Μια νύφη κόρη επήγε στον μύλο να αλέσει το σιτάρι. Κι εκεί που εκαθότανε ο μύλος γεμίζει από Καλικάντζαρους που «...εχύθησαν αυτοί απάνω της και της εφώναζαν με άγριες φωνές· «Έλα, νύφα, να χορέψωμε!». Η κοπέλα, για να ξεφύγει, τούς ζητάει μεταξωτό φουστάνι, χρυσή ζώνη και κεντητά γάντια. Καθώς αυτοί καθυστερούν στο τελευταίο, το κορίτσι φορτώνει τα τρία σακιά με το άλεσμα στο ζώο, κρύβεται κάτω από τα σακιά και ξεκινάει για το χωριό. . . Σαν εγύρισαν στον μύλο οι Καλικάντζαροι δεν ηύραν τη Μάρω· τρέχουν από πίσω, βλέπουν τον γάιδαρο, μα η κόρη πουθενά· «Πού είν’ η νύφα», λεν. Μεριά από δω, μεριά από κει, κι απάνω πανωσάμαρο. «Πίσω είν’ η νύφα!», φωνάζουν και εγύρισαν στον μύλο. Έτσι τρέξε δω και τρέξε εκεί εφώτισε η μέρα και οι Καλικάντζαροι εκρύφτηκαν στις τρύπες του μύλου για να βγουν την άλλη νύκτα, που τελείωνε η βασιλεία τους στη γη.
Αυτή είναι μία από τις 54 παραδόσεις για τους Καλικάντζαρους που διέσωσε ο δάσκαλος και ιδρυτής της ελληνικής Λαογραφίας, ο Νικόλαος Πολίτης. Σύμφωνα με την παράδοση αυτά τα μαύρα, ξερακιανά, τραγόμορφα τέρατα - δεν μοιάζουν με τα Τρολ του Τόλκιν στον «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών»; - ζουν κι εργάζονται σκληρά όλον τον χρόνο στα έγκατα της Γης, πριονίζοντας το δέντρο της ζωής που στηρίζει τον κόσμο. Κι όταν κοντεύουν να ολοκληρώσουν το καταστροφικό τους έργο, έρχονται τα Χριστούγεννα και από τον φόβο τους μην τους πέσει το δέντρο στο κεφάλι, ανεβαίνουν στη Γη. Οι άνθρωποι σκιάζονται που τους βλέπουν κι οι Καλικάντζαροι απολαμβάνουν να τους τρομοκρατούν, να τους πειράζουν, να επιτίθενται σεξουαλικά στα κορίτσια, να τρυπώνουν στα σπίτια και να προκαλούν καταστροφές.
Για τον Νικόλαο Πολίτη, το δέντρο αυτό αντικατέστησε τον μύθο του Άτλαντα που κράταγε στους ώμους του τη Γη κι αντιπροσωπεύει τη γονιμότητα, ενώ για τον επίσης λαογράφο και πανεπιστημιακό, Δημήτρη Λουκάτο, το δέντρο συμβολίζει τον Ήλιο και ο μύθος αντανακλά την αιώνια πάλη ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι, τη ζωή και το θάνατο.
«Στη λαϊκή κοσμοθεωρία οι Καλικάντζαροι συμβολίζουν τις δυνάμεις του χάους και της αταξίας. Η εμφάνισή τους και η παρουσία τους αυτό το Δωδεκαήμερο εντάσσονται στις λεγόμενες Διαβατήριες Τελετές, όπου ακυρώνεται η τάξη και η ηρεμία για ένα διάστημα. Για να γίνει μια επανεκκίνηση για την επιστροφή στην κανονικότητα», λέει στη Voria, o καθηγητής Λαογραφίας στο πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Βασίλης Νιτσιάκος.
Ο Μαλαγάνας, ο Μαλαπέρδας, ο Τρικλοπόδης, ο Κοψαχείλης κι ο μακρύς σαν μακαρόνι Κωλοβελόνης
Σύμφωνα πάντα με την παράδοση, οι Καλικάντζαροι είναι 18, καθένας τους έχει πολλά κουσούρια κι έχουν αρχηγό τον Μαντρακούκο. Είναι τόσο άγριος που τον φοβούνται και οι άλλοι της ομάδας, τον σώζει μόνο που είναι κουτσός και δεν μπορεί να τρέξει να κυνηγήσει τα παιδιά. Είναι επίσης φαλακρός, ασχημομούρης, τραγοπόδαρος και αρκετά στρουμπουλός. Αυτός ο αρχικαλικάντζαρος την ημέρα κρύβεται στις μάντρες και τη νύχτα βγαίνει και πειράζει τις γυναίκες που περπατούν στο δρόμο. Είναι κοντόχοντρος, τραγοπόδαρος, καραφλός, ασχημομούρης, πιο πολύ απ’ τους άλλους και πολύ επικίνδυνος.
