«Η ανθρώπινη μνήμη είναι πολύ εύθραυστη. Μεγαλώνουμε, ξεχνάμε, πεθαίνουμε και παίρνουμε μαζί μας και όλη την προσωπική μας μνήμη. Προτείνω λοιπόν η μνήμη να φυλάσσεται μακριά από τον εγκέφαλο των ανθρώπων, στα βιβλία, στις φωτογραφίες, στα μουσεία, στις ταινίες, έτσι ώστε και οι μεταγενέστερες γενιές να έχουν πρόσβαση σε αυτή». Μια πρόταση που δεν θα μπορούσε παρά να βγει από τα χείλη ενός συγγραφέα όπως ο Ισπανός Φερνάντο Αραμπούρου που χθες το βράδυ μαζί με την Αργεντινή Κλαούντια Πινιέιρο έδωσαν στο κοινό μια μικρή γεύση από το συγγραφικό τους σύμπαν, που μαγεύει τους αναγνώστες σε όλο τον κόσμο.
Το κοινό παρακολούθησε με μεγάλο ενδιαφέρον μια συζήτηση με τίτλο «Μυθοπλασίες με μνήμη» που διοργανώθηκε στη Θεσσαλονίκη στο πλαίσιο του φεστιβάλ ΛΕΑ σε συνεργασία με το βιβλιοπωλείο «Κωνσταντινίδης», η οποία άγγιξε πολλά θέματα, από τη λειτουργία της λογοτεχνίας ως ιστορικής μαρτυρίας μέχρι τις δυσκολίες του συγγραφέα και τη νέα γενιά αναγνωστών και λογοτεχνών.
Δεν υπάρχει αντικειμενική αλήθεια
Στο ερώτημα αν υπάρχει αντικειμενικό παρελθόν ή το ίδιο πράγμα ο καθένας θα το διηγηθεί με διαφορετικό τρόπο ή τελικά το φέρνουμε στα μέτρα μας ο Φερνάντο Αραμπούρου απάντησε πως ο στόχος του συγγραφέα δεν είναι να καταγράψει μαρτυρίες, δεν είναι να πει την αντικειμενική αλήθεια. «Άλλωστε δεν υπάρχει αντικειμενική αλήθεια, αυτό είναι ένα από τα πράγματα για τα οποία είμαι βέβαιος. Σαν λογοτέχνης δεν φέρω ιστορική ευθύνη, αυτή είναι η δουλειά των ιστοριογράφων, των κοινωνιολόγων. Χρησιμοποιώ στοιχεία της Ιστορίας μέσα από τα βιβλία μου, όμως αυτό που θέλω να κάνω είναι να διασώσω το προσωπικό βίωμα του κάθε ανθρώπου» είπε, προσθέτοντας: «Δεν με ενδιαφέρει να αποτυπώσω τι συνέβη στην πραγματικότητα, αλλά πώς το βίωσαν οι άνθρωποι εκείνη τη χρονική στιγμή. Για μας τους λογοτέχνες είναι σημαντικές κάποιες πάρα πολύ μικρές λεπτομέρειες, που δεν ενδιαφέρουν τους ιστορικούς: τι ρούχα φορούσαν οι πρωταγωνιστές, πώς ήταν οι καιρικές συνθήκες, αν μια γυναίκα ήταν μακιγιαρισμένη ή τι επάγγελμα έκανε ένας άνδρας. Αυτή είναι η ουσία της αφήγησης μέσα στη λογοτεχνία».
Από την πλευρά της η Κλαούντια Πινιέιρο τόνισε πως η μνήμη πρέπει να μένει ζωντανή για να μην κάνουμε τα ίδια ιστορικά λάθη, όμως παραδέχθηκε ότι είναι υποκειμενική και ότι ο συγγραφέας συχνά ψεύδεται και τα περισσότερα γεγονότα στα βιβλία είναι επινοημένα. Σημείωσε δε πως αν ο συγγραφέας αποπειραθεί να κάνει μια αντικειμενική καταγραφή των ιστορικών γεγονότων, είναι εξαιρετικά πιθανό να πέσει σε λάθος και τότε πάντα θα εμφανιστεί κάποιος αναγνώστης που είναι πιο καλά ενημερωμένος και θα υποδείξει αυτό το λάθος. Διηγήθηκε μάλιστα μια ιστορία για ένα βιβλίο που έγραψε πριν από 20 χρόνια, στο οποίο ο πρωταγωνιστής βρέθηκε το 2001 στην Ισπανία και σε κάποια σκηνή πλήρωσε με ευρώ. Πριν από λίγο καιρό ένας αναγνώστης τής έστειλε ένα μήνυμα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, επισημαίνοντάς της ότι αυτό δεν θα μπορούσε να συμβεί, αφού τότε η Ισπανία είχε ακόμα πεσέτες. Η ίδια θεώρησε ότι ο αναγνώστης έκανε λάθος, αφού το βιβλίο το είχε διαβάσει ξανά και ξανά, είχε περάσει από επιμελητές και πολλούς μεταφραστές και κανείς δεν εντόπισε κάτι τέτοιο. Όταν όμως το ξανασκέφτηκε, διαπίστωσε πως ο αναγνώστης είχε δίκιο και σκέφτηκε πως θα υπάρχει πάντα ένας αναγνώστης που αναζητά την ιστορική αλήθεια σε ένα μυθιστόρημα.
