Το τελευταίο Σαββατοκύριακο του φετινού Φεβρουαρίου δεν θα καταγραφεί απλώς ως άλλη μια ημέρα σύγκρουσης στο ημερολόγιο της Μέσης Ανατολής. Μετά την επιβεβαίωση του θανάτου του Ανώτατου Ηγέτη του Ιράν και της Ισλαμικής Επανάστασης Αλί Χοσεϊνί Χαμενεΐ και την πλήρη εξέλιξη της ισραηλινής επιχείρησης «Lion’s Roar», η περιοχή εισήλθε βίαια σε μια νέα, αχαρτογράφητη εποχή. Οι σειρήνες που ηχούν από το Τελ Αβίβ μέχρι το Ντουμπάι και οι καπνοί πάνω από την Τεχεράνη, πιστοποιούν το τέλος του «σκιώδους πολέμου» και την έναρξη μιας ολοκληρωτικής ρήξης.
Μάλιστα χθες το βράδυ ο Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε τη βύθιση εννέα πολεμικών πλοίων του Ιράν τα οποία σύμφωνα με τον Αμερικανό πρόεδρο ήταν ιδιαίτερα μεγάλα και στρατηγικής σημασίας για την Τεχεράνη. Ταυτόχρονα σύμφωνα με την Wall Street Journal, σχεδόν 400 πύραυλοι και περίπου 1.000 drones που εκτοξεύθηκαν από το Ιράν αναχαιτίστηκαν από τις δυνάμεις ασφαλείας σε πέντε χώρες, την Ιορδανία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Κατάρ, το Κουβέιτ και το Μπαχρέιν.
Πλέον το ερώτημα δεν είναι αν θα έχουμε πόλεμο καθώς αυτός είναι ήδη εδώ και διεξάγεται με πρωτοφανή σφοδρότητα αλλά αν αυτή η «ομοβροντία» εξελίξεων θα οδηγήσει σε μια μόνιμη μεταβολή των γεωπολιτικών συνόρων και του status quo της περιοχής. Μέσα σε αυτό το εκρηκτικό σκηνικό, η Βιβή Κεφαλά καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Αιγαίου και διευθύντρια του Κέντρου Ανάλυσης Μεσανατολικής Πολιτικής (ΚΕ.Α.ΜΕ.Π.) και ο Δρ. Μάριος Παναγιώτης Ευθυμιόπουλος επικεφαλής του Strategy International, καθηγητής Διεθνούς Ασφάλειας και Στρατηγικής στο Τμήμα Πολιτικής και Διπλωματίας στο Πανεπιστήμιο Vytautas Magnus, στο Κάουνας της Λιθουανίας, αναλύουν τα δεδομένα της επόμενης ημέρας.
Γιατί η επίθεση εκδηλώθηκε τώρα;
Η χρονική συγκυρία της ανάφλεξης δεν ήταν προϊόν σύμπτωσης, αλλά το αποτέλεσμα μιας εκρηκτικής σύγκλισης παρασκηνιακών διεργασιών. Η Βιβή Κεφαλά φωτίζει μια κρίσιμη λεπτομέρεια που συχνά διαφεύγει της δημόσιας προσοχής: τον ρόλο της Κίνας. Ενώ οι συνομιλίες με διαμεσολαβητή το Ομάν έδειχναν ένα παράθυρο εκτόνωσης και επρόκειτο να συνεχιστούν στη Γενεύη, μια πληροφορία άλλαξε τα πάντα.
«Θεωρώ ότι καταλύτες για την απόφαση ήταν δύο», σημειώνει η κ. Κεφαλά. «Πρώτον, η πίεση του Ισραήλ ώστε να εξοντωθεί κάθε δυνατότητα αντίστασης του Ιράν, κυρίως ο πυραυλικός του εξοπλισμός. Δεύτερον η ανεπιβεβαίωτη επίσημα συμφωνία για προμήθεια πυραυλικών συστημάτων από την Κίνα. Αυτό σήμαινε ότι οι αμυντικο-επιθετικές δυνατότητες του Ιράν ενισχύονταν ραγδαία, γεγονός που ανάγκασε την άλλη πλευρά να δράσει άμεσα». Παράλληλα η στρατηγική του Ντόναλντ Τραμπ να προκαλεί σκόπιμη σύγχυση στον αντίπαλο, έχοντας συγκεντρώσει μια τεράστια αρμάδα γύρω από το Ιράν, δημιούργησε το κατάλληλο υπόστρωμα για το χτύπημα.
Στην ίδια κατεύθυνση, ο κ. Ευθυμιόπουλος επισημαίνει ότι η ισορροπία αποτροπής που διαμορφώθηκε τα προηγούμενα χρόνια εμφάνιζε πλέον μοιραίες ρωγμές. Το Ισραήλ διέγνωσε μια μειωμένη συνοχή στο περιφερειακό πλέγμα συμμάχων του Ιράν, την ώρα που η Τεχεράνη λυγίζει από την οικονομική φθορά και την κοινωνική απονομιμοποίηση. «Το "τώρα" προκύπτει από τη σύμπτωση περιφερειακής ρευστότητας και εσωτερικής πίεσης στο Ιράν. Οι ΗΠΑ έχουν διαμηνύσει ότι δεν επιδιώκουν γενικευμένο πόλεμο, αλλά στηρίζουν απόλυτα τη στρατηγική αποτροπή του Ισραήλ», εξηγεί ο καθηγητής.
