Η 10η Απριλίου του 1826 ήταν η Κυριακή των Βαΐων. Ξεκινούσε η Μεγάλη Εβδομάδα, που οδηγούσε στην κορύφωση του θείου πάθους και την Ανάσταση. Εκείνη, λοιπόν, την ημέρα, ακριβώς 200 χρόνια από σήμερα, έγινε η Έξοδος του Μεσολογγίου. Το κορυφαίο παράδειγμα ηρωισμού της Ελληνικής Επανάστασης. Μια θυσία που άλλαξε τον ρου του εθνικού αγώνα, συνέβαλε στη μεταστροφή της Ευρώπης -αρχικά των λαών και μετά των κυβερνήσεων- υπέρ της Ελλάδος και τελικά στη δημιουργία του ανεξάρτητου νέου ελληνικού κράτους.
Με αφορμή την επέτειο ο ιστορικός και εκπαιδευτικός Σπύρος Αλεξίου έγραψε το βιβλίο «Προδομένο Μεσολόγγι», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Τόπος», με πρόλογο του Παντελή Μπουκάλα. Ένα βιβλίο που δεν βασίζεται σε καινούρια ιστορικά στοιχεία, αλλά σε επισήμως καταγραμμένα γεγονότα, τα οποία, όμως, παραμένουν στο ημίφως -ενίοτε και στο πλήρες σκότος- της επίσημης ιστορίας.
Στη συνέντευξη που παραχώρησε στη Voria.gr ο κ. Αλεξίου παραθέτει στοιχεία, που δικαιολογούν τον τίτλο του βιβλίου και επικαλείται τον εθνικό μας ποιητή Διονύσιο Σολωμό, ο οποίος πίστευε ότι «εθνικό είναι το αληθές» για να εξηγήσει τους λόγους που αποφάσισε να ανοίξει ένα μεγάλο παράθυρο στην ιστορία του έθνους.
Κύριε Αλεξίου, πώς αποφασίσατε να γράψετε ένα βιβλίο για το Μεσολόγγι και την πολιορκία του;
Η Β΄ πολιορκία του Μεσολογγίου και η Έξοδος συνθέτουν το συγκλονιστικότερο γεγονός της Επανάστασης συναισθηματικά, στρατιωτικά, πολιτικά και διπλωματικά. Για κανένα άλλο γεγονός του 1821 δεν διαθέτουμε τόση πλούσια βιβλιογραφία και μια πρωτόγνωρη πηγή, την εφημερίδα «Ελληνικά Χρονικά». Το πιο εντυπωσιακό: Η συντριπτική πλειονότητα των πηγών αυτών (ανεξάρτητα από το είδος, την εποχή, την καταγωγή ή το ιδεολογικό ρεύμα) σε μεγάλο βαθμό συμφωνούν στις απαντήσεις που δίνουν στα μεγάλα ερωτήματα: Γιατί αν και υπήρχαν οι υλικές δυνατότητες (λίγους μήνες πριν είχαν παρθεί τα δάνεια από την Αγγλία) εγκαταλείφθηκε από την κυβέρνηση του Αγγλικού κόμματος; Γιατί οι στρατιωτικές δυνάμεις των Ελλήνων κινήθηκαν προς οποιαδήποτε άλλη κατεύθυνση (μέχρι και τη ...Βηρυτό) εκτός από το Μεσολόγγι; Γιατί οι χιλιάδες Έλληνες πολεμιστές που βρίσκονταν έξω από την πόλη έμειναν αδρανείς;
Αυτά τα δύο δεδομένα, ο πλούτος των πηγών και η ταύτισή τους, καθιστούν πιο εκκωφαντική τη σιωπή που έχει επιβληθεί στον δημόσιο διάλογο. Η ρήξη με τη σιωπή αυτή αποτέλεσε το μεγαλύτερο κίνητρο για τη συγγραφή του βιβλίου. Στοχεύει στην ανάδειξη των ερωτημάτων αυτών και των απαντήσεων που οι πηγές δίνουν και δυστυχώς απουσιάζουν από τις επίσημες – και ομολογουμένως φαντασμαγορικές – εκδηλώσεις για τα 200 χρόνια από την Έξοδο.