Πατρίδα: ένα βιβλίο που η κοινωνία είχε ανάγκη
Αναφερόμενος στο εμβληματικό του βιβλίο «Πατρίδα», το οποίο έφερε το διεθνές κοινό σε επαφή με την περίοδο τρομοκρατίας της ΕΤΑ στη Χώρα των Βάσκων, ο Αραμπούρου σημείωσε πως όταν το έγραψε, το έκανε ολομόναχος, στο σπίτι του, χωρίς να έχει κανέναν άλλο γύρω του και δεν μπορούσε σε καμία περίπτωση να προβλέψει τον αντίκτυπο που θα είχε μετά την έκδοσή του. «Αποφάσισα να μιλήσω γι’ αυτό το θέμα, γιατί ένιωθα ότι συνδέεται με την προσωπική μου ιστορία με έναν τρόπο ξεχωριστό. Όχι απλά γιατί θεωρούσα ότι ήταν ένα ενδιαφέρον θέμα ή γιατί μου είχε ξυπνήσει την περιέργεια, αλλά γιατί ένιωθα ότι σχετίζεται άμεσα με τις δικές μου προσωπικές εμπειρίες. Δεν θα μπορούσα ποτέ να φανταστώ ότι θα αποκτούσε τόσο μεγάλη σημασία για την κοινωνία αργότερα. Ότι θα πυροδοτούσε τον δημόσιο διάλογο σε σχέση με όλα όσα συνέβησαν εκείνα τα χρόνια ή ότι θα αποτελούσε πηγή έμπνευσης για άλλους συγγραφείς» τόνισε, εξηγώντας πως τελικά το ίδιο το βιβλίο μετατράπηκε σε ένα ιστορικό γεγονός από μόνο του, χωρίς να είναι αυτός ο σκοπός και η πρόθεσή του. «Η κοινωνία είχε ανάγκη από αυτό το βιβλίο, εγώ όμως δεν το ήξερα» είπε.
Μάλιστα, στην ερώτηση ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση κατά τη συγγραφή, εξήγησε πως για έναν συγγραφέα κάθε φράση, κάθε σελίδα είναι από μόνη της μια πρόκληση. Για εκείνον όμως οι δυσκολίες προκύπτουν, όταν προκύπτουν και ηθικά ζητήματα. Όταν επιλέγει να πει την ιστορία που αφορά τον πόνο ενός άλλου ανθρώπου, ειδικά αν πρόκειται για το θύμα ενός τραγικού γεγονότος, όπως μιας τρομοκρατικής επίθεσης. «Αναρωτιέμαι σε κάποιες περιπτώσεις αν δημιουργώ τα βιβλία μου εις βάρος του πόνου κάποιου άλλου ή αν με τον τρόπο μου συμβάλλω στο να μην ξεπεράσει τον πόνο του αυτός ο άνθρωπος. Αυτή είναι η μεγαλύτερη πρόκληση για μένα» είπε.
Από την πλευρά της η Κλαούντια Πινιέριο σημείωσε πως ως ενεργή πολίτης έχει αναλάβει την ευθύνη της απέναντι στην κοινωνία και το ίδιο ισχύει και για τον ρόλο της ως συγγραφέα. «Όμως δεν το κάνω επειδή αισθάνομαι την υποχρέωση να μιλήσω για συγκεκριμένα πράγματα. Αντιθέτως αυτό που μου αρέσει να κάνω είναι να παρουσιάζω τους ανθρώπους, να αφηγούμαι τις προσωπικές τους ιστορίες και μέσα από την αφήγηση αυτή, οι άνθρωποι να βγαίνουν έξω στον δρόμο και να έρχονται σε επαφή με διάφορα προβλήματα, που είναι τα σύγχρονα προβλήματα» τόνισε.
