Ο Πολωνός πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ ανακοίνωσε προχθές ότι απευθύνθηκε στο ΝΑΤΟ ζητώντας την έναρξη διαβουλεύσεων σύμφωνα με το Άρθρο 4 της Συνθήκης, μετά την κατάρριψη 19 ρωσικών drones στον εναέριο χώρο της Πολωνίας, χαρακτηρίζοντάς το ως «ρωσική πρόκληση μεγάλης κλίμακας».
Η κίνηση αυτή έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Παρόλο που η Μόσχα ισχυρίστηκε ότι τα drones είχαν στόχο στρατιωτικές εγκαταστάσεις στη δυτική Ουκρανία και πως η παράνομη είσοδος στον πολωνικό εναέριο χώρο δεν ήταν εσκεμμένη, οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι εκτιμούν ότι επρόκειτο για μια συνειδητή κλιμάκωση από ρωσικής πλευράς.
Ο ίδιος ο Τουσκ σημείωσε πως «είμαστε πιο κοντά από ποτέ σε ανοιχτή σύγκρουση μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο», αν και προσπάθησε να διασκεδάσει τις εντυπώσεις, λέγοντας ότι η Ευρώπη δεν βρίσκεται στο χείλος του πολέμου, τουλάχιστον ακόμα.
Στο ίδιο ύφος κινήθηκαν και οι δηλώσεις του Γενικού Γραμματέα του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε: Οι σύμμαχοι είναι αποφασισμένοι να υπερασπιστούν κάθε σπιθαμή του εδάφους των Συμμάχων. Θα παρακολουθούμε στενά την κατάσταση, με τα αμυντικά μας συστήματα να βρίσκονται σε συνεχή ετοιμότητα.
NATO Allies stand in solidarity with Poland & denounce Russia’s reckless behaviour after the violation of Polish airspace by Russian drones. Allies are resolved to defend every inch of Allied territory. We'll closely monitor the situation, our air defences continually at the… pic.twitter.com/95ETFO5P5N
— Mark Rutte (@SecGenNATO) September 10, 2025
Τι είναι το Άρθρο 4 και πότε έχει ενεργοποιηθεί;
Το Άρθρο 4 της Συνθήκης του Βόρειου Ατλαντικού είναι ένας μηχανισμός διαβούλευσης. Προβλέπει ότι τα κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ θα συναντηθούν και θα συζητήσουν όποτε η εδαφική ακεραιότητα, η πολιτική ανεξαρτησία ή η ασφάλεια ενός από αυτά απειλείται. Δεν είναι μια αυτόματη ενεργοποίηση στρατιωτικής δράσης, αλλά η έναρξη μιας σοβαρής διπλωματικής διαδικασίας που μπορεί να οδηγήσει σε κοινές αποφάσεις ή ενέργειες.
Από την ίδρυση της Συμμαχίας στις 4 Απριλίου του 1949, το Άρθρο 4 έχει ενεργοποιηθεί στο παρελθόν επτά φορές και άλλη μία τώρα δηλαδή συνολικά οκτώ:
Ο πυρήνας της Συμμαχίας - Το Άρθρο 5
Σε αντίθεση με το Άρθρο 4, το Άρθρο 5 αποτελεί τον θεμέλιο λίθο του ΝΑΤΟ, την ρήτρα της συλλογικής άμυνας. Η φιλοσοφία του είναι απλή και αμετάκλητη: μια ένοπλη επίθεση εναντίον ενός μέλους θεωρείται επίθεση εναντίον όλων. Αυτό σημαίνει ότι τα κράτη-μέλη δεσμεύονται να συνδράμουν το έθνος που δέχεται επίθεση, χρησιμοποιώντας όλα τα μέσα που κρίνουν αναγκαία, συμπεριλαμβανομένης της στρατιωτικής δράσης.
Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η ενεργοποίηση του Άρθρου 5 δεν είναι αυτόματη. Απαιτείται κοινή απόφαση από το Βορειοατλαντικό Συμβούλιο, αλλά μόλις αυτή ληφθεί, η υποχρέωση για βοήθεια είναι δεσμευτική.
Το Άρθρο 5 έχει ενεργοποιηθεί μόνο μία φορά στην ιστορία του ΝΑΤΟ, ενώ βρέθηκε κοντά στο να ενεργοποιηθεί άλλες τέσσερις φορές χωρίς ωστόσο να πραγματοποιηθεί τελικά:
- Ημερομηνία: Σαν σήμερα πριν 24 χρόνια δηλαδή 12 Σεπτεμβρίου 2001 (λιγότερο από 24 ώρες μετά τις επιθέσεις).
- Λόγος: Οι τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 στις ΗΠΑ από την Αλ Κάιντα.
- Κατάληξη: Το Συμβούλιο επιβεβαίωσε στις 2 Οκτωβρίου 2001 ότι οι επιθέσεις καλύπτονταν από το Άρθρο 5. Ακολούθησε πακέτο οκτώ μέτρων, συμπεριλαμβανομένων της επιχείρησης Eagle Assist (Οκτώβριος 2001-Μάιος 2002) με αεροσκάφη AWACS για επιτήρηση του αμερικανικού εναέριου χώρου, της επιχείρησης Active Endeavour (Οκτώβριος 2001 και μετά) για επιτήρηση της Μεσογείου κατά τρομοκρατίας. Υπήρξε δε συμμετοχή των δυνάμεων του ΝΑΤΟ στον πόλεμο στο Αφγανιστάν, στην επιχείρηση Enduring Freedom. Αυτό οδήγησε σε μακροπρόθεσμες επιχειρήσεις στη Μέση Ανατολή αν και τελικά οι Αμερικανοί αποχώρησαν το 2021 δίχως να πετύχουν τους στόχους που είχαν θέσει στην αρχή, καθώς τη διακυβέρνηση της χώρας τη διατηρούν από τότε ως σήμερα οι Ταλιμπάν.