Της Σοφίας Ασλανίδου*
Πριν από μερικές μέρες έγινε η παρουσίαση του πονήματος του καθηγητή της Θεολογικής σχολής ΑΠΘ, Χ.Σταμούλη με τίτλο MIND THE GAP. Ένας από τους ομιλητές ήταν και ο Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης. Αφορμή του τίτλου (όπως εξήγησαν οι ομιλητές) ήταν η διαμάχη που είχε προκληθεί, πριν από ένα χρόνο, ανάμεσα στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης και την επίσημη τοπική εκκλησία, αλλά και από μια μερίδα της κοινωνίας, για μια αφίσα που θεωρήθηκε βέβηλη, γιατί προκαλούσε το θρησκευτικό αίσθημα μιας μερίδας της κοινωνίας.
Το θέμα επανέρχεται σήμερα με αφορμή μια έκθεση στην Εθνική Πινακοθήκη με θέμα «η Σαγήνη του αλλόκοτου» και την βίαιη αντίδραση ενός βουλευτή του Ελληνικού Κοινοβουλίου.
Στόχος οι εικόνες. Πριν από μία εβδομάδα γιορτάσαμε την Κυριακή της Ορθοδοξίας και την αναστήλωση των εικόνων.
Τι είναι όμως «αλλόκοτο». Πάνω στην ερμηνεία του «αλλόκοτου» στηρίχθηκε όλη η εικονομαχία που ταλαιπώρησε με θλιβερές συνέπειες (διώξεις) την βυζαντινή κοινωνία.
Το θέμα λύθηκε από τον Ι. Δαμασκηνό στο «περί εικόνων» ( Ει γαρ Χριστού μεν εικόνα ποιείς των δε αγίων τιμήν ,αλλά και από τον Μ. Βασίλειο (η της εικόνας τιμή επί το πρωτότυπο διαβαίνει (ΜΑΝΣΙ ΧΙΙΙ,324), όπως και του Θ. Στουδίτου.
Η εικόνα έλεγε ο Ι. Δαμασκηνός είναι το «βιβλίο των αγραμμάτων». Γι' αυτό απαιτείται μια παιδεία για το διάβασμά της, η οπτική μας ματιά είναι σημαντική για την ερμηνεία της.
Η ανατολική ορθόδοξη παράδοση για παράδειγμα για την αναπαράσταση του σταυρωμένου έχει μια διαφορετική οπτική από την δυτική παράδοση, όπου συναντάμε αναπαραστάσεις του σταυρωμένου που κινδυνεύουν να θεωρηθούν «αλλόκοτες». Το 1979 ο αείμνηστος Κ. Καλοκύρης, καθηγητής βυζαντινολογίας στην Θεολογική του ΑΠΘ δημοσίευσε, με την υπογραφή του Ιδρύματος Πατερικών Μελετών, ένα πόνημα με τίτλο ΝΑΟΔΟΜΪΑ ΚΑΙ ΣΥΧΡΟΝΗ Τέχνη, όπου υπερασπίζεται την άποψη ότι η σύγχρονη ναοδομία οφείλει να συμβαδίζει και με τις εξελίξεις στην αρχιτεκτονική. Δημοσιεύει μάλιστα πολλές εικόνες από σύγχρονες εικόνες εκκλησιών που είναι εντελώς διαφορετικές από τις πεπατημένες που βλέπουμε σήμερα (πχ Notre dame στην Ronchamp της Γαλλίας) Οι ίδιοι κύκλοι με τους σημερινούς θεώρησαν «αλλόκοτη» την άποψη του. Είναι θέμα όχι μόνο τι βλέπεις αλλά και πως το βλέπεις.
Ρωτούν αυτοί οι κύκλοι σήμερα τον Υπουργό Παιδείας πως θα οδηγήσουμε τους μαθητές σε μία τέτοια έκθεση; Δεν οδηγούμε τους μαθητές σε μια οποιαδήποτε έκθεση όπως πάμε σε μια καφετέρια, αλλά ενημερώνονται πρώτα οι καθηγητές, οι οποίοι την έχουν δει και ενημερώνουν και βάζουν ερωτήματα και στους μαθητές τους. Στην ελληνική κοινωνία δεν έχουμε μόνο Ορθόδοξους, αλλά και καθολικούς και προτεστάντες, οποίοι σχεδόν δεν αναφέρονται πουθενά αλλά πλέον και πολλούς άλλους. Η βυζαντινή αντίληψη για την εικόνα είναι η πρώτη που δίδει ένα ενεργητικό ρόλο στο θεατή και τον αναγάγει σ' ένα στοιχείο οργανικό κομμάτι μια εκπαιδευτικής διαδικασίας. Όπως λέει ο Χ. Σταμούλης είναι και θέμα προοπτικής. Στην παρουσίαση του βιβλίου ο Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης καθώς και η Διοίκηση του Φεστιβάλ γεφύρωσαν το κενό και έτσι άνοιξαν καινούριες προοπτικές ανάμεσα στην Τέχνη και στις θρησκευτικές αντιλήψεις. Η πεπαιδευμένη αντίληψη του θεατή είναι αυτή που μπορεί να αντιμετωπίζει τις προκλήσεις που σχετίζονται με παρωχημένες θρησκευτικές δοξασίες. O πεπαιδευμένος θεατής είναι αυτός που μπορεί τα πάντα.
* Η Σοφία Ασλανίδου είναι Ομ. καθηγήτρια ΑΣΠΑΙΤΕ Θεσσαλονίκης