Το πρωινό της 30ής Οκτωβρίου, ενώ το πρώτο φως της ημέρας άρχιζε να αγγίζει το τοπίο της Μπουσάν, η είδηση μεταδόθηκε σαν αστραπή, πλήττοντας την παγκόσμια ασφάλεια: ο Ντόναλντ Τραμπ διέταξε την επανέναρξη δοκιμών πυρηνικών όπλων κάτι που δεν έχει γίνει από το 1992, πάνω από τρεις δεκαετίες δηλαδή. Η ανακοίνωση ήρθε λίγο πριν τη συνάντησή του με τον Κινέζο πρόεδρο Σι Τζινπίνγκ και συνοδευόταν από αιχμές πως «άλλες χώρες δοκιμάζουν προγράμματα» και ότι οι ΗΠΑ πρέπει να κινηθούν «σε ισότιμη βάση».
Πίσω από αυτή τη ρητορική ανατροπή, όμως, υπάρχει και μία άλλη κρίσιμη παράμετρος: η Ρωσία, μόλις πριν λίγες μέρες, είχε ανακοινώσει πως δοκίμασε το πυρηνοκίνητο βλήμα κρουζ Burevestnik, το οποίο, σύμφωνα με τη Μόσχα, μπορεί να πετά για δεκάδες ώρες, να έχει απεριόριστο εύρος και να παρακάμπτει τα σύγχρονα συστήματα αντιπυραυλικής άμυνας.
Δείτε - Ο πλανήτης σε κίνδυνο: Ο χάρτης των πυρηνικών όπλων - Ποιοι τα έχουν, τι μπορούν να κάνουν
Η εντολή του Τραμπ ήρθε μόλις μερικές ώρες μετά την τελευταία πυρηνική αποκάλυψη του Βλαντιμίρ Πούτιν, κατά την επίσκεψή του σε στρατιωτικό νοσοκομείο στη Μόσχα. Καθισμένος δίπλα σε έναν γιατρό και σε μια ομάδα Ρώσων στρατιωτών που είχαν τραυματιστεί στην πρώτη γραμμή του πολέμου στην Ουκρανία, ο Πούτιν ισχυρίστηκε ότι ένα ακόμη ρωσικό όπλο είχε δοκιμαστεί με επιτυχία. Ο λόγος για την υπερ-τορπίλη Poseidon, έναν υποβρύχιο πύραυλο με πυρηνική πρόωση, που, σύμφωνα με στρατιωτικούς αναλυτές, μπορεί να έχει εμβέλεια άνω των 9.650 χιλιομέτρων και το οποίο, όπως αποκάλυψε ο Πούτιν, δοκιμάστηκε για πρώτη φορά.
«Η ισχύς του Poseidon ξεπερνά κατά πολύ αυτήν του πιο προηγμένου διηπειρωτικού βαλλιστικού πυραύλου μας Sarmat» δήλωσε ο Ρώσος πρόεδρος. «Είναι μοναδικό στον κόσμο» πρόσθεσε, ενώ «δεν υπάρχουν τρόποι αναχαίτισής του». Αμερικανοί και Ρώσοι αξιωματούχοι έχουν περιγράψει τη συγκεκριμένη πυρηνική υπερ-τορπίλη ως ένα νέο όπλο αντιποίνων, ικανό να προκαλέσει ραδιενεργά κύματα στον ωκεανό, καθιστώντας παράκτιες πόλεις ακατοίκητες.
«Εξαιτίας των προγραμμάτων δοκιμών άλλων χωρών, έδωσα εντολή στο υπουργείο Πολέμου να ξεκινήσει τη δοκιμή των πυρηνικών μας όπλων με ίσους όρους» έγραψε ο Τραμπ σε ανάρτησή του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Δεν ήταν άμεσα σαφές αν ο Τραμπ αναφερόταν σε δοκιμή πυρηνικών όπλων ή σε δοκιμή ενός συστήματος όπλων με πυρηνική ικανότητα. Η ανακοίνωσή του έγινε λίγο πριν από τη συνάντησή του με τον πρόεδρο της Κίνας Σι Τζινπίνγκ στη Νότια Κορέα, αλλά ο ίδιος υπογράμμισε ότι η Κίνα δεν έπαιξε ρόλο στην απόφασή του.