Γιατί ο τίτλος «προδομένο Μεσολόγγι»;
Οι πολιορκημένοι προδόθηκαν πρωτίστως από την Ελληνική κυβέρνηση και -δευτερευόντως – από την «πολιτισμένη, χριστιανική Δύση». Το Μεσολόγγι υπέκυψε μόνο στην πείνα, όπως είπε ο Δ. Σολωμός: «Τα μάτια η πείνα εμαύρισε...». Γιατί όμως «τα μάτια η πείνα εμαύρισε»; Να υπενθυμίσουμε: Η πολιορκία ξεκινά τον Απρίλη του 1825, δύο μήνες μετά τη σύναψη του δεύτερου δανείου από την Αγγλία (2.000.000 χρυσές λίρες). Ταυτόχρονα η γεωγραφική θέση της πόλης με τα περάσματα της λιμνοθάλασσας επέτρεπαν τον ανεφοδιασμό, παρά τον αποκλεισμό. Πέντε φορές τουλάχιστον ο ελληνικός στόλος θα σπάσει τον αποκλεισμό, όμως δεν θα υπάρχουν εφόδια επαρκή για την πόλη.
Από τις 17/01/1826 είχαν φτάσει στο Ναύπλιο οι αντιπρόσωποι του Μεσολογγίου. Ανάμεσά τους ήταν ο στρατηγός Σπυρομίλιος, ο οποίος στα «Απομνημονεύματά» του θα καταγράψει όσα συνέβησαν. Η κυβέρνηση Κουντουριώτη, του Αγγλικού κόμματος, τους ενημερώνει πως «κάθε άλλος χρηματικός πόρος έλειψε»! Πώς «έλειψε»; Πού πήγαν τα εκατομμύρια χρυσές λίρες; Το χειρότερο: Η κυβέρνηση για να ενισχύσει – υποτίθεται- το Μεσολόγγι «απεφάσισε να εκποιηθώσιν ικανά εθνικά κτήματα». Όρισαν η μισή αξία να πληρωθεί σε μετρητά και η άλλη μισή σε «Εθνικές ομολογίες», άχρηστα χαρτιά χωρίς αντίκρισμα.
Τελικά πούλησαν όλα σχεδόν τα κτήματα στον εαυτό τους και στους πολιτικούς φίλους, με αντάλλαγμα μόνο τις «Εθνικές ομολογίες» και οι Μεσολογγίτες με έρανο (!) συγκέντρωσαν 200.000 γρόσια, ψίχουλα δηλαδή! Με αυτά τα ψίχουλα, στα μέσα του Μάρτη, ξεκίνησαν μόλις 20 πολεμικά πλοία και ένα πλοίο φορτωμένο παξιμάδια. Η μικρή αυτή δύναμη φυσικά δεν κατάφερε να σπάσει τον αποκλεισμό. Η εγκατάλειψη των αγωνιστών ήταν συνειδητή επιλογή της κυβέρνησης που εκπορευόταν από ιδιοτελή συμφέροντα και κυρίως από την υποταγή στις επιλογές της Αγγλίας.
Όταν στο Μεσολόγγι αλλά κι έξω από αυτό έδιναν νικηφόρες μάχες και δημιουργούσαν προϋποθέσεις για την τελική νίκη της Επανάστασης, η αγγλόφιλη κυβέρνηση προχώρησε στην «Πράξη Υποτέλειας» στην Αγγλία. Το Μεσολόγγι χαλούσε τα σχέδια της γηραιάς Αλβιόνας και των ενεργούμενών της και για αυτό ... «ουδέν έπραξαν»!
