του Ευάγγελου Νικόπουλου*
Ένας νέος πολίτης, αμέσως μετά την αποφοίτησή του από το σχολείο, μπορεί σήμερα να λάβει δάνειο, να πραγματοποιεί αγορές με δόσεις, να χρησιμοποιεί ψηφιακές πληρωμές και να υπογράφει οικονομικές συμβάσεις, χωρίς να έχει διδαχθεί ποτέ τι είναι το επιτόκιο, το χρέος, ο πληθωρισμός, το πραγματικό κόστος ή ο οικονομικός κίνδυνος. Αυτό δεν αποτελεί εξαίρεση· είναι το τυπικό αποτέλεσμα ενός διαχρονικού εκπαιδευτικού κενού.
Οι πολίτες καλούνται πλέον να διαχειριστούν τον πληθωρισμό, τις ψηφιακές συναλλαγές, νέες μορφές δανεισμού και ολοένα πιο σύνθετες οικονομικές επιλογές. Σε αυτό το περιβάλλον, η οικονομική παιδεία δεν είναι πολυτέλεια· είναι κρίσιμη δεξιότητα ζωής. Κι όμως, στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα εξακολουθεί να κατέχει μια περιθωριακή και αποσπασματική θέση, χωρίς σαφή στρατηγική, θεσμική συνέχεια και επαρκή διδακτικό χρόνο.
Με μια ματιά
• Η οικονομική παιδεία στο ελληνικό σχολείο παραμένει αποσπασματική και χωρίς κλιμάκωση.
• Πολλοί μαθητές αποφοιτούν χωρίς βασικές δεξιότητες διαχείρισης χρήματος.
•Το έλλειμμα αυτό αυξάνει την ευαλωτότητα σε χρέος και λανθασμένες οικονομικές αποφάσεις.
• Άλλες ευρωπαϊκές χώρες επενδύουν συστηματικά στον χρηματοοικονομικό εγγραμματισμό από μικρές ηλικίες.
• Υπάρχουν πλέον τεκμηριωμένες και ρεαλιστικές προτάσεις για μια συνολική αλλαγή.
Η καθημερινή πρόκληση του νέου πολίτη
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο μαθητής που αποφοιτά από το Λύκειο και καλείται, ήδη από τα 18 του, να διαχειριστεί ψηφιακές πληρωμές, αγορές με δόσεις ή ηλεκτρονικές συνδρομές, χωρίς βασικές γνώσεις για τα επιτόκια και τους όρους των συμβάσεων.
Ένα απλό - αλλά αποκαλυπτικό - σενάριο είναι ενδεικτικό:
Ένας 18χρονος αγοράζει κινητό τηλέφωνο αξίας 900 ευρώ με «12 άτοκες δόσεις». Αν καθυστερήσει τις πληρωμές, το ανεξόφλητο ποσό παύει να είναι άτοκο και επιβαρύνεται με επιτόκιο και πρόσθετα έξοδα. Το συνολικό κόστος μπορεί να ξεπεράσει τα 1.050 ευρώ — όχι λόγω υπερβολικής κατανάλωσης, αλλά λόγω άγνοιας.
Αντίστοιχα, νέοι που χρησιμοποιούν υπηρεσίες buy now – pay later ή e-banking μπορεί να εκτεθούν σε παραπλανητικές χρεώσεις ή ψηφιακή απάτη· όχι λόγω τεχνολογίας, αλλά λόγω έλλειψης οικονομικής παιδείας. Το παράδειγμα αυτό δεν αποτελεί την εξαίρεση, αλλά την κανονικότητα.
Τι δείχνουν τα στοιχεία
Το πρόβλημα αποτυπώνεται καθαρά και στα διαθέσιμα δεδομένα. Σύμφωνα με την έρευνα OECD PISA Financial Literacy (2018), περίπου ένας στους τρεις δεκαπεντάχρονους μαθητές στις χώρες του ΟΟΣΑ δεν διαθέτει βασικές δεξιότητες χρηματοοικονομικού εγγραμματισμού.
Στην Ελλάδα, τα αποτελέσματα κατατάσσουν τους μαθητές κάτω από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ, με ιδιαίτερες αδυναμίες στην κατανόηση επιτοκίων, πληθωρισμού και μακροπρόθεσμων οικονομικών συνεπειών.
Παράλληλα, έρευνες σε νέους ηλικίας 18–25 ετών δείχνουν ότι λιγότεροι από τους μισούς μπορούν να απαντήσουν σωστά σε βασικά ερωτήματα που αφορούν την αποταμίευση και το κόστος δανεισμού.
Τα ευρήματα αυτά δεν είναι ακαδημαϊκού χαρακτήρα. Συνδέονται άμεσα με φαινόμενα υπερχρέωσης, αδυναμία μακροπρόθεσμου οικονομικού σχεδιασμού και περιορισμένη κατανόηση των δημόσιων οικονομικών πολιτικών.
Τι ισχύει σήμερα στο ελληνικό σχολείο
Στο ισχύον θεσμικό πλαίσιο, στοιχεία οικονομικού εγγραμματισμού εντάσσονται αποσπασματικά στο πρόγραμμα σπουδών, χωρίς ενιαίο σχεδιασμό, παιδαγωγική συνέχεια και με περιορισμένο - συχνά μη μετρήσιμο - μαθησιακό αποτέλεσμα.
Εντοπίζονται αποσπασματικά στα Εργαστήρια Δεξιοτήτων, στην Οικιακή Οικονομία και στο μάθημα «Οικονομικά» της Γ΄ Γυμνασίου, με ελάχιστο διδακτικό χρόνο μόνο μίας ώρας και χωρίς σαφή κλιμάκωση. Στο Γενικό Λύκειο, η οικονομική εκπαίδευση παρέχεται μόνο στην ομάδα προσανατολισμού Οικονομίας και Πληροφορικής της Γ΄ τάξης. Έτσι, η οικονομική γνώση δεν συγκροτείται σε ενιαίο μαθησιακό κορμό ούