Η δεύτερη εβδομάδα του Μαρτίου που μόλις πέρασε δεν συμπληρώνεται με τη συνηθισμένη ανοιξιάτικη ραθυμία. Καθώς ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή συνεχίζεται με αμείωτη ένταση, η παγκόσμια οικονομία μοιάζει να ισορροπεί σε ένα τεντωμένο σκοινί, με τις αγορές να αντιδρούν νευρικά σε κάθε νέα εκτόξευση πυραύλου ή σε κάθε ανάρτηση (συνήθως στο προεδρικό Truth Social) από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Η αίσθηση της αβεβαιότητας έχει πάψει προ πολλού να είναι μια θεωρητική έννοια στα δελτία ειδήσεων και έχει μετατραπεί σε μια καθημερινή, ψηλαφητή αγωνία που διατρέχει τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις, από τους διαδρόμους ακόμα και των ευκατάστατων Βρυξελλών μέχρι τα ράφια των σούπερ μάρκετ στη Θεσσαλονίκη.
Στο επίκεντρο αυτής της καταιγίδας, το ερώτημα δεν είναι πλέον αν θα επηρεαστούμε, αλλά για πόσο καιρό αυτού του είδους η κανονικότητα θα παραμείνει ένα ζητούμενο. Η πεποίθηση ότι οι κρίσεις είναι παροδικά φαινόμενα που διορθώνουν σύντομα τον εαυτό τους φαίνεται να καταρρέει. Αντίθετα η ανάλυση της παρούσας συγκυρίας δείχνει πως είμαστε στα μισά σε μια πρωτόγνωρη «δεκαετία των άκρων». Μια περίοδος όπου η σταθερότητα των τιμών ανήκει στο παρελθόν και η οικονομία θα θυμίζει ολοένα και περισσότερο ένα ακορντεόν που ανοιγοκλείνει απότομα, υποχρεώνοντας τους πάντες. από τους διαχειριστές κεφαλαίων μέχρι τον απλό καταναλωτή, να μάθουν να επιβιώνουν σε ένα περιβάλλον διαρκών αναταράξεων.
Η ακτινογραφία της νέας πολεμικής οικονομίας
Η Ευρωπαϊκή Ένωση, σύμφωνα με τον Στέφανο Παπαδάμου, καθηγητή Νομισματικής και Τραπεζικής Οικονομικής στο ΑΠΘ, βρίσκεται μπροστά σε ένα ιστορικό σταυροδρόμι που την υποχρεώνει να αναθεωρήσει τις προτεραιότητές της. Η ανάγκη για τη δημιουργία ενεργών στρατευμάτων και την ισχυροποίηση της κοινής άμυνας δεν είναι πλέον μια ακαδημαϊκή συζήτηση αλλά μια επιτακτική ανάγκη που θα απαιτήσει σημαντικότατα κεφάλαια. Αυτή η στροφή προς τις αμυντικές δαπάνες αναπόφευκτα θα λειτουργήσει εις βάρος άλλων κοινωνικών ή αναπτυξιακών παροχών, δημιουργώντας ένα νέο δημοσιονομικό τοπίο. Σε τούτο το σκηνικό αυτοί που φαίνεται να χαμογελούν είναι οι βιομηχανίες όπλων και όσοι επενδύουν στη μεταβλητότητα των αγορών, βλέποντας τις χρηματιστηριακές τους αξίες να απογειώνονται μέσα στο αίμα της σύρραξης.
«Είναι πολύ νωρίς για να κηρύξουμε το τέλος της παγκοσμιοποίησης ή των φθηνών εισαγωγών» συμπληρώνει ο Νίκος Βαρσακέλης, καθηγητής Οικονομικών Επιστημών του ΑΠΘ, που αν μη τι άλλο εμφανίζεται ψύχραιμος αναφορικά με μια δομική κατάρρευση του συστήματος. Κατά την εκτίμησή του, η Μέση Ανατολή θα παραμείνει βασικός τροφοδότης στα ενεργειακά του πλανήτη. Οι δε εναλλακτικές λύσεις όπως η πυρηνική ενέργεια που ακούστηκαν μέσα στην εβδομάδα στη συνάντηση Μακρόν με Μητσοτάκη αποτελούν ένα σενάριο που θα χρειαστεί τουλάχιστον μια δεκαετία για να ωριμάσει. Το πρόβλημα επομένως δεν είναι η έλλειψη πόρων αλλά η διαχείριση της αβεβαιότητας.
