«Αν η χώρα μας κλονιστεί επειδή δεν είναι έτοιμη να χάσει τα παιδιά της, τότε διατρέχουμε κίνδυνο». Η φράση αυτή του Γάλλου Αρχηγού ΓΕΕΘΑ στρατηγού Φαμπιέν Μαντόν πάγωσε την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη πριν λίγες ημέρες. Δεν ήταν όμως η μόνη. Από το Βερολίνο και τον Μπόρις Πιστόριους που μιλά για το «τελευταίο ειρηνικό καλοκαίρι», μέχρι την Πολωνία που βλέπει ήδη «πράξεις κρατικής τρομοκρατίας» στα εδάφη της, η Ευρώπη μοιάζει να ξυπνά απότομα από έναν λήθαργο δεκαετιών.
Η Ρωσία δεν παίζει πια και δοκιμάζει τα όρια των Ευρωπαίων καθημερινά: drones πάνω από ευρωπαϊκά αεροδρόμια, σκιώδης στόλος, δολιοφθορές σε υποδομές, κυβερνοεπιθέσεις, παραπληροφόρηση. Και ενώ η Μόσχα εκπαιδεύει εκατοντάδες χιλιάδες νέους στρατιώτες, η Ευρώπη ανακαλύπτει ότι δεν μπορεί να μετακινήσει ούτε ένα τανκ από το Βέλγιο στην Πολωνία χωρίς χιλιάδες γραφειοκρατικές άδειες. Και μέσα σε αυτόν τον ορυμαγδό ειδήσεων έπεσε σαν κεραυνός εν αιθρία η είδηση περί πιθανής ειρηνευτικής συμφωνίας μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας, με ταπεινωτικούς όρους για τη δεύτερη, χάρη στη διαμεσολάβηση των ΗΠΑ και κυριότερα το προέδρου Ντόναλντ Τραμπ.
Το σχέδιο του Τραμπ με πιθανή καταληκτική ημερομηνία τις 27 Νοεμβρίου απαιτεί οδυνηρές παραχωρήσεις από την Ουκρανία, αλλά περιλαμβάνει και μια άνευ προηγουμένου υπόσχεση. Ο πρωταρχικός στόχος του Ουκρανού προέδρου Βολοντίμιρ Ζελένσκι στις ειρηνευτικές συνομιλίες είναι να εξασφαλίσει μια ισχυρή εγγύηση ασφάλειας από τις ΗΠΑ και την Ευρώπη και αυτή είναι η πρώτη φορά που ο Τραμπ είναι διατεθειμένος να τη θέσει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Το σχέδιο 28 σημείων που ο υπουργός Άμυνας των ΗΠΑ Νταν Ντρίσκολ παρουσίασε στον Ζελένσκι την Πέμπτη αναφέρει απλά ότι «η Ουκρανία θα λάβει αξιόπιστες εγγυήσεις ασφάλειας». Ως τώρα τηρείται σιγή ιχθύος τόσο από την ουκρανική πλευρά όσο και από τη ρωσική.
«Κανένα σχέδιο δεν έχει παρουσιαστεί επισήμως στην ΕΕ», δήλωσε ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα όταν ρωτήθηκε σχετικά στη διάρκεια συνέντευξης Τύπου στο Γιοχάνεσμπουργκ. «Σε αυτό το στάδιο δεν έχει νόημα να το σχολιάζουμε», πρόσθεσε. Η ανησυχία στο ευρωπαϊκό στρατόπεδο για τον ρωσικό αναθεωρητισμό είναι πλέον έκδηλη. Η ερώτηση όμως που προκύπτει είναι: Όπου υπάρχει καπνός υπάρχει και φωτιά; Είναι οι δηλώσεις των Ευρωπαίων ηγετών γεμάτες υπερβολή ή η νέα σκληρή πραγματικότητα;
Το τέλος των ψευδαισθήσεων, μια κρίση που ξεκίνησε το 2014
Για την πλειοψηφία της κοινότητας της διεθνολογίας, η σημερινή κλιμάκωση δεν αποτελεί έκπληξη. Όπως επισημαίνει η Ρεβέκκα Παιδή, αναπληρώτρια καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων στο Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, στη Voria.gr, αν θέλουμε να είμαστε ρεαλιστές, το στρατηγικό περιβάλλον δεν άλλαξε το 2022 με την εισβολή στην Ουκρανία, αλλά ήδη από το 2014 και την προσάρτηση της Κριμαίας. «Για πολλούς, το 2022 δεν είναι ένας νέος πόλεμος, αλλά η συνέχεια του παλαιού», τονίζει, υπογραμμίζοντας πως πλέον βρισκόμαστε σε ένα ρευστό στρατηγικό περιβάλλον όπου οι παραδοσιακές απειλές κυριαρχίας συμπλέκονται με υβριδικές επιθέσεις που στοχεύουν την κοινωνική συνοχή.