Η τεχνολογική διάκριση και η πολιτική χρήση της απειλής
Η εντολή για την επανέναρξη των δοκιμών προήλθε μετά από πρόσφατες ρωσικές ανακοινώσεις σχετικά με την επιτυχή δοκιμή πυρηνικά ικανών όπλων. Είναι σημαντικό, όμως, να σημειωθεί ότι, σύμφωνα με το Κρεμλίνο, αυτές οι ρωσικές δοκιμές αφορούσαν την πυρηνική πρόωση των φορέων τους και δεν περιελάμβαναν πυρηνικές κεφαλές ή πυρηνικές εκρήξεις.
Αυτή η τεχνική ασυμμετρία έχει σημαντικές προεκτάσεις. Η Συνθήκη για την Ολική Απαγόρευση των Πυρηνικών Δοκιμών (CTBT) απαγορεύει ρητά τις εκρήξεις με «μηδενική απόδοση» (zero yield), δηλαδή την αλυσιδωτή αντίδραση. Επομένως, οι ρωσικές δοκιμές πυρηνοκίνητων δεν παραβιάζουν άμεσα τη CTBT. Ωστόσο, η εντολή του Τραμπ για την επανέναρξη των πυρηνικών εκρήξεων χρησιμοποιεί τις ρωσικές δοκιμές ως στρατηγικό πρόσχημα. Η κίνηση δεν είναι αποτέλεσμα τεχνικής ανάγκης, αλλά μια πολιτική επίδειξη ισχύος, με σκοπό την άρση του δεσμευτικού, αν και μη επικυρωμένου, μορατόριουμ. Αυτό επιβεβαιώνει τη στρατηγική πρόθεση των ΗΠΑ να στείλουν ένα ισχυρό μήνυμα στους αντιπάλους τους ότι η Ουάσινγκτον δεν θα περιοριστεί πλέον από μονομερείς δεσμεύσεις συγκράτησης.
Ο Ψυχρός Πόλεμος και οι κούρσες εξοπλισμών
Η πυρηνική εποχή ξεκίνησε ακριβώς πριν από 80 χρόνια, όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες πραγματοποίησαν την πρώτη δοκιμή πυρηνικού όπλου, την επονομαζόμενη Trinity, στις 16 Ιουλίου 1945. Η έκρηξη, που έλαβε χώρα στο Νέο Μεξικό, στο πλαίσιο του πρότζεκτ Μανχάταν, είχε απόδοση περίπου 20 κιλοτόνους ΤΝΤ. Λίγες ημέρες αργότερα, η ρίψη των ατομικών βομβών στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι σηματοδότησε το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου και πυροδότησε την κούρσα εξοπλισμών του Ψυχρού Πολέμου. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, οι ΗΠΑ, η Σοβιετική Ένωση, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γαλλία και η Κίνα, αγωνίστηκαν για την ανάπτυξη όλο και πιο ισχυρών πυρηνικών όπλων. Συνολικά, μεταξύ 1945 και 1996, οι πυρηνικές δυνάμεις διεξήγαγαν περισσότερες από 2.000 δοκιμές παγκοσμίως. Από το 1945 έως σήμερα, οι ΗΠΑ πραγματοποίησαν 1.032 πυρηνικές δοκιμές, η Σοβιετική Ένωση 715, η Γαλλία 210, η Κίνα 45 και το Ηνωμένο Βασίλειο 45.
- Η κούρσα των εξοπλισμών οδήγησε στη δοκιμή θερμοπυρηνικών όπλων (βόμβες υδρογόνου), τα οποία είχαν εκρηκτική ισχύ χιλιάδες φορές μεγαλύτερη από τις βόμβες σχάσης που χρησιμοποιήθηκαν στην Ιαπωνία. Η μεγαλύτερη πυρηνική έκρηξη που πραγματοποιήθηκε ποτέ από τις Ηνωμένες Πολιτείες ήταν στη δοκιμή Castle Bravo, η οποία έλαβε χώρα την 1η Μαρτίου του 1954 στα Νησιά Μάρσαλ. Οι σχεδιαστές του Castle Bravo είχαν υπολογίσει ότι η απόδοσή της θα ήταν περίπου 4 έως 6 μεγατόνους, αλλά λόγω λανθασμένων υπολογισμών η έκρηξη έφτασε στην απόδοση των 15 μεγατόνων. Αυτή η έκρηξη ήταν 1.000 φορές ισχυρότερη από τη βόμβα της Χιροσίμα. Το απροσδόκητο της ισχύος οδήγησε στο σοβαρότερο ατύχημα ραδιενεργής μόλυνσης στην ιστορία των ΗΠΑ, επηρεάζοντας νησιά και το πλήρωμα ενός ιαπωνικού αλιευτικού σκάφους.