Ο Μαλαγάνας, όπως λέει και το όνομά του, ξεγελάει τα παιδιά με γλυκόλογα και τους αρπάζει τα γλυκά, ο Τρικλοπόδης έχει ένα χταποδίσιο χέρι, μακρύ και ευέλικτο, που το χώνει παντού και σκουντουφλάνε πάνω του οι άνθρωποι, ενώ επιπλέον του αρέσει να μπερδεύει τις κλωστές από το πλεχτό της γιαγιάς, όσο για τον Πλανήταρο πλανεύει τους ανθρώπους γιατί μπορεί να μεταμορφώνεται σε ζώο ή σε κουβάρι.
Οι Καλικάντζαροι είναι ευέλικτοι κι έχουν έναν μοναδικό τρόπο να ελίσσονται, να τρομάζουν, να κλέβουν και να ασχημονούν. Του Μαλαπέρδα, για παράδειγμα, του αρέσει να... κατουράει στα φαγητά την ώρα που μαγειρεύονται. Πώς καταφέρνει να τρυπώνει μέσα στις κατσαρόλες, στα ταψιά και στα τηγάνια, μόνο αυτός το ξέρει! Γι’ αυτό και οι νοικοκυρές φροντίζουν να κλείνουν καλά το καπάκι της κατσαρόλας τους και να ασφαλίζουν τους φούρνους. Ο Μαγάρας έχει μια κοιλιά σαν τούμπανο και αφήνει βρομερά αέρια πάνω στα φαγητά, ομοίως και ο Καταχανάς που τρώει διαρκώς και τα πάντα, ρεύεται και βρομάει απαίσια, ενώ ο άλλος φαταούλας της ομάδας είναι ο Περίδρομος - δεν θα μπορούσε να έχει πιο ταιριαστό όνομα.
Ο Κουλοχέρης έχει μια δυσπλασία, για την ακρίβεια έχει ένα χέρι κοντό κι ένα μακρύ κι όλο μπερδεύεται και πέφτει κάτω. Με δυσπλασία είναι και ο Παρωρίτης, ο οποίος έχει μύτη σαν προβοσκίδα και πολύ μαλακή. Εμφανίζεται λίγη ώρα πριν λαλήσει ο πετεινός, αξημέρωτα κι έχει μανία να παίρνει τις φωνές των ανθρώπων. Με μάτια τεράστια σαν αβγά, που προεξέχουν από το πρόσωπό του είναι ο Γουρλός κι ως εκ τούτου δεν του ξεφεύγει τίποτα. Ο Κοψομεσίτης είναι κουτσός και καμπούρης και πιο πολύ απ’ όλους τους άλλους Καλικάντζαρους του αρέσουν οι τηγανίτες με το μέλι, ενώ ο Στραβολαίμης έχει την ικανότητα να στριφογυρνάει διαρκώς το κεφάλι του, να το στρέφει 360 μοίρες και να μην του ξεφεύγει οτιδήποτε βρίσκεται στο οπτικό του πεδίο. Του Κοψαχείλη τα δόντια είναι τεράστια και κρέμονται έξω από τα χείλη του και φοράει καλιμαύχι -το μαύρο κυλινδρικό κάλυμμα της κεφαλής των ιερέων- και να παριστάνει τον παπά κοροϊδεύοντας τους πιστούς.
Η πιο αστεία μορφή Καλικάντζαρου είναι ο Κωλοβελόνης, μακρύς σαν μακαρόνι μπορεί εύκολα να περνάει από τις κλειδαρότρυπες, ακόμη κι από τις τρύπες ενός κόσκινου. Είναι ιδιαίτερα σβέλτος και γρήγορος στις κινήσεις του και η ουρά του καταλήγει σε βέλος. Όμοιος με βάτραχο, ο Βατρακούκος είναι θεόρατος και τρομακτικός στην όψη... και πρώτος στις ζαβολιές. Ο πλέον αποκρουστικός και διόλου παιχνιδιάρης είναι ο Κατσικοπόδαρος. Είναι φαλακρός καθώς πάσχει από τριχόπτωση κι έχει πόδι κατσίκας. Όπου βάλει το ποδάρι του σπέρνει την καταστροφή, γι΄ αυτό θεωρείται κακορίζικος, ελεεινός και γρουσούζης. Και κακόψυχος πολύ.