Ποια είναι η μεγαλύτερη σημασία της πολιορκίας του Μεσολογγίου για τον αγώνα του 1821;
Αρχικά ας μιλήσουμε για το στρατιωτικό σκέλος. Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας ο Κιουταχής συγκέντρωσε περίπου 30.000 άνδρες. Μετά το τέλος της πολιορκίας οι αξιόμαχοι δεν ξεπερνούσαν τις 10.000. Αντίστοιχα ήταν τα νούμερα και για τον Ιμπραήμ που ήρθε από την Πελοπόννησο με 10.000 άνδρες και επέστρεψε με περίπου 3.500 αξιόμαχους. Ακόμη μεγαλύτερη προσφορά ήταν ο πρωτοφανής αντίκτυπος στην Ευρώπη. Η ηρωική αντίσταση και η Έξοδος άλλαξαν ριζικά το κλίμα. Το κύμα υποστήριξης της Ελληνικής Επανάστασης πήρε χαρακτήρα αληθινού κινήματος υποχρεώνοντας πλέον τις δυτικές κυβερνήσεις να συνειδητοποιήσουν πως βρίσκονται μπροστά σε ένα διεθνές πρόβλημα που απαιτούσε λύση, η επιστροφή στο status quo ante ήταν αδύνατη. Είναι χαρακτηριστικό πως τη νύχτα που μαθεύτηκε στο Παρίσι η είδηση για την Έξοδο, πραγματοποιήθηκε μεσονύκτια διαδήλωση φοιτητών, που έφτασε στο παλάτι και ζητούσε τη μεσολάβηση του βασιλιά Καρόλου υπέρ του αγώνα των Ελλήνων.
Το κίνημα συμπαράστασης εκφράστηκε με μια έκρηξη καλλιτεχνικών έργων που υμνούσαν το Μεσολόγγι και ζητούσαν δικαίωση. Τις τελευταίες μέρες πριν την Έξοδο, συγκεκριμένα στις 4 Απριλίου 1826, στη Αγία Πετρούπολη υπογράφεται το Πρωτόκολλο ανάμεσα σε Μεγάλη Βρετανία και Ρωσία. Στον χρόνο που ακολούθησε η Επανάσταση όχι μόνο έμεινε ζωντανή αλλά έφτασε και κοντά στη νίκη με την επική εκστρατεία του Καραϊσκάκη, ως συνέχεια και αποτέλεσμα του Μεσολογγίου. Ο χρόνος κυλούσε υπέρ της Επανάστασης καθώς όξυνε τις αντιθέσεις μεταξύ των Δυνάμεων, και όταν οξύνονται οι αντιθέσεις συνήθως ακολουθεί συμβιβασμός. Αυτός ο συμβιβασμός θα έρθει στις 6 Ιουλίου 1827, όταν υπογράφεται η Συνθήκη του Λονδίνου από Μεγάλη Βρετανία, Γαλλία και Ρωσία.
Η Συνθήκη προέβλεπε ότι οι τρεις Μεγάλες Δυνάμεις θα μεσολαβήσουν μεταξύ των Ελλήνων και των Οθωμανών ώστε να επιτευχθεί ειρήνη. Επίσης, υπάρχει ρητή πρόβλεψη ότι αν η Πύλη αρνηθεί την ανακωχή, οι σύμμαχες δυνάμεις μπορούν να αναπτύξουν διπλωματικές και εμπορικές σχέσεις με την ελληνική πλευρά και το κυριότερο, εάν ήταν αναγκαίο, να επέμβουν με στρατιωτικά μέσα. Υπήρχε «μυστικό πρωτόκολλο» (secret clause): Αν η Πύλη δεν αποδεχόταν την ειρήνη εντός συγκεκριμένου χρόνου, οι συμμαχικές δυνάμεις είχαν το δικαίωμα να χρησιμοποιήσουν ναυτικές δυνάμεις για να επιβάλουν την εφαρμογή των όρων. Αποτέλεσμα ήταν η ναυμαχία του Ναυαρίνου.
Υπάρχουν στοιχεία, ιστορίες και εκτιμήσεις για την πολιορκία του Μεσολογγίου που δεν έχουν διατυπωθεί ή παραμένουν μέχρι σήμερα στο ημίφως;
Θεωρητικά πάντα υπάρχει η πιθανότητα ανακάλυψης κάποιου νέου στοιχείου, ας μην ξεχνάμε πως τη σημαντικότερη πηγή, τα «Ενθυμήματα» του Ν. Κασομούλη, τα ανακάλυψε ο Γ. Βλαχογιάννης μόλις το 1929, έναν αιώνα μετά. Αν θέλουμε όμως να είμαστε ρεαλιστές θα πρέπει να δεχθούμε πως η ανακάλυψη κάποιας νέας καθοριστικής μαρτυρίας είναι απίθανη. Το πρόβλημα δεν είναι οι πηγές, είπαμε και στην αρχή πως για το Μεσολόγγι υπάρχει αφθονία. Το πρόβλημα είναι πως οι πηγές αυτές δεν βρίσκονται στο «ημίφως» αλλά στο βαθύ σκοτάδι, ακόμα και τα επίσημα έγγραφα.
