Αρχίζει ως κακόγουστο αστείο, εξελίσσεται προοδευτικά σε αφόρητη ενόχληση και καταλήγει σε εφιάλτη για εκατομμύρια εργαζόμενους σε όλον τον κόσμο. Είναι το mobbing, η ηθική παρενόχληση στην εργασία, όπως έχει αποδοθεί ο όρος στα ελληνικά, μια ύπουλη μορφή ψυχολογικής κακοποίησης που έχει πάρει ανησυχητικές διαστάσεις και στην ελληνική εργασιακή πραγματικότητα.
Με αφορμή την Παγκόσμια Εβδομάδα Ενημέρωσης για τον Εκφοβισμό στην Εργασία, που για φέτος ορίστηκε το διάστημα 16 – 22 Οκτωβρίου, το Canadian Institute of Workplace Bullying and Harassment, που ξεκίνησε την πρωτοβουλία πριν από τέσσερα χρόνια, κάνει νέα παγκόσμια video καμπάνια με τίτλο «This is me», στην οποία σωματεία και οργανισμοί από όλο τον κόσμο ενώθηκαν για να γίνουν η φωνή των θυμάτων εργασιακού εκφοβισμού.
Η Voria.gr μίλησε με την Χρυσοπηγή Βαρδίκου, ιδρύτρια και μάρκετινγκ μάνατζερ του No Mobbing at Work, του πρώτου ελληνικού σωματείου για την Εργασιακή Ειρήνη και την Ψυχική Υγεία των Εργαζομένων, για το σοβαρό αυτό ζήτημα και την κατάσταση που επικρατεί στον εργασιακό περιβάλλον της χώρας.
Τι είναι το mobbing
Με τον όρο mobbing, που προέρχεται από τo αγγλικό ρήμα «mob» που σημαίνει επιτίθεμαι, περικυκλώνω, ενοχλώ, ορίζεται την καταχρηστική συμπεριφορά που εκδηλώνεται με λόγια, πράξεις, γραπτά μηνύματα και μπορεί να ζημιώσει την προσωπικότητα, την αξιοπρέπεια ή τη σωματική ή ψυχική ακεραιότητα του ατόμου, να θέσει σε κίνδυνο την εργασία του ή να διαταράξει το εργασιακό κλίμα. Πρόκειται για συστηματική, μεθοδική και συνεχή (τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα και για μεγάλο χρονικό διάστημα) άσκηση ψυχολογικής βίας, ηθικής βίας, διαμόρφωση εχθρικού και ταπεινωτικού εργασιακού περιβάλλοντος, για την επιβολή διακριτικής μεταχείρισης και τρομοκρατίας, που προσβάλει την προσωπικότητα, την αξιοπρέπεια, τη σωματική και ψυχική. Η ηθική παρενόχληση στο χώρο εργασίας παίρνει τη μορφή ταπεινωτικής συμπεριφοράς, άνισης μεταχείρισης, προσβολών, απομόνωσης, εξώθησης σε σφάλματα, απειλών, άσκησης ψυχολογικής βίας, ανάθεσης υπερβολικού όγκου εργασίας σε συνδυασμό με κακόβουλα σχόλια για την δήθεν ελλιπή απόδοση, τοποθέτησης σε θέση «ψυγείο» χωρίς καθήκοντα και αντικείμενο εργασίας κ.α. Μπορεί να είναι και το πιο απλό, να διαδίδει κάποιος συστηματικά κουτσομπολιά με συγκεκριμένη στόχευση σε έναν άνθρωπο.
«Το mobbing είναι η ηθική παρενόχληση που συχνά γίνεται από συναδέλφους προς τον συνάδελφο της ίδιας βαθμίδας, μπορεί να γίνει και από τον μάνατζερ, αλλά καμιά φορά γίνεται και από τον υφιστάμενο στον προϊστάμενο. Ενώ η ηθική παρενόχληση στο εξωτερικό έχει μελετηθεί και φαίνεται πως είναι κυρίως από συνάδελφο σε συνάδελφο, στην Ελλάδα η μορφή είναι κάπως διαφορετική -ίσως και λόγω της μορφής των επιχειρήσεων, που είναι κατά βάση μικρές και μεσαίες- και παίρνει περισσότερο τη μορφή από πάνω προς τα κάτω. Σε αντίθεση με τον εκφοβισμό που γίνεται συνήθως από τον προϊστάμενο προς τον υφιστάμενο, που είναι πιο φανερός και παίρνει μορφές σωματικής ή λεκτικής βίας, στο mobbing οι συμπεριφορές είναι πιο ύπουλες, πιο δύσκολες να τις καταλάβει ένας παρατηρητής, ακόμα και το ίδιο το θύμα. Γι’ αυτό και αυτό που διαφοροποιεί πολύ το mobbing από το bulling είναι ότι στα πρώτα του στάδια το θύμα μπορεί να μην αντιλαμβάνεται καν ότι βρίσκεται σε κατάσταση κακοποίησης. Ο εργαζόμενος στα πρώτα στάδια δεν καταλαβαίνει τι περνά και είναι πολύ σύνηθες τα θύματα να νομίζουν ότι τρελαίνονται, γιατί δεν υπάρχουν ξεκάθαρα γεγονότα. Γι’ αυτό λέμε σε όσους έχουν πέσει θύματα παρενόχλησης να κρατούν ημερολόγιο από όλα τα γεγονότα που έχουν γίνει αποκομμένα όσο μπορούν από τα συναισθήματα, για να βλέπουμε αν υπάρχει κάποιο μοτίβο συμπεριφοράς του θύτη, πόσο συχνά συμβαίνουν αυτές οι συμπεριφορές, για πόσον καιρό και για να βοηθήσουμε τον εαυτό μας να μην τρελαθεί σε αυτό το περιβάλλον. Γιατί είναι πολύ τραυματική εμπειρία και το τραύμα έρχεται όχι με ένα χτύπημα, αλλά με χίλια μικρά χτυπήματα», εξηγεί η κ. Βαρδίκου.
