Στο ταξίδι της ανθρωπότητας, υπάρχουν λαοί που ζουν και αναπνέουν σε αρμονία με τη γη τους για χιλιάδες χρόνια. Είναι οι αυτόχθονες λαοί της Γης ή αλλιώς ιθαγενείς, οι φύλακες των αρχαίων γνώσεων, των παραδόσεων και των πιο ευάλωτων οικοσυστημάτων του πλανήτη.
Κάθε χρόνο στις 9 Αυγούστου, ο κόσμος στρέφει την προσοχή του σε αυτούς τους ανθρώπους λόγω της Παγκόσμιας Ημέρας των Αυτόχθονων Λαών, γιορτάζοντας την πλούσια κληρονομιά τους και αναγνωρίζοντας τους αγώνες που δίνουν για την επιβίωσή τους. Η καθιέρωση της ημέρας από τον ΟΗΕ το 1994 αποτελεί ένα σημαντικό βήμα για την προστασία των δικαιωμάτων τους και την ανάδειξη της αξίας τους. Η Διακήρυξη του ΟΗΕ για τα δικαιώματα των αυτοχθόνων λαών το 2007 ενίσχυσε αυτή την προσπάθεια, καλώντας τα κράτη να προστατεύσουν τις κουλτούρες, τις γλώσσες και τα εδάφη τους.
Ο αριθμός τους μπορεί να εκπλήξει. Περίπου 476.000.000 ιθαγενείς ζουν σε πάνω από 90 χώρες και αντιπροσωπεύουν ένα τεράστιο μωσαϊκό πολιτισμών. Μπορεί να αποτελούν λιγότερο από το 6% του παγκόσμιου πληθυσμού, αλλά κατέχουν και διαχειρίζονται το 22% της χερσαίας έκτασης του πλανήτη, διατηρώντας το 80% της βιοποικιλότητας. Μιλούν σχεδόν 5.000 διαφορετικές γλώσσες και διαλέκτους, περισσότερες από τις μισές γλώσσες του κόσμου, πολλές από τις οποίες απειλούνται με εξαφάνιση. Η απώλεια ενός ιθαγενούς λαού δεν σημαίνει μόνο την εξαφάνιση μιας γλώσσας, αλλά και την απώλεια μιας μοναδικής οπτικής για τον κόσμο.
Η κοινωνική τους οργάνωση συχνά βασίζεται σε ισχυρούς δεσμούς με τη φύση και τον συλλογικό βίο. Πολλές κοινότητες λειτουργούν με βάση τη συλλογική ιδιοκτησία της γης και τη λήψη αποφάσεων μέσω της συναίνεσης. Η πνευματική τους ζωή είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το φυσικό περιβάλλον, με ιερούς τόπους, τελετουργίες και μύθους που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά.
Γυναίκες Μάγια
Ξεχωριστές περιπτώσεις και η αξία της σοφίας
Σε κάθε γωνιά της Γης, οι ιθαγενείς λαοί προσφέρουν μοναδικά παραδείγματα ανθεκτικότητας και πολιτισμικού πλούτου. Οι Μάγια στην Κεντρική Αμερική, για παράδειγμα, δεν είναι μια αρχαία ιστορία. Είναι ένας ζωντανός λαός με βαθιές γνώσεις στην αστρονομία, την ιατρική και τη γεωργία.
Στη Βόρεια Αμερική, οι Λακότα της φυλής των Σιου, με την πνευματική τους προσέγγιση στη ζωή, προσφέρουν ένα μάθημα για το σεβασμό προς τη φύση. Ο μεγάλος αρχηγός τους, Sitting Bull, είχε πει κάποτε: «Ας υψώσουμε τα χέρια μας στην αλήθεια ώστε να είναι αιώνιο το φως του ήλιου».
Στην καρδιά του Αμαζονίου, οι Γιανομάμι έχουν επιβιώσει σε ένα από τους πιο δύσκολα σημεία του πλανήτη. Η ζωή στην κοινότητα και η βαθιά γνώση της ζούγκλας, τους καθιστούν ένα ζωντανό παράδειγμα βιώσιμης ζωής. Δυστυχώς, αντιμετωπίζουν σοβαρές απειλές από την αποψίλωση των δασών και την εξόρυξη χρυσού.
Μεγάλη σημασία έχουν και οι γλώσσες των αυτόχθονων λαών. Γλώσσες όπως η Κέτσουα των Άνδεων ή η Σουαχίλι των Μπαντού, δεν είναι απλώς μέσα επικοινωνίας αλλά αποθήκες γνώσης για τη φύση, την ιατρική και την ιστορία. Δυστυχώς, το 40% αυτών των γλωσσών κινδυνεύει με εξαφάνιση, σύμφωνα με την UNESCO.
Ο Sitting Bull, ηγέτης των Λακότα
Η κοινωνική οργάνωση των αυτοχθόνων ποικίλλει, αλλά συχνά βασίζεται σε κοινοτικές δομές, όπου η γη ανήκει σε όλους και οι αποφάσεις λαμβάνονται με συναίνεση. Για παράδειγμα, οι Σαν της Νότιας Αφρικής ζουν σε μικρές ομάδες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών, ενώ οι Μαορί της Νέας Ζηλανδίας οργανώνονται σε φυλές (iwi) με ιεραρχίες που τιμούν τους πρεσβύτερους. Πολλές κοινότητες, όπως οι Ινουίτ της Αρκτικής, διατηρούν την ισότητα των φύλων στις καθημερινές πρακτικές, με τις γυναίκες να παίζουν κεντρικούς ρόλους στη διατήρηση της κουλτούρας.