Θα αναφέρω χαρακτηριστικά παραδείγματα: Στα Γενικά Αρχεία του Κράτους υπάρχει μια επιστολή, με ημερομηνία 28 Δεκέμβρη 1825, προς την Ελληνική κυβέρνηση που υπογράφεται από εννέα Έλληνες στρατηγούς, με πρώτον τον Γ. Καραϊσκάκη. Είναι η ηγεσία των δυνάμεων που βρίσκονταν έξω από το Μεσολόγγι. Με την επιστολή αυτή διαμαρτύρονται για την πλήρη εγκατάλειψή τους από την κυβέρνηση του Αγγλικού κόμματος και καταλήγουν με την εξής φράση, μιλώντας για τους στρατιώτες τους: «Και σκλάβοι να ήταν εις έναν αυθέντη τύραννον, ήθηλε λάβει συμπάθειαν και ευσπλαχνίαν και να τους πέψη ένα ένδυμα.»
Στα «Απομνημονεύματά» του ο στρατιωτικός διοικητής του Μεσολογγίου, στρατηγός Σπυρομίλιος είναι ξεκάθαρος:
«Μεταξύ εις τα διάφορα κόμματα εκείνης της περιόδου ήτο και εν το οποίον επεθύμει την πτώσιν του Μεσολογγίου και όλης της Στερεάς Ελλάδος ώστε να δυνηθή ευκόλως να αποκατασταθή η Πελοπόννησος εν πριγκηπάτον ως τα της Μολδοβλαχίας».
Εξίσου σαφής είναι και ο πατριάρχης του «εθνικού» ιστορικού αφηγήματος, Κ. Παπαρρηγόπουλος:
«Ουδέ υπάρχει τωόντι αμφιβολία ότι αν η κυβέρνησις επεδείκνυε προθυμίαν και δεξιότητα περί την χρήσιν των πόρων αυτής (εννοεί τα χρήματα των δανείων) προς την ολοσχερή της πολιορκίας διάλυσιν, ήθελεν επιτύχει την διάλυσιν ταύτην. Κατά δυστυχίαν ουδέν έπραξεν...». Άρα πηγές, κάθε είδους, υπάρχουν! Το θέμα είναι να έρθουν στο φως.
Ποιο θεωρείτε ως το σημαντικότερο μήνυμα από την πολιορκία που ισχύει μέχρι σήμερα;
Η εύκολη απάντηση θα ήταν ο αγώνας για την ελευθερία και την ανεξαρτησία. Από κει και πέρα το Μεσολόγγι μάς θυμίζει πως σε καμία εποχή, τα μέλη ενός Έθνους δεν ήταν «όλα μαζί». Οι κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις συντάσονται με κοινωνικά συμφέροντα. Η «σωστή πλευρά της ιστορίας» είναι το συμφέρον της κοινωνικής πλειοψηφίας. Στην περίπτωση της Επανάστασης του 1821 αυτό σήμαινε τη δημιουργία ενός κράτους ανεξάρτητου και τη δικαίωση των κοινωνικών αιτημάτων. Ο αγώνας του Μεσολογγίου αντικειμενικά υπηρέτησε με αυτοθυσία αυτήν την προοπτική. Η κυβέρνηση του Αγγλικού κόμματος και οι κοινωνικές δυνάμεις που τη στήριζαν, εφοπλιστές και κοτζαμπάσηδες, κινήθηκαν στην αντίθετη κατεύθυνση, αυτήν της υποτέλειας σε ξένη δύναμη ως διασφάλιση των ιδιοτελών, ταξικών συμφερόντων τους.