Τέλος, ο Παγανός, είναι επίσης κουτσός. Λένε, πως τον κούτσανε μια κλωτσιά από το γαϊδούρι της Μάρως, μιας χωριατοπούλας που την κυνηγούσε για να την κάνει γυναίκα του, αλλά αυτή κρύφτηκε στα σακιά με το αλεύρι που είχε φορτωμένα στο γαϊδούρι της και κατάφερε να του ξεφύγει. Ο Παγανός έτρεξε μανιασμένος κοντά στο γαϊδούρι και την έψαχνε. Το ζωντανό τότε τρόμαξε τόσο πολύ που άρχισε να κλωτσάει. Μια δυνατή κλοτσιά φαίνεται πως έφαγε ο Παγανός και σακατεύτηκε. Λατρεύει τη στάχτη και γι’ αυτό τρυπώνει από τις καμινάδες, όμως φοβάται όμως πιο πολύ απ’ όλους τους Καλικάντζαρους τη φωτιά.
Όλοι οι Καλικάντζαροι αρέσκονται να πειράζουν τα κορίτσια με σεξουαλικά υπονοούμενα, ενώ δεν διστάζουν να βάλουν το χέρι τους σε σημεία του σώματός τους και να δείξουν τις άγριες διαθέσεις τους. Γι' αυτό και τα νεαρά κορίτσια αποφεύγουν να κυκλοφορούν το βράδυ μόνα τους, το Δωδεκαήμερο μέχρι σήμερα ανήμερα των Θεοφανίων, ενώ οι μεγαλύτερες σε ηλικία γυναίκες, κρατούν ένα μεγάλο ξύλο για να τους διώχνουν μακριά ή αναμμένες δάδες, καθώς η φωτιά τούς απωθεί.
Η λαϊκή παράδοση λέει πως οι Καλικάντζαροι είναι χιλιάδες και βγαίνουν από κάθε τρύπα της Γης, από τις πιο μεγάλες, όπως τα πηγάδια, μέχρι και τις μυρμηγκοφωλιές. Αυτές τις 12 μέρες κρύβονται σε φαράγγια, μύλους, γεφύρια, σπηλιές, αποθήκες, σε σταυροδρόμια που δεν φωτίζονται καλά και μόλις πέσει το σκοτάδι βγαίνουν και τρομοκρατούν τον κόσμο. Φοβούνται μόνο τη φωτιά την αναμμένη - στη στάχτη μια χαρά επιβιώνουν -, γι΄ αυτό και οι νοικοκύρηδες φροντίζουν να κρατούν αναμμένα τα τζάκια μέρα και νύχτα - το γνωστό έθιμο του Χριστόξυλου - για να μην πλησιάζουν στα σπίτια τους. Ρίχνουν μάλιστα και αλάτι που κάνει θόρυβο όταν πέσει στη φωτιά, για να τους τρομάξουν ακόμα περισσότερο.
Σε πολλές περιοχές είναι γνωστοί και με άλλες ονομασίες: Λυκοκαντζαραίοι, σκαρικατζέρια, καρκατζέλια, πλανήταροι (Κύπρος), Κάηδες (Σύμη), καλλισπούδηδες, χρυσαφεντάδοι (Πόντος), κωλοβελόνηδες, παρωρίτες ή παραωρίτες (πριν από το λάλημα του πετεινού), παγανά. Με παρεμφερή ονόματα υπάρχουν οι Καλικάντζαροι και στους βαλκανικούς λαούς, ενώ και σε άλλους χριστιανικούς εμφανίζονται δοξασίες για δαιμονικά όντα κατά το Δωδεκαήμερο: Λυκάνθρωποι, Στρίγγλες, Μάγισσες, Νόρνες.
Όλα αυτά συμβαίνουν μέχρι σήμερα, ανήμερα τα Θεοφάνια που ο Χριστός βαφτίζεται, τα νερά αγιάζονται και οι Καλικάντζαροι ξαναμπαίνουν στις τρύπες τους. Γιατί τα Φώτα όλα τα πονηρά πνεύματα φεύγουν με τον αγιασμό:
Φεύγετε να φεύγουμε, έρχεται ο τουρλόπαπας
Με την αγιαστούρα του και με τη βρεχτούρα του.