Οι νέοι
Οι δύο συγγραφείς έκαναν ειδική αναφορά και στη νέα γενιά των αναγνωστών, αλλά και των λογοτεχνών, δίνοντας μάλιστα με αυτόν τον σκοπό τον λόγο σε ένα νεαρό παιδί από το κοινό που έκλεισε με την ερώτησή του την εκδήλωση, ζητώντας να μάθει αν αισθάνονται ότι έχουν ευθύνη απέναντι στους νέους ανθρώπους, αλλά και τις σκέψεις τους για τη νέα γενιά. Η Κλαούντια Πινιέιρο σημείωσε πως σε όλα της τα βιβλία υπάρχει ένα νεαρό άτομο το οποίο με τον έναν ή τον άλλο τρόπο τελικά καταφέρνει να σωθεί από όλα τα δεινά και με αυτόν τον τρόπο η ίδια προσπαθεί να αποτυπώσει την ελπίδα που νιώθει για τους νέους και τη νέα γενιά. «Λυπάμαι βέβαια για τον κόσμο που τους αφήνουμε. Ιδιαίτερα μετά την πανδημία αισθάνομαι ότι το μέλλον τους είναι ιδιαίτερα αβέβαιο και ότι αυτή την έλλειψη ελπίδας τη νιώθουν οι ίδιοι νέοι. Εύχομαι να καταφέρουν να αντιστρέψουν αυτό το δυσάρεστο συναίσθημα και να ξαναβρούν την ελπίδα τους» τόνισε, για να προσθέσει πως της αρέσει να ψάχνει και να ανακαλύπτει νέους και νέες συγγραφείς, καθώς ανακαλύπτει έτσι έναν τελείως διαφορετικό τρόπο σκέψης και έναν καινούριο κόσμο.
Από την πλευρά του ο Φερνάντο Αραμπούρου σημείωσε πως οφείλουμε να δώσουμε τη σκυτάλη στους νέους, να είναι αυτοί οι πρωταγωνιστές της ιστορίας. «Εργάστηκα ως δάσκαλος σε παιδιά και εφήβους για 24 χρόνια, είμαι ο ίδιος πατέρας και υπερασπίζομαι τα όνειρά τους. Το τελευταίο που θέλω είναι να γίνω ένας παράξενος γέρος, που θα μιλά άσχημα για αυτούς. Τους στηρίζω» είπε.
Πότε τελειώνει μια ιστορία;
«Μια ιστορία πρέπει να τελειώνει όταν ο αναγνώστης έχει καταλάβει όλα όσα έπρεπε να καταλάβει. Πρέπει να δείχνουμε εμπιστοσύνη στον αναγνώστη, άλλωστε είναι δικαίωμά του» είπε η Πινιέιρο απαντώντας σε σχετική ερώτηση, σημειώνοντας πως σε μια εκδήλωση όπου τιμήθηκε με ένα βραβείο για κάποιο βιβλίο της, εντόπισε στην αίθουσα δύο πολλοί σημαντικούς συγγραφείς, τον Ζοζέ Ζαραμάγκου και τη Ρόσα Μοντέρο να το σχολιάζουν. Μάλιστα, της είπαν ότι οι ίδιοι πίστευαν ότι το βιβλίο της είχε τελειώσει νωρίτερα από το πραγματικό του τέλος. «Ήταν μεγάλο μάθημα αυτό για μένα. Μου αρέσει πλέον να βάζω τέλος στην ιστορία ενός βιβλίου όταν αισθάνομαι ότι έχει επέλθει η ολοκλήρωση όλων όσα συνέβησαν μέσα στο μυαλό του αναγνώστη. Τον εμπιστεύομαι» είπε χαρακτηριστικά.
Όσο για τον Φερνάντο Αραμπούρου ήταν λακωνικότατος: «Για μένα το βιβλίο τελειώνει όταν φτάνει η τελευταία σελίδα» είπε, για να εξηγήσει στη συνέχεια πως κάθε φορά που ολοκληρώνει ένα βιβλίο, το σβήνει από το μυαλό του, για να κάνει χώρο για το επόμενο.
Στο πάνελ μαζί με τους δύο συγγραφείς ήταν και η διευθύντρια του Ινστιτούτου Θερβάντες στην Αθήνα, Πιλάρ Τένα, ενώ τη συζήτηση συντόνισε ο νομικός Γιάννης Πιτσιώρας.