Η παρενόχληση ορίζεται από δύο πράγματα: από τη διάρκειά της (πρέπει να είναι τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα και για διάστημα πάνω από τρεις μήνες) και από το κίνητρο. «Θεωρητικά κάποιος άνθρωπος που δεν έχει κίνητρο να διώξει τον άλλον από τη δουλειά ή από μία ομάδα και δεν το κάνει για πολύ καιρό, δεν πρόκειται για παρενόχληση. Όμως ταυτόχρονα η παρενόχληση ορίζεται και από αυτό που το θύμα βιώνει. Άρα, αν εγώ κάθε μέρα ή κάθε εβδομάδα, είτε επειδή είμαι άξεστη, δεν ξέρω να φέρομαι ή δεν έχω τις δεξιότητες που απαιτεί η θέση μου, κάνω κακοπροαίρετα αστεία για μία αδυναμία που έχει κάποιος, μια αναπηρία ή κάτι που τον κάνει διαφορετικό, το θύμα, εάν αυτό το βιώσει ως παρενόχληση, μιλάμε για παρενόχληση. Άρα εγώ έχω γίνει θύτης χωρίς να έχω διάθεση να τον διώξω, απλώς επειδή δεν έχω ενσυναίσθηση ή επίγνωση της δικής μου συμπεριφοράς προς τους άλλους», αναφέρει η κ. Βαρδίκου.
Η έρευνα
Πέρσι το σωματείο διενήργησε έρευνα για την κατάσταση που επικρατεί στην Ελλάδα σχετικά με τον εργασιακό εκφοβισμό. Κατά την έρευνα διαπιστώθηκε ότι το 66% του δείγματος βίωνε τουλάχιστον μία συμπεριφορά παρενόχλησης σε εβδομαδιαία ή ημερήσια βάση και περίπου το 45% του δείγματος βίωνε πέντε διαφορετικές συμπεριφορές παρενόχλησης επίσης σε εβδομαδιαία ή ημερήσια βάση. «Τα ποσοστά είναι τεράστια, είναι κοντά στη διεθνή βιβλιογραφία. Είναι τρομακτικά, γιατί δείχνουν ότι στη διάρκεια της καριέρας μας όλοι θα γίνουμε κάποια στιγμή θύματα παρενόχλησης, ενδεχομένως και θύτης χωρίς να το καταλάβουμε και σίγουρα θα γίνουμε παρατηρητές της παρενόχλησης μέσα σε ένα εργασιακό περιβάλλον. Άρα είναι κάτι που μας αφορά όλους. Ζούμε το ένα τρίτο της ζωής μας στη δουλειά. Δεν γίνεται να μην είμαστε καλά εκεί, να ζούμε σε ένα περιβάλλον με τραύματα, γιατί πρώτα απ’ όλα δεν μπορούμε να αποδώσουμε, αλλά και γιατί όλο αυτό το αποτέλεσμα της παρενόχλησης διαχέεται και στην προσωπική μας ζωή», σχολιάζει η κ. Βαρδίκου.
Η πιο συχνή μορφή παρενόχλησης, σύμφωνα με τις μαρτυρίες των εργαζομένων, είναι πως η κριτική από τους προϊσταμένους γίνεται με ταπεινωτικό τρόπο, με απαξίωση και όχι με εποικοδομητική ανατροφοδότηση. «Το πιο σοκαριστικό είναι μαρτυρίες «ότι μου τράβηξε την καρέκλα για να πέσω» ή ότι «με έριξε από τις σκάλες». Φτάνει δηλαδή μέχρι τη βία. Άλλωστε, ξεκινά από συμπεριφορές πολύ ήπιες και μπορεί να εξελιχθεί και σε σωματική βία ή και σε σεξουαλική παρενόχληση Αυτό που μου έχει μείνει στο μυαλό είναι η μαρτυρία μίας κοπέλας που της έλεγε η προϊσταμένη της «θα σε κάνω τόσο μικρή, μικρή, μικρή που θα εξαφανιστείς. Αυτή η έκφραση είναι όλη η ουσία του εκφοβισμού», τονίζει.