Την άποψη αυτή επιβεβαιώνει και εξειδικεύει η Φωτεινή Μπέλλου, αναπληρώτρια καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων στο Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, η οποία παρατηρεί πως η κλιμάκωση είναι ήδη εδώ και επηρεάζει την καθημερινότητα των Ευρωπαίων πολιτών, ακόμη κι αν δεν το αντιλαμβάνονται πλήρως. «Όταν κλείνει ένα ευρωπαϊκό αεροδρόμιο για τέσσερις ώρες ή ακυρώνονται χίλιες πτήσεις εξαιτίας "αδιευκρίνιστων" παρεμβάσεων σε drones ή GPS, αυτό είναι υβριδικό πλήγμα», σημειώνει χαρακτηριστικά. «Δεν είχαμε τέτοια φαινόμενα στο παρελθόν. Αν αυτό δεν είναι κλιμάκωση, τότε τι είναι;».
Και οι δύο καθηγήτριες συμφωνούν πως οι προειδοποιήσεις των Ευρωπαίων ηγετών για «θυσίες» και «προετοιμασία πολέμου» δεν ανήκουν πλέον στη σφαίρα της φαντασίας, αλλά σε αυτήν του υπαρκτού κινδύνου. «Τίποτα δεν δείχνει ότι τα επόμενα χρόνια θα είναι ειρηνικά, ότι θα υπάρξει άμβλυνση των σχέσεων», προειδοποιεί η κ. Παιδή, επισημαίνοντας τον αυξανόμενο ανταγωνισμό των ισχυρών και τον ρόλο αναθεωρητικών παικτών όπως η Ρωσία και η Τουρκία που μάλλον επιβραβεύονται από τις συνθήκες τελικά.
«Στρατιωτικό Σένγκεν» ή χάος;
Ίσως το πιο σοκαριστικό σημείο της ανάλυσης αφορά την επιχειρησιακή ετοιμότητα της Ευρώπης. Οι τίτλοι των μεγάλων εφημερίδων και ιστοτόπων μιλούν για εξοπλισμούς, όμως η πραγματική «αχίλλειος πτέρνα» κρύβεται στις υποδομές. Η συζήτηση για τη λεγόμενη «Στρατιωτικό Σένγκεν» έχει ανοίξει, αλλά η πραγματικότητα στο πεδίο είναι απογοητευτική.
Η κ. Μπέλλου περιγράφει με μελανά χρώματα την κατάσταση: «Οι μεγάλες δυνάμεις κάνουν την ενδοσκόπησή τους και διαπιστώνουν ότι είναι ανέτοιμες. Δεν υπάρχουν οι υποδομές για να κινηθούν οι δυνάμεις. Χρειάζονται οπωσδήποτε να βρεθούν να γίνονται οι μεταφορές μέσω δρόμου, θαλάσσης και αέρος». Αναφέρει μάλιστα ένα χαρακτηριστικό περσινό περιστατικό, όταν μια εταιρεία μεταφορών εγκατέλειψε την προσπάθεια μεταφοράς πυρομαχικών από το Βέλγιο προς τον Πολωνία και έπειτα στην Κύπρο, διότι απαιτούνταν «χιλιάδες ξεχωριστές συμφωνίες» για να διασχίσει τα σύνορα των χωρών-μελών.
«Είναι ένα ζήτημα να έχεις τις δυνάμεις και ένα άλλο να μπορείς να τις χρησιμοποιήσεις», συμπληρώνει η κ. Παιδή. «Αν οι δυνάμεις δεν μπορούν να μετακινηθούν μέσα στην Ευρώπη και αυτό είναι και νομικό θέμα αλλά και υποδομών τότε είναι σαν να μην τις έχουμε».