Η σχέση των Ελλήνων με την ιστορία τους, με την Επανάσταση του 1821 και με ένα κορυφαίο γεγονός όπως είναι η πολιορκία του Μεσολογγίου είναι επαρκής ή επιδερμική, που περιορίζεται στα σχολικά μαθήματα; Και σε σχέση με αυτό, ως εκπαιδευτικός πώς κρίνετε τη διδασκαλία της ιστορίας στα ελληνικά σχολεία;
Η σχέση των Ελλήνων, ειδικά των νέων, με την ιστορία συνολικά είναι επιδερμική με τους νέους να έχουν το μικρότερο μερίδιο ευθύνης για αυτό. Στο σχολείο διδάσκεται το «Εθνικό» αφήγημα, μια κοπτοραπτική που επιδιώκει να υπηρετήσει αυτό που είχε διακηρύξει η κ. Κεραμέως το 2019, ως υπουργός Παιδείας: «Η ιστορία να πάψει να είναι κοινωνικού χαρακτήρα αλλά να αναπτύσσει την εθνική συνείδηση». Πρόκειται για βαθιά αντιδραστική άποψη που μας πηγαίνει πίσω κι από τον Διαφωτισμό και, εκτός των άλλων, έχει ως αποτέλεσμα να παρουσιάζεται τόσο παραποιημένο το παρελθόν που οδηγεί σε παραιτέρω απαξίωση του μαθήματος στα μάτια των νέων. Προσωπικά υποστηρίζω σταθερά τη θέση του εθνικού ποιητή Δ. Σολωμού πως «Το έθνος πρέπει να θεωρεί εθνικό ότι είναι αληθές». Τα τελευταία χρόνια το πρόβλημα γίνεται οξύτερο καθώς ακόμη κι αυτή η παραποιημένη εκδοχή του παρελθόντος που βαπτίζουμε «Ιστορία» απλώς δεν διδάσκεται, ειδικά στις τελευταίες τάξεις του Λυκείου. Έστω ως αντικείμενο προβληματισμού και έναυσμα αναζήτησης θα ήταν χρήσιμη.
Οι διαπιστώσεις αυτές ισχύουν φυσικά και για την περίοδο της Επανάστασης του 1821. Υπάρχει βέβαια και η αντίθετη εικόνα, το ποτήρι είναι μισογεμάτο. Η βαθιά κρίση που μαστίζει την κοινωνία μας αναζοπυρώνει το ενδιαφέρον για την Ιστορία, ειδικά για τις εξεγερτικές και συγκρουσιακές περιόδους, όπως το 1821. Ενδεικτική και αποκαλυπτική αυτού του αυξανόμενου ενδιαφέροντος είναι η πορεία των εκδόσεων σε ιστορικά δοκίμια, η δραστηριότητα σε αφιερώματα, συζητήσεις, μελέτες, διδακτορικά και δημοσιεύσεις που αφορούν την Επανάσταση του ’21. Από την έναρξη της Μεταπολίτευσης, την 45ετία 1974-2019, στην Ελλάδα εκδόθηκαν 15.900 βιβλία ιστορίας. Από αυτά τα 2.837 αφορούν την Επανάσταση, σύμφωνα με τα στοιχεία από την Εθνική Βιβλιοθήκη. Άρα υπάρχει ενδιαφέρον κι αυτό εξηγεί και το μεγάλο βάρος που δίνεται από το επίσημο κράτος. Το ζήτημα είναι οι ιδεολογικοί στόχοι που αυτό υπηρετεί.
Έχετε σχέδια για τη συγγραφή κι άλλων βιβλίων ιστορικού περιεχομένου και ποιες περιόδους θα άξιζε να εξετάσετε;
Σχέδια πάντα υπάρχουν, ακόμη βέβαια δεν στέγνωσε το μελάνι του βιβλίου για το Μεσολόγγι. Αν πάντως πρέπει να αναφερθούμε σε μια περίοδο, βρίσκω εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και μη επαρκώς γνωστή την περίοδο του Κριμαϊκού πολέμου (1853 – 1856), του πραγματικού Α΄ Παγκόσμιου Πόλεμου, που επηρέασε καθοριστικά την παγκόσμια ιστορία αλλά και αυτήν της χώρας μας. Θα άξιζε τον κόπο να μιλήσουμε περισσότερο για αυτήν.
