Η Αρμενία θεωρείται το πρώτο έθνος που ασπάστηκε τον Χριστιανισμό ως επίσημη θρησκεία του, στις αρχές του 4 ου αι. και συγκεκριμένα το 301 μ.Χ.. Η Εκκλησία της υποστηρίζει ότι οι καταβολές της πηγάζουν από το έργο των Αποστόλων Βαρθολομαίου και Ιούδα του Θαδδαίου κατά τον 1ο αι.
Ο σταυρός είναι αναμφίβολα το πιο γνωστό σύμβολο του Χριστιανισμού. Σε κανένα όμως έθνος η εικονογραφία δεν είναι τόσο έντονα αποτυπώμενη ως στοιχείο ζωτικής σημασίας ή πολιτιστικά εδραιωμένη όπως είναι στην Αρμενία. Η χιλιετία της ιστορίας της Αρμενίας ενσωματώνεται στο αρμενικό χατσκάρ. Όπου κι αν πάτε, χιλιάδες χατσκάρ, διαπερνούν τη συνείδηση του παλαιότερου χριστιανικού έθνους του κόσμου, παρέχοντας μια σπάνια ματιά στην τέχνη της πνευματικής έκφρασης.
Πρόκειται για μια ελεύθερη, όρθια, ορθογώνια πέτρινη πλάκα που είναι περίτεχνα σκαλισμένη σε βαθύ ανάγλυφο στην πλευρά που βλέπει δυτικά. Ένας σταυρός είναι χαραγμένος στο κέντρο της πέτρας σε φόντο φυτικών και αλληλεπικαλυμμένων γεωμετρικών μοτίβων. Παραδείγματα αυτού του μνημείου κυμαίνονται σε μέγεθος από 1.5-3 μ. σε ύψος, από 0.5-1 μ. σε πλάτος, και από 0.1-02μ. σε πάχος. Βρίσκονται σε διάφορα μεγέθη και σχέδια σε αρχαίους οικισμούς και νεκροταφεία, σε διασταυρωμένους δρόμους πάνω σε βουνά, σε πηγές και παραλίες, κοντά σε μοναστήρια.
Σύμβολα του Χριστιανισμού, αλλά και της χώρας της Αρμενίας, τα Χατσκάρ έχουν κατασκευαστεί και τοποθετηθεί µε διάφορες αφορµές, όπως για να υπενθυµίζουν ιστορικά γεγονότα ή νικηφόρες µάχες, για να µνηµονεύσουν τους κατασκευαστές, ευεργέτες ή δωρητές ναών και άλλων µεγάλων έργων, για να τιµήσουν τους ήρωες που θυσιάστηκαν σε διάφορους αγώνες και για πολλούς άλλους λόγους.
Θεωρούνται σύµβολα για τη σωτηρία της ψυχής και ο αρμενικός λαός πιστεύει πως έχουν τη δύναµη να γιατρεύουν αρρώστιες και να προφυλάσσουν από φυσικές καταστροφές και γι' αυτό τον λόγο τα έχει µετατρέψει σε ιερό προσκύνηµα.
Από τον 5ο αιώνα η Αρμενική εκκλησία άρχισε να απεικονίζει το μήνυμά της και το σύμβολό της, τον σταυρό, με νέο τρόπο, μέσα από εικονογραφίσεις χαραγμένες σε πέτρινες στήλες. Ήταν τα γνωστά τετράπλευρα πέτρινα μνημεία που είχαν χρησιμοποιηθεί από τους προηγούμενους πολιτισμούς για να εκθειάζουν τα πολεμικά κατορθώματα, τα έργα των ηγεμόνων και διάφορους θρύλους. Η παλαιοχριστιανική στήλη με ένα σταυρό, η οποία μερικές φορές φτάνει σε ύψος περίπου 10 μέτρα, χρησιμοποιήθηκε για να απεικονίσει τις ιστορίες και τις φιγούρες της Βίβλου και άλλες ιστορίες, όπως ο δραματικός μύθος της υιοθέτησης από τους Αρμένιους του χριστιανισμού (στον οποίο ο βασιλιάς γίνεται προσωρινά αγριογούρουνο) ή οι θρύλοι των πριγκιπικών και των φεουδαρχικών οικογενειών που είχαν ασπαστεί τη νέα θρησκεία. Αυτές οι οπτικές παραστάσεις έπαιζαν για τους αναλφάβητους τον ίδιο ρόλο που είχαν τα βιβλία εγγράμματους. Το ερώτημα εξακολουθούσε να είναι, πώς να παρουσιάσουμε με κατανόηση στους πιστούς την ιδέα της σωτηρίας μέσω της Σταύρωσης του Κυρίου.
Κατανοώντας την ψυχολογία του λαού τους, οι ιερείς συνειδητοποίησαν ότι οι νέοι πιστοί δεν θα εμπνεόταν από την εικόνα ενός θεού που βασανίστηκε σε έναν Σταυρό και έτσι δεν απεικόνιζαν καν τη Σταύρωση για πολλούς αιώνες. Στην πραγματικότητα, η εικόνα του Χριστού στον Σταυρό μοιάζει να εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην αρμενική τέχνη σε μικρογραφίες του 11ου αιώνα. Κατά την πρώιμη χριστιανική περίοδο στην Αρμενία, τη Συρία και το Βυζάντιο, αντί για τη Σταύρωση, η σκηνή του Αβραάμ θυσιάζοντας το αρνί εμφανίστηκε πιο συχνά στους στύλους.