«Η γη μας δεν είναι απλώς χώμα είναι η μητέρα μας, η ιστορία μας, η ψυχή μας», είχε πει η Winona LaDuke, ακτιβίστρια των Οτζίμπουε από τη Βόρεια Αμερική. Αυτή η φράση αποτυπώνει τη σύνδεση των αυτόχθονων με τη φύση, που εκφράζεται μέσα από τελετουργίες, όπως ο χορός Haka των Μαορί, ή η προφορική παράδοση των Αβορίγινων της Αυστραλίας, που αφηγούνται ιστορίες χιλιάδων ετών πριν.
Οι... κρυμμένοι ιθαγενείς της Ευρώπης
Η αναφορά στους ιθαγενείς λαούς της Γης συνήθως φέρνει στο νου εικόνες από τον Αμαζόνιο, την Αφρική ή την Αυστραλία. Όμως, έχει και η Ευρώπη αυτόχθονες λαούς. Οι Σαάμι, που ζουν στις βόρειες περιοχές της Σκανδιναβίας (Νορβηγία, Σουηδία, Φινλανδία) και τη Ρωσία, αποτελούν τον μοναδικό ιθαγενή λαό της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι Σαάμι, περίπου 80.000 σε αριθμό, είναι γνωστοί για την κτηνοτροφία ταράνδων, την ιδιαίτερη γλώσσα τους (που περιλαμβάνει 11 διαλέκτους) και την παραδοσιακή μουσική joik, έναν αυτοσχεδιαστικό ύμνο που συνδέει τον τραγουδιστή με τη φύση. Παρά την ενσωμάτωσή τους στις σύγχρονες κοινωνίες, οι Σαάμι αντιμετωπίζουν προκλήσεις όπως η απώλεια γης λόγω εξορυκτικών δραστηριοτήτων και η κλιματική αλλαγή που επηρεάζει τους ταράνδους.
«Η γλώσσα μας είναι ο χάρτης της ψυχής μας», λέει η Σαάμι ποιήτρια Inger-Mari Aikio, τονίζοντας τη σημασία της διατήρησης της κουλτούρας τους. Οι Σαάμι έχουν πετύχει σημαντικές νίκες, όπως τη δημιουργία κοινοβουλίου στη Νορβηγία.
Σαάμι άνθρωποι με έναν τάρανδο
Όσον αφορά την Ελλάδα, δεν υπάρχουν ιθαγενείς λαοί με τη στενή έννοια του όρου, καθώς ο όρος συνδέεται με ανθρώπους που κατοικούσαν σε μια περιοχή πριν την άφιξη αποικιοκρατικών δυνάμεων. Στην ευρύτερη περιοχή της Μεσογείου, οι Βέρβεροι της Βόρειας Αφρικής, με πληθυσμό περίπου 30-40 εκατομμυρίων, αποτελούν έναν από τους πιο κοντινούς γεωγραφικά αυτόχθονες λαούς. Ζουν κυρίως στο Μαρόκο, την Αλγερία και την Τυνησία και έχουν μια πλούσια κουλτούρα, την οποία αναδεικνύουν μέσα από ιδιαίτερα φεστιβάλ. Η ανθεκτικότητά τους απέναντι σε αιώνες αποικιοκρατίας και αραβοποίησης τους καθιστά μοναδικό παράδειγμα. Το 2011, η γλώσσα τους, τα Ταμαζίγκ, αναγνωρίστηκε ως επίσημη γλώσσα στο Μαρόκο, ένα ιστορικό βήμα για την αυτόχθονη ταυτότητά τους.
Προκλήσεις και η κληρονομιά του μέλλοντος
Οι αυτόχθονες λαοί αντιμετωπίζουν παγκόσμιες προκλήσεις: από την κλιματική αλλαγή που καταστρέφει τα οικοσυστήματα τους, όπως οι δασικές πυρκαγιές που απειλούν τους λαούς του Αμαζονίου, μέχρι την απώλεια γης από εξορυκτικές εταιρείες και την πολιτιστική αφομοίωση που αποτυπώνεται και σε πρόσφατες ταινίες της ποπ κουλτούρας όπως το Killers of the Flower Moon του Μάρτιν Σκορτσέζε, με πρωταγωνιστή τον Λεονάρντο Ντι Κάπριο. Σύμφωνα με τον ΟΗΕ, οι αυτόχθονες αποτελούν το 19% των φτωχότερων ανθρώπων παγκοσμίως, παρά την πλούσια γνώση τους για βιώσιμες πρακτικές.
Η παγκόσμια ημέρα των Αυτοχθόνων Λαών μας καλεί να ακούσουμε τις φωνές τους, να προστατεύσουμε τις γλώσσες και τις παραδόσεις τους και να αναγνωρίσουμε τη συμβολή τους στην ανθρωπότητα. Όπως είπε ο αρχηγός των Λακότα, Sitting Bull, «Ας βάλουμε τα μυαλά μας μαζί και να δούμε τι ζωή μπορούμε να φτιάξουμε για τα παιδιά μας». Από τους Σαάμι της Ευρώπης μέχρι τους Βέρβερους της Μεσογείου, η κληρονομιά των αυτοχθόνων είναι ένας θησαυρός που αξίζει να διαφυλάξουμε για τις επόμενες γενιές.