Από την επιχείρηση «Lion’s Roar» στον «Πόλεμο του Κόλπου 3»
Η ένταση της τρέχουσας στρατιωτικής φάσης υποδηλώνει ότι δεν πρόκειται για μια απλή επίδειξη ισχύος. Ο κ. Ευθυμιόπουλος προειδοποιεί ότι αν η σύγκρουση ξεπεράσει το όριο των λίγων ημερών, θα πρέπει να μιλάμε επίσημα για τον «Πόλεμο του Κόλπου 3». «Τα έως τώρα δεδομένα παραπέμπουν σε μια πραγματική στρατιωτική φάση. Ο στρατηγικός στόχος του Ισραήλ δεν είναι η κατάληψη εδάφους, αλλά η αποδυνάμωση κρίσιμων στρατιωτικών δυνατοτήτων και η υποβάθμιση της ικανότητας προβολής ισχύος του Ιράν στην περιοχή». Ωστόσο, ο κίνδυνος παραμένει: αν η Τεχεράνη επιλέξει να απαντήσει μέσω επιθέσεων στις ζωτικές θαλάσσιες οδούς του Περσικού Κόλπου, τότε η σύγκρουση μπορεί να μετατραπεί σε μια παρατεταμένη φάση φθοράς.
Η κ. Κεφαλά συμφωνεί ότι η κατάσταση δεν θα εκτονωθεί άμεσα. Η διάρκεια της επιχείρησης θα κριθεί από τις στρατιωτικές ικανότητες του Ιράν, οι οποίες ωστόσο είναι ήδη περιορισμένες μετά την επιχείρηση «Rising Lion» του περασμένου Ιουνίου. «Το Ισραήλ είναι αποφασισμένο να τελειώσει με αυτό που θεωρεί υπαρξιακό κίνδυνο εδώ και 30 χρόνια. Η αποφασιστικότητα αυτή δείχνει ότι η τρέχουσα κρίση έχει βάθος που υπερβαίνει τις προηγούμενες», τονίζει.
Το Ιράν χωρίς τον Χαμενεΐ: Θεσμική συνέχεια ή χάος;
Η δολοφονία του Αλί Χαμενεΐ αποτελεί το πιο ισχυρό σοκ για το οικοδόμημα της Ισλαμικής Επανάστασης από την ίδρυσή της. Ο Χαμενεΐ δεν ήταν απλώς ένας ηγέτης, αλλά ο συνδετικός κρίκος μεταξύ θρησκείας, στρατού και πολιτικής εξουσίας επί δεκαετίες.
Η Βιβή Κεφαλά εκτιμά ότι, παρά το πλήγμα, κενό εξουσίας δεν θα υπάρξει άμεσα στο παρόν καθεστώς. «Ο Ανώτατος Ηγέτης είναι "primus inter pares", δηλαδή πρώτος μεταξύ ίσων. Θα υπάρξουν άλλα άτομα που θα πληρώσουν τις θέσεις». Το πραγματικό πρόβλημα, σύμφωνα με την καθηγήτρια, εντοπίζεται στην επόμενη ημέρα μιας πιθανής ιρανικής παράδοσης. «Δεν υπάρχει οργανωμένη αντιπολίτευση. Αν το καθεστώς λυγίσει, η χώρα θα οδηγηθεί σε ένα απόλυτο πολιτικό χάος».
Ο κ. Ευθυμιόπουλος αναλύει τρία πιθανά ενδεχόμενα για τη μετά Χαμενεΐ εποχή:
- Ελεγχόμενη διαδοχή μέσω των θεσμικών διαδικασιών, με εκλογή νέου Ανώτατου Ηγέτη και συνέχιση του συστήματος με προσαρμογές.
- Ενίσχυση του ρόλου των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης και σταδιακή μετατόπιση προς περισσότερο στρατιωτικοποιημένη διακυβέρνηση.
- Εσωτερική αστάθεια, εάν η διαδοχή συνδυαστεί με στρατιωτική αποτυχία ή έντονη κοινωνική πίεση.
«Η Μέση Ανατολή βρίσκεται σε φάση ελεγχόμενης αλλά επικίνδυνης μετάβασης. Το αποτέλεσμα δεν θα κριθεί μόνο στο πεδίο των επιχειρήσεων, αλλά κυρίως στη διαχείριση της επόμενης ημέρας: στη διαδοχή, στη συνοχή των συμμαχιών και στην ικανότητα των εμπλεκομένων να αποτρέψουν γενικευμένη περιφερειακή ανάφλεξη», συμπεραίνει ο επικεφαλής του Strategy International.