Ο απλός, άθικτος σταυρός, κατασκευασμένος από διάφορα υλικά, είχε φτάσει στην περιοχή νωρίς στη διάδοση της νέας θρησκείας ως το θεμελιώδες σύμβολο του Χριστιανισμού και συνέχισε να χρησιμοποιείται. Ωστόσο, ήταν υπερβολικά αφηρημένο για να μεταβιβάσει την έννοια της σωτηρίας, του θανάτου και της ανάστασης σε έναν λαό που είχε μόλις προσηλιτιστεί. Έτσι, η Εκκλησία βρήκε έναν απλό τρόπο να μεταδώσει το μήνυμα κι αυτός δεν ήταν άλλος από την ενσωμάτωση οικείων συμβόλων του αρμενικού πολιτισμού στη νέα θρησκεία.
Οι ιερείς άρχισαν να μιλάνε για τον σταυρό ως ένα δέντρο που στέγαζε ολόκληρη τη γη ή ένα χειροποίητο κρασί πάνω στο οποίο πατήθηκαν τα θεία σταφύλια, οι τεχνίτες σκάλιζαν εκείνες τις εικόνες στην πέτρα και οι καλλιτέχνες ζωγράφιζαν για να αποτυπώσουν γεγονότα, από τους παλιούς θρύλους με τις ηρωικές πράξεις. Κι έτσι ο σταυρός απέκτησε κεντρική θέση και έγινε σύμβολο ηρωικό πριν συγχωνευτεί στην πέτρινη στήλη. Και απέκτησε μια ξεχωριστή οντότητα, μετατρέποντας τις πέτρινες κατασκευές σε μνημεία μοναδικής ομορφιάς και αξίας.
Κι ενώ ο σταυρός παρέμεινε μόνο μία από τις πολλές διακοσμητικές λεπτομέρειες που έχουν χαραχθεί πάνω στα μνημεία των βράχων ή στους τοίχους των εκκλησιών και των μεταλλίων για αρκετούς αιώνες, η σύνθεση γύρω από αυτή είχε επεξεργαστεί πλήρως τον 7ο αιώνα. Αυτό το βήμα, ωστόσο, διακόπηκε από την αραβική εισβολή του 7ου αιώνα και την επακόλουθη θρησκευτική μισαλλοδοξία με την οποία κυβέρνησαν τους επόμενους δύο αιώνες. Από τον 9ο αιώνα όταν η Αρμενία απελευθερώθηκε από τους Άραβες τα χατσκάρ πληθαίνουν κι αποκτούν πιο εκλεπτυσμένη και πολύπλοκη διακόσμηση από τα τέλη του 10ου και όλο τον 11ο αιώνα.
Τα χατσκάρ ανατράφηκαν για διάφορους λόγους, μερικοί από τους οποίους εγγράφηκαν στις ίδιες τις πέτρες ως πνευματική ηχώ ενός σημαντικού γεγονότος: Ο σταυρός ισορροπείται θριαμβευτικά πάνω από ένα τρίγωνο (συχνά βαθμιδωτό), που αντιπροσωπεύει το λόφο του Γολγοθά ή πάνω από μια «φτερωτή» ροζέτα στο χαμηλότερο, μπορεί να είναι μια επιβεβαίωση της νίκης του Χριστιανισμού πάνω στον παγανισμό. Στον ιερό χώρο ακριβώς πάνω από το σταυρό, μπορεί να υπάρχει ένα ζευγάρι αντωπών πτηνών, ένας ήλιος και ένα φεγγάρι ή μερικές φορές η προσωπογραφία του Χριστού ή αγίων. Συστάδες σταφυλιών ή ρόδια συνήθως κρέμονται από την κορυφή του χατσκάρ στις οριζόντιες ράβδους του σταυρού.
Μέχρι σήμερα βρίσκονται σε όλη την Αρμενία και σηματοδοτούν τον δυισμό της πίστης, που κινείται ανάμεσα στο ιερό και το κοσμικό. Αποτελούν έτσι μια επιτυχή συνάντηση του υλικού και του φανταστικού. Χωρίς να αποδεσμεύεται από την πίστη του ο τεχνίτης λαξεύει την πέτρα και αποτυπώνει τη συνύπαρξη του Θεού και των αγίων με τους ανθρώπους, τα πουλιά, τα λουλου΄δια, τα ζώα, τους καρπούς. Κι όλα μαζί αυτά συκγροτούν μία έννοια, τη ζωή.
Από το 2010 τα χατσκάρ έχουν κηρυχθεί από την UNESCO μνημεία παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Σήμερα, υπάρχουν 40.000 σε όλο τον κόσμο, σε νεκροταφεία, τοίχους μοναστηριών και δημόσιους χώρους, ένας από αυτούς και στην Θεσσαλονίκη.
Στο μικρό πάρκο που σχηματίζεται στην συμβολή των οδών Τσιμισκή με Θεοτοκά, απέναντι από την Αρμενική Εκκλησία και τα γραφεία της Αρμενικής Κοινότητας, βρίσκεται παραδοσιακός αρμένικος σταυρός τύπου χατσκάρ, δωρεά της Αρμενική Κυβέρνησης στην πόλη της Θεσσαλονίκης για την αναγνώριση της στήριξης προς τον αρμενικό λαό. Στήθηκε εκεί το 1995, φιλοτεχνήθηκε από τον Σαρκίς Δανελιάν και στο κάτω μέρος του υπάρχει ευχαριστήρια αναφορά προς τον λαό της Ελλάδας.