- Η μεγαλύτερη πυρηνική έκρηξη στην ιστορία πραγματοποιήθηκε από τη Σοβιετική Ένωση (ΕΣΣΔ) στις 30 Οκτωβρίου του 1961, στη Νόβαγια Ζεμλιά («Νέα Γη»), ένα αρχιπέλαγος στον Αρκτικό Ωκεανό, με τη δοκιμή της Tsar Bomba. Η απόδοσή της εκτιμήθηκε στους 50 μεγατόνους. Η Tsar Bomba αντιστοιχούσε σε περίπου 10 φορές τη συνδυασμένη ισχύ όλων των συμβατικών εκρηκτικών που χρησιμοποιήθηκαν στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι η εντολή του προέδρου Τραμπ το 2025 δόθηκε επίσης στις 30 Οκτωβρίου, μια ημερομηνία που, αν και πιθανόν συμπτωματική, συνδέει συμβολικά τη σύγχρονη κρίση με την κορύφωση της ψυχροπολεμικής επίδειξης ισχύος.
Τελευταίες δοκιμές υπερδυνάμεων
Από την εποχή των μεγάλων υπόγειων δοκιμών, οι υπερδυνάμεις εγκατέλειψαν στην πράξη τις εκρήξεις:
- ΗΠΑ: τελευταία δοκιμή το 1992
- ΕΣΣΔ/Ρωσία: τελευταία δοκιμή το 1990 (η Ρωσία ως διάδοχο κράτος δεν διενήργησε ποτέ νεότερη δοκιμή)
- Γαλλία, Κίνα: τελευταία δοκιμή και για τις δύο χώρες το 1996
Από τη δεκαετία του 1990 μέχρι σήμερα έχουν πραγματοποιηθεί μόνο μερικές δοκιμές από χώρες εκτός του δίπολου ΗΠΑ-Ρωσίας. Ειδικότερα, τελευταία επιβεβαιωμένη πυρηνική δοκιμή από έθνος κράτος ήταν αυτή της Βόρειας Κορέας στις 3 Σεπτεμβρίου του 2017, το έκτο και μεγαλύτερο τεστ που θα διενεργούσε ποτέ η Πιονγιάνγκ. Όλες οι υπόλοιπες πυρηνικές δυνάμεις τηρούν de facto το μορατόριουμ για τις δοκιμές έκρηξης πυρηνικών, σε συμφωνία με το πνεύμα των διεθνών δεσμεύσεων.
Γιατί τερματίστηκαν οι δοκιμές και τι τις εμποδίζει σήμερα
Οι πυρηνικές δοκιμές σταμάτησαν κυρίως λόγω συνδυασμού τεχνικών, διπλωματικών και νομικών παραγόντων. Κατά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου εντάθηκαν οι ανησυχίες για περιβαλλοντικούς και υγειονομικούς κινδύνους (ακτινοβολία, ρύπανση) από τις δοκιμές, γεγονός που ώθησε τις κυβερνήσεις, που αφουγκράστηκαν και τις ανησυχίες της κοινής γνώμης, σε περιορισμούς. Παράλληλα, συνθήκες όπως η CTBT του 1996 απαγορεύουν ρητά κάθε πυρηνική έκρηξη. Η συνθήκη έχει ήδη υπογραφεί από τις περισσότερες πυρηνικές δυνάμεις (οι ΗΠΑ και Ρωσία υπέγραψαν τη συμφωνία αλλά σήμερα, εν έτει 2025, δεν την έχουν επικυρωμένη).
