Τον Νοέμβριο του 2024, με αφορμή τη συμπλήρωση 50 χρόνων από την τραγωδία της Κύπρου, η ΕΥΠ έδωσε στη δημοσιότητα 58 δελτία πληροφοριών που συνέταξαν τον Ιούλιο και τον Αύγουστο του 1974 τα στελέχη της τότε ΚΥΠ.
Είναι η πρώτη φορά που η διοίκηση των ελληνικών μυστικών υπηρεσιών αποχαρακτηρίζει αρχειακό υλικό, το οποίο αποδίδει στην ιστορική έρευνα και σε κάθε ενδιαφερόμενο πολίτη. Στα δελτία πληροφοριών αποτυπώνονται το πραξικόπημα εναντίον του Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας, αρχιεπισκόπου Μακαρίου, που οργάνωσαν ο «αφανής» δικτάτορας Δημήτριος Ιωαννίδης και η συνωμοτική ομάδα του, ο εμφύλιος πόλεμος που ξέσπασε στο ελληνοκυπριακό πλαίσιο λόγω του πραξικοπήματος, η πυρετώδης πολεμική προετοιμασία από την πλευρά της Τουρκίας και οι δύο φάσεις της Επιχείρησης «Αττίλας».
Τα ντοκουμέντα αυτά σχολιασμένα από τον ιστορικό Τάσο Σακελλαρόπουλο κυκλοφορούν σε βιβλίο με τίτλο «Απόρρητα έγγραφα της ΚΥΠ για το Κυπριακό» (εκδόσεις Μεταίχμιο). Πρόκειται για μία προσπάθεια ερμηνείας των γεγονότων που οδήγησαν στην απώλεια σχεδόν του 37% της Κύπρου και παράλληλα επιχειρείται να πέσει φως στην παροιμιώδη ολιγωρία και την εθελοτυφλία της χουντικής ηγεσίας απέναντι στη σαρωτική τουρκική εισβολή.
Στην έκδοση περιλαμβάνονται και σχολιάζονται επίσης και τα έγγραφα και τα διαβαθμισμένα σήματα που διατηρούσε στο προσωπικό του αρχείο ο αντιστράτηγος ε.α. Γεώργιος Τσουμής, υψηλόβαθμο στέλεχος του κλιμακίου της ΚΥΠ στη Λευκωσία εκείνες τις καταστροφικές ημέρες. Με αφορμή τη συγκεκριμένη έκδοση ο Τάσος Σακελλαρόπουλος μίλησε στη Voria.gr για να εξηγήσει τους λόγους που ενώ το Κυπριακό παραμένει εθνικό τραύμα και ο αστικός μύθος επιμένει ότι είναι αντιδημοφιλές για τους Έλληνες θέμα, στην πράξη φαίνεται ότι ενδιαφέρει όχι μόνο τους παλαιότερους που έζησαν τα γεγονότα, αλλά και τους νεότερους.
Κύριε Σακελλαρόπουλε πόσο αλλάζει την ιστορική εικόνα των γεγονότων του καλοκαιριού του 1974 η δημοσίευση των εγγράφων της ΚΥΠ που δημοσιεύετε και σχολιάζετε στο βιβλίο;
Σε κάθε περίπτωση, η δημοσίευση ενός βιβλίου με τεκμήρια και σχολιασμό για ένα τόσο σοβαρό εθνικό και πολιτικό ζήτημα όπως το Κυπριακό δεν μπορεί να προκαλέσει πλήρη ανατροπή τού τι γνωρίζαμε έως τώρα. Όμως σε συνδυασμό με ιστορικές εργασίες όπως τα βιβλία και το σχετικό ντοκιμαντέρ του Αλέξη Παπαχελά, το παρόν βιβλίο μάς βοηθά να οργανώσουμε τη γνώση μας για μια ιδιαιτέρως δραματική περίοδο. Άρα αν δεν αλλάζει την γνώση μας, σίγουρα επιβεβαιώνει -για παράδειγμα- τα όσα δραματικά γνωρίζαμε για τη χουντική αδιαφορία απέναντι στην προετοιμασία της τουρκικής επίθεσης.