Η κ. Μπέλλου θέτει επίσης και το ζήτημα της ιδιοκτησίας κρίσιμων υποδομών, φέρνοντας ως παράδειγμα το λιμάνι του Πειραιά. «Όταν ένα λιμάνι ελέγχεται από τρίτα συμφέροντα, πώς διασφαλίζεται η απρόσκοπτη στρατιωτική κινητικότητα σε καιρό κρίσης;», αναρωτιέται, τονίζοντας την ανάγκη για ένα ομογενοποιημένο πρωτόκολλο που θα ισχύει σε όλη την ήπειρο. «Πρέπει να υπάρξει μια διαφορετική λογική η οποία θα έχει την κατεύθυνση, των ρυθμίσεων, της υποδομής και του συντονισμού προκειμένου να μπορεί να είναι λειτουργική πολυεπίπεδα».
Η παγίδα της ειρήνης και ο ρόλος των ΗΠΑ
Εν μέσω ειδήσεων για ειρηνευτικά σχέδια που ενδεχομένως να παραχωρούν εδάφη στη Ρωσία, οι δύο καθηγήτριες κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου. Η κ. Μπέλλου είναι κατηγορηματική: «Αν επιβραβευτεί αυτός που χρησιμοποίησε ένοπλη ισχύ, αν κερδίσει εδάφη, τότε θα συνεχίσει στο ίδιο μοτίβο. Αυτό φοβούνται οι Βαλτικές χώρες, ότι η Μόσχα δεν θα σταματήσει εκεί». Μια τέτοια εξέλιξη θα δικαίωνε τον αναθεωρητισμό, ανοίγοντας την όρεξη για την επόμενη κίνηση, ίσως σε έναν θύλακα ρωσικό στη Βαλτική -την Περιφέρεια Καλίνινγκραντ, η οποία είναι μια ρωσική περιοχή που περικυκλώνεται από την Πολωνία, τη Λιθουανία και τη Βαλτική Θάλασσα,
Όσο για τον ρόλο των ΗΠΑ και την πιθανή στάση υπό τον Ντόναλντ Τραμπ, η κα. Παιδή υπογραμμίζει πως «η Ευρώπη πρέπει να σταματήσει τις σπασμωδικές αντιδράσεις και να μιλήσει τη γλώσσα που καταλαβαίνει η Ουάσιγκτον, τη γλώσσα της ισχύος, των συμφερόντων και της δράσης». Η Ευρώπη, σημειώνει, σέρνεται πίσω από τις εξελίξεις αντί να τις διαμορφώνει, θυμίζοντας περισσότερο «μικρό κράτος» παρά μια γεωπολιτική δύναμη. Η ιστορία των Βαλκανίων τη δεκαετία του '90 διδάσκει ότι η Ευρώπη, χωρίς το ΝΑΤΟ και τις ΗΠΑ, αδυνατεί να επιβάλει την τάξη ακόμη και στη γειτονιά της.
«Κλείνουμε τα μάτια για να μην τυφλωθούμε»
Το συμπέρασμα που προκύπτει από την ανάλυση των δύο καθηγητριών του ΠΑΜΑΚ είναι πως ο χρόνος δεν είναι πλέον σύμμαχος. Οι διαδικασίες για την αμυντική θωράκιση και τη βελτίωση της στρατιωτικής κινητικότητας έπρεπε να έχουν ξεκινήσει χθες, καθώς το 2030 για τη στρατιωτική Σένγκεν ίσως να είναι αργά.
«Βλέπουμε ότι η κατάσταση χειροτερεύει και δεν θέλουμε να δούμε την αλήθεια. Σηκώνουμε τα χέρια ψηλά και προσπαθούμε να κλείσουμε το φως που έρχεται να μας τυφλώσει», καταλήγει με αφοπλιστική ειλικρίνεια η κ. Μπέλλου. «Κρυβόμαστε, αλλά η αλήθεια χτυπάει ήδη την πόρτα μας και εμείς έχουμε ήδη καθυστερήσει».
Η Ελλάδα, έχοντας κάνει το βήμα παραπάνω με την αποστολή φρεγάτας στην Ερυθρά Θάλασσα και την επιχείρηση «Ασπίδες», μια κίνηση που η κ. Παιδή χαρακτηρίζει ως παραγωγή αξίας και ισχυροποίηση της θέσης της χώρας φαίνεται να αντιλαμβάνεται το διακύβευμα αλλά μάλλον χρειάζονται περισσότερα ιδίως από το ευρωπαϊκό σώμα.
Το ερώτημα είναι αν η υπόλοιπη Ευρώπη θα προλάβει να συντονίσει τον βηματισμό της πριν το «τελευταίο ειρηνικό καλοκαίρι» δώσει τη θέση του σε έναν πολύ πιο βαρύ χειμώνα...