Και οι δύο καθηγητές συγκλίνουν σε ένα πρόσωπο που φαίνεται να κρατά το κλειδί της παγκόσμιας νευρικότητας και «φουρτούνας»: τον πρόεδρο των ΗΠΑ. Ο κ. Βαρσακέλης υπογραμμίζει με έμφαση πως η συμπεριφορά του Ντόναλντ Τραμπ «αποτελεί τη μεγαλύτερη πηγή ανισορροπίας αυτή τη στιγμή». Η απρόβλεπτη πολιτική του δεν πλήττει μόνο τους αντιπάλους του αλλά και την ίδια την αμερικανική οικονομία. Με τις τιμές του πετρελαίου να καθορίζονται παγκόσμια, οι αμερικανικές εταιρείες και οι καταναλωτές βρίσκονται εγκλωβισμένοι σε ένα σπιράλ ακρίβειας που τροφοδοτείται από την ίδια την Ουάσιγκτον. Ο φόβος για μια νέα αναζωπύρωση του πληθωρισμού είναι αυτός που «δένει τα χέρια» των κεντρικών τραπεζιτών, καθυστερώντας την πολυπόθητη αποκλιμάκωση των επιτοκίων που μπορεί περιμένουν δανειολήπτες στην Ευρώπη και την Ελλάδα.
Όσον αφορά την εγχώρια πραγματικότητα, το καμπανάκι που χτυπά είναι ηχηρό. Ο τουρισμός, το βαρύ πυροβολικό της ελληνικής οικονομίας, βρίσκεται στην πρώτη γραμμή του κινδύνου. Ο κ. Παπαδάμου σημειώνει πως η ευαισθησία του τουριστικού προϊόντος σε γεωπολιτικά σοκ είναι δεδομένη και μια παρατεταμένη κρίση θα επηρεάσει ισχυρότατα τα έσοδα της χώρας. Παράλληλα, η αύξηση στο κόστος των πρώτων υλών θα μεταφερθεί αργά ή γρήγορα στο ράφι, συντηρώντας την πίεση στα νοικοκυριά.
Ωστόσο μέσα σε αυτό το γκρίζο τοπίο, η Βόρεια Ελλάδα φαίνεται να διατηρεί μια χαραμάδα ελπίδας, αρκεί να κινηθεί με σοβαρότητα. Ο κ. Βαρσακέλης απομυθοποιεί τον φόβο μιας άμεσης στρατιωτικής απειλής υπό τις παρούσες συνθήκες, τονίζοντας πως «ένα drone δεν μπορεί να φτάσει από το Ιράν στη Θεσσαλονίκη». Αντίθετα βλέπει ευκαιρίες στις ενεργειακές υποδομές. Μια δημιουργία FSRU, έναν υποδοχέα LNG στη Θεσσαλονίκη, σε συνδυασμό με αυτό της Αλεξανδρούπολης και την επαναλειτουργία του αγωγού προς Σκόπια, μπορεί να μετατρέψει την περιοχή σε έναν κρίσιμο ενεργειακό κόμβο (hub). Η προοπτική να καταστεί η Βόρεια Ελλάδα η πύλη των αμερικανικών ενεργειακών συμφερόντων προς τα Βαλκάνια είναι υπαρκτή, αλλά προϋποθέτει πολιτική σταθερότητα και προσήλωση στους διεθνείς κανόνες.
Το συμπέρασμα που προκύπτει από τη συζήτηση με τους δύο πανεπιστημιακούς είναι πως η Ελλάδα δεν βρίσκεται στο «μάτι του κυκλώνα», αλλά δεν είναι και αλώβητη. Η μεγαλύτερη τρύπα που μπορεί να ανοίξει μια γενίκευση της σύρραξης με το Ιράν δεν είναι στρατιωτική αλλά αφενός οικονομική, αφετέρου ψυχολογική. Η αγορά μας καλείται να επιδείξει ανθεκτικότητα σε μια περίοδο όπου οι τιμές θα ανεβοκατεβαίνουν με βίαιο τρόπο.
Όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει ο κ. Βαρσακέλης, στον παγκόσμιο ανταγωνισμό «δεν μπορείς να μπαίνεις στο γήπεδο του μπάσκετ και να χτυπάς την μπάλα με το πόδι». Η σοβαρότητα στην οικονομική πολιτική και η ικανότητα να παίζουμε με τους κανόνες του παιχνιδιού είναι τα μόνα όπλα που διαθέτει η χώρα για να σταθεί όρθια. Αν ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή συνεχιστεί, η λύτρωση δεν θα έρθει από μια μαγική λύση, αλλά από τη σταδιακή εξισορρόπηση του συστήματος και την ικανότητα της Ευρώπης να βρει τη δική της φωνή ανάμεσα στις συμπληγάδες των ΗΠΑ και της Κίνας. Μέχρι τότε, η επαγγελματική διαχείριση και η ψυχραιμία παραμένουν οι μόνες σταθερές σε έναν κόσμο που αλλάζει με ταχύτητα πυραύλου.