Παρά την απουσία νομικής ισχύος (παραμένει ανενεργή χωρίς επικύρωση από 44 χώρες), έχει προκληθεί ένα «ταμπού» στις δοκιμές -καμία χώρα δεν έχει πραγματοποιήσει πυρηνική έκρηξη μετά τη δεκαετία του 1990, πλην Βόρειας Κορέας. Βέβαια, μετά τον τερματισμό των πυρηνικών εκρήξεων το 1992, οι Ηνωμένες Πολιτείες ανέπτυξαν μια εναλλακτική στρατηγική για τη διατήρηση της ασφάλειας και της αξιοπιστίας του πυρηνικού τους οπλοστασίου, το Πρόγραμμα Διαχείρισης Πυρηνικού Αποθέματος (Stockpile Stewardship Program - SSP). Το SSP επιτρέπει στις ΗΠΑ να πιστοποιούν τα πυρηνικά όπλα χωρίς να απαιτούνται πυρηνικές εκρήξεις.
Οι διεθνείς αντιδράσεις από τις δηλώσεις Τραμπ
Το Κρεμλίνο αντέδρασε με επιφυλακτικότητα στις δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ σχετικά με την επανέναρξη των πυρηνικών δοκιμών από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η Ρωσία δεν έχει κάνει δοκιμές, αλλά θα ακολουθήσει το παράδειγμα της Ουάσιγκτον εάν εκείνη το πράξει, ανέφερε χαρακτηριστικά η Μόσχα διά στόματος Πεσκόφ, ο οποίος όμως καθησύχασε ότι οι δοκιμές του πυραύλου κρουζ Burevestnik από τη Ρωσία στις 21 Οκτωβρίου και της υπερ-τορπίλης Poseidon στις 28 Οκτωβρίου δεν ήταν σίγουρα δοκιμές πυρηνικών όπλων.
Ο εκτελεστικός γραμματέας του Οργανισμού για τη Συνολική Απαγόρευση Πυρηνικών Δοκιμών, Ρόμπερτ Φλόιντ, δήλωσε ότι οποιαδήποτε εκρηκτική δοκιμή πυρηνικού όπλου «θα ήταν επιζήμια και αποσταθεροποιητική» για τις διεθνείς προσπάθειες μη διάδοσης των πυρηνικών όπλων, καθώς και για την ειρήνη και ασφάλεια σε παγκόσμιο επίπεδο.
«Είναι σημαντικό μέρος της αμερικανικής εθνικής ασφάλειας να διασφαλίζουμε ότι το πυρηνικό οπλοστάσιο που διαθέτουμε λειτουργεί κανονικά», είπε μιλώντας σε δημοσιογράφους έξω από τον Λευκό Οίκο ο Αμερικανός αντιπρόεδρος, Τζέι Ντι Βανς. Επιπρόσθετα η εκπρόσωπος της Κομισιόν για θέματα Εξωτερικής Πολιτικής, Ανίτα Χίπερ, τόνισε με νόημα «ότι δεν τους βάζουμε (σ.σ. ΗΠΑ και Ρωσία) στο ίδιο καλάθι» και τόνισε ότι η Ρωσία κλιμακώνει την πολεμική ρητορική της. «Πρόκειται για μια χώρα σε πόλεμο, διεξάγει έναν παράνομο, αδικαιολόγητο και απρόκλητο πόλεμο επιθετικότητας εναντίον της Ουκρανίας. Αυτό δείχνει, για άλλη μια φορά, ότι, αντί να επιλέξει την ειρήνη, η Ρωσία συνεχίζει να κλιμακώνει τις ενέργειές της και τη ρητορική της». Ήδη από τις πρώτες ώρες οι αντιδράσεις ποικίλουν.
Η πρόταση του Τραμπ σηματοδοτεί τη ρήξη με ένα στάτους κβο δεκαετιών σε ό,τι αφορά τον έλεγχο ισχυρών οπλικών συστημάτων και ξαναβάζει στο τραπέζι το εφιαλτικό σενάριο μίας νέας κούρσας πυρηνικών εξοπλισμών, ενός νέου, σύγχρονου Ψυχρού Πολέμου. Παρότι από τις πομπώδεις ανακοινώσεις μέχρι την εφαρμογή υπάρχει μία ικανή απόσταση που θα πρέπει να διανυθεί, η διαφαινόμενη αλλαγή τροχιάς που επιλέγουν οι ΗΠΑ υπό την προεδρία Τραμπ σε ό,τι αφορά τις πυρηνικές δοκιμές αναζωπυρώνει την ανησυχία διεθνώς και φαίνεται να οδηγεί αναπόφευκτα σε κλιμάκωση την ένταση ανάμεσα στις χώρες που διαθέτουν πυρηνικό οπλοστάσιο.