Σύμφωνα με την έρευνα, η πιο ευάλωτη ηλικιακή ομάδα είναι τα άτομα άνω των 55 ετών είναι και ακολουθούν οι νέοι ηλικίας 18-24.
Η νομοθεσία
Από τον Ιούλιο του 2021 ο όρος ηθική παρενόχληση περιλήφθηκε στην ελληνική νομοθεσία, η οποία επικύρωσε τη σύμβαση της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας, ορίζοντας παράλληλα υποχρεώσεις των εργοδοτών. Πλέον, κάθε εργοδότης, καθώς και κάθε άλλο πρόσωπο που ασκεί το διευθυντικό δικαίωμα ή εκπροσωπεί τον εργοδότη, υποχρεούται, μεταξύ άλλων, να παραλαμβάνει, να διερευνά και να διαχειρίζεται κάθε καταγγελία ή σχετική αναφορά επιδεικνύοντας μηδενική ανοχή στη βία και παρενόχληση, με εμπιστευτικότητα και με σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια, να μην παρεμποδίζει την παραλαβή, τη διερεύνηση και τη διαχείριση καταγγελιών ή αναφορών σχετικών με περιστατικά βίας και παρενόχλησης και να παρέχει συνδρομή και πρόσβαση σε κάθε αρμόδια δημόσια, διοικητική ή δικαστική αρχή, κατά την έρευνα τέτοιων περιστατικών εφόσον του ζητηθεί.
Σύμφωνα με την κ. Βαρδίκου, είναι ένα βήμα, αφού πλέον ο νομοθέτης λέει ότι είναι στον εργοδότη να αποδείξει ότι δεν υπάρχει παρενόχληση, ωστόσο δεν είναι αρκετό, καθώς συχνά τα θύματα βρίσκουν τοίχο και αντιμετωπίζονται με αμφισβήτηση. «Όπως και να ‘χει, η συμβουλή είναι πάντα να μιλάμε, ακόμα κι αν δεν φτάσει η υπόθεση στα δικαστήρια. Πάντα πρέπει να μιλάμε, γιατί δεν υπάρχει άλλη λύση. Διαφορετικά αφήνουμε τους θύτες της παρενόχλησης ή του εκφοβισμού να παίρνουν όλο και περισσότερο χώρο μέσα στην επιχείρηση και να ασκούν τις ενέργειες αυτές σε ακόμα περισσότερο κόσμο», υπογραμμίζει.
Οι δράσεις του σωματείου
Το σωματείο No Mobbing at Work ξεκίνησε ως ιδέα το φθινόπωρο του 2018 στη Θεσσαλονίκη, αλλά έλαβε την πλήρη νομική και οικονομική του υπόσταση τον Σεπτέμβριο του 2019. Ιδρυτικά μέλη του είναι στελέχη οργανισμών, άνεργοι, εργοδότες, ενώ ως μέλη μπορούν να εγγραφούν όσοι έχουν συμπληρώσει το 18ο έτος της ηλικίας τους.
Με αφορμή την παγκόσμια εβδομάδα το σωματείο έχει προγραμματίσει τρεις δράσεις, εκ των οποίων οι δύο είναι έρευνες. «Η μία έρευνα έχει να κάνει με ανώνυμες μαρτυρίες από θύματα που θέλουν να μιλήσουν γι’ αυτό που έχουν βιώσει και ο στόχος της ενέργειας αυτής είναι να μπορέσουμε να αναπαράγουμε αυτά τα λόγια και να περάσουμε το μήνυμα του πώς μοιάζει η παρενόχληση. Η δεύτερη έχει να κάνει με καταγραφή του φαινομένου στην Ελλάδα για το 2022, οπότε οποιοσδήποτε έχει βιώσει παρενόχληση μέσα στον χρόνο μπορεί να συμμετάσχει. Η τρίτη ενέργεια απευθύνεται σε ιδιοκτήτες επιχειρήσεων και προέδρους εταιρειών που μπορούν δωρεάν να κάνουν εκπαίδευση για το τι είναι ηθική παρενόχληση, πώς μπορεί να επηρεάσει την επιχείρησή τους και πώς μπορούν να τη θωρακίσουν. Γιατί όλα ξεκινούν από την κουλτούρα του οργανισμού. Ένας άνθρωπος που θέλει να παρενοχλήσει τον συνάδελφό του, στο τέλειο εργασιακό περιβάλλον που έχει κρυστάλλινη επικοινωνία και νοιώθουν όλοι ασφαλείς, δεν θα το κάνει» λέει η κ. Βαρδίκου, τονίζοντας πως το περιβάλλον παίζει πολύ σημαντικό ρόλο.