Ποια είναι τα χαρακτηριστικά αυτών των εγγράφων και πόσο βοηθούν την ιστορική έρευνα, αλλά και την κατανόηση του ρόλου και του τρόπου λειτουργίας της ΚΥΠ;
Τα έγγραφα αυτά χαρακτηρίζονται από την ψυχρή και υπηρεσιακή γλώσσα των στρατιωτικών εγγράφων. Τα ίδια τα έγγραφα, αλλά και ο σχολιασμός που τα συνοδεύει βοηθούν τον αναγνώστη να αντιληφθεί -για παράδειγμα- ότι η ΚΥΠ δρούσε επί δυο αξόνων. Στο εσωτερικό μεν της χώρας και της Κύπρου ως υπηρεσία πολιτικού ελέγχου εναντίον της δράσης του νόμιμου ηγέτη της Κύπρου, του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου, ενώ στο εξωτερικό η ΚΥΠ δρούσε προασπίζοντας τα εθνικά συμφέροντα. Τον δεύτερο αυτό άξονα αγνόησε η Χούντα, όταν ενημερώθηκε εγκαίρως για την επικείμενη τουρκική επίθεση.
Γιατί υπήρξε αυτή η αδιαφορία;
Σε αυτή την ερώτηση δεν υπάρχει ξεκάθαρη απάντηση. Ίσως να ισχύει ότι οι Αμερικανοί παραπλάνησαν την Αθήνα καθησυχάζοντάς την ότι πραγματική εισβολή από τους Τούρκους δεν θα γίνει. Όπως αναφέρω στην εισαγωγή του δεύτερου μέρους του βιβλίου: «Μετά το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου 1974, την τουρκική εισβολή και την καταστροφή της Κύπρου, φαίνεται ότι οι ιωαννιδικοί, και ίσως ο ίδιος ο Ιωαννίδης, ψέλλιζαν σε ιδιωτικές συζητήσεις ότι είχαν διαβεβαιώσεις από πράκτορες της CIA πως την ανατροπή του Μακαρίου θα ακολουθούσε μια εικονική τουρκική εισβολή και σε επόμενη φάση θα ενωνόταν το καταληφθέν τμήμα της Κύπρου με την Τουρκία, και το υπόλοιπο, υπό τον έλεγχο της Χούντας των Αθηνών, με την Ελλάδα. Για το παραπάνω δεν έχουμε καμιά διαβεβαίωση ότι έτσι έγινε. Ωστόσο η επιμονή περί απουσίας δόλου εκ μέρους των καταστροφέων της Κύπρου βασίζεται σε αυτό, ότι δηλαδή «τους κορόιδεψαν οι Αμερικάνοι».
Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου δημοσιεύετε πρόσθετα έγγραφα και διαβαθμισμένα σήματα από το προσωπικό αρχείο του αντιστράτηγου Τσουμή, ο οποίος υπηρέτησε στο κλιμάκιο της ΚΥΠ στη Λευκωσία τα κρίσιμα έτη 1973 – 1976. Τι προσθέτουν αυτά τα έγγραφα στα όσα γνωρίζουμε;
Τα έγγραφα του Αρχείου Τσουμή επιβεβαιώνουν τον εσωτερικό διχασμό ακόμη και της ίδιας της χουντικής ηγεσίας. Την καταστροφική συνομωσία που εφάρμοζε. Επίσης μέσω των τεκμήριων του αντιστράτηγου Τσουμή και των δραματικών απολογισμών που περιλαμβάνουν, αντιλαμβανόμαστε το τραγικό αδιέξοδο των ελληνοκυπριακών δυνάμεων και βεβαίως την καταστροφή του ελληνοκυπριακού Ελληνισμού.
Με δεδομένο ότι τα τελευταία χρόνια έχουν γραφτεί πολλά ιστορικά βιβλία και μαρτυρίες για την τραγωδία του 1974, ενώ και Επιτροπή του Κοινοβουλίου της Κύπρου βρίσκεται σε συνεχή συνεδρίαση για το θέμα, ο «φάκελος της Κύπρου» συμπληρώνεται; Γνωρίζουμε, πια, με την ασφάλεια του χρόνου τι έγινε και ποιοι ευθύνονται ή έχουμε ακόμη να μάθουμε βασικά στοιχεία της υπόθεσης;
Σχετικώς με τον Κυπριακό και Ελλαδικό Φάκελο Κύπρου δεν είναι ευρέως γνωστό, ότι από το 2018 η Βουλή των Ελλήνων άρχισε να δημοσιοποιεί και συνεχίζει, μέσω εντύπων και μέσω ψηφιακών αναρτήσεων, την παρουσίαση των τεκμηρίων που συγκροτούν αυτό που ονομάζεται «Φάκελος Κύπρου» στη Βουλή των Ελλήνων. Πρόκειται για τις καταθέσεις στην Εξεταστική Επιτροπή της Βουλής όσων ήταν εν ζωή στα έτη 1986-1988 και είχαν εμπλακεί άμεσα ή έμμεσα στο πραξικόπημα κατά του Μακαρίου και στην όποια αντιμετώπιση της τουρκικής εισβολής.
Τούτων δοθέντων το παρόν βιβλίο συνδέεται και συνδυάζεται με το υλικό του Φακέλου Κύπρου, αλλά ενισχύει τις γνώσεις διότι ιδιαίτερα το Αρχείο Τσουμή περιλαμβάνει όχι μόνον την έκθεση Τσουμή στην Εξεταστική Επιτροπή της Βουλής, αλλά και την προσωπική του κατάθεση που ζητήθηκε από τον υπουργό Αμύνης της Μεταπολίτευσης, Ευάγγελο Αβέρωφ, σε όσους αξιωματικούς βρέθηκαν στην Κύπρο το καλοκαίρι του 1974.
Στην Ελλάδα σήμερα -στο πολιτικό σύστημα και στους πολίτες- το Κυπριακό είναι περισσότερο δημοφιλές ή μήπως κουραστικό θέμα;
Το Κυπριακό αφενός ως εθνική απώλεια και αφετέρου λόγω της άμεσης εμπλοκής της Ελλάδας στο καταστροφικό αποτέλεσμα, αποτέλεσε και αποτελεί ένα ακόμη θέμα εθνικής αποτυχίας και εθνικής ματαίωσης. Ωστόσο μέσω της απήχησης και του θετικού ενδιαφέροντος που προκάλεσε τόσο το σχετικό βιβλίο και το σχετικό ντοκιμαντέρ για τη Xούντα και για την Κύπρο του Αλέξη Παπαχελά, όπως και από το ενδιαφέρον που δημιουργήθηκε από το παρόν βιβλίο, κρίνουμε ότι το Κυπριακό εξακολουθεί να ενδιαφέρει και νεότερες γενιές. Αλλά και ότι η τεκμηριωμένη έρευνα πείθει τον θεατή και αναγνώστη για την ειλικρίνεια και για την ποιότητα του αποτελέσματος.
Συζητώντας γενικότερα, στον αποχαρακτηρισμό απόρρητων εγγράφων που αφορούν τα διεθνή θέματα της χώρας, είτε από το ΥΠΕΞ, είτε από τις μυστικές υπηρεσίες, η Ελλάδα σε ποιο επίπεδο βρίσκεται; Ακολουθεί ευρωπαϊκές πρακτικές ή το σύστημα χρήζει βελτίωσης;
Στην ελληνική πραγματικότητα ο αποχαρακτηρισμός των συγκεκριμένων εγγράφων αποτελεί την απόλυτη ανατροπή για ότι γνωρίζαμε και αναμέναμε έως τώρα. Προφανώς και είναι μία γενναία και γενικότερα θετική ενέργεια για τα ελληνικά αρχειακά δεδομένα. Ελπίζουμε ότι η ενέργεια αυτή θα αποτελέσει την αρχή για μια γενικότερη πρακτική δημοσίευσης κρατικών τεκμηρίων, ακόμη και με μεγαλύτερο βάθος πληροφοριών, για θέματα που χρήζουν έρευνας και αφορούν τις περίπλοκες περιόδους της ιστορίας, όσο δυσάρεστες και να είναι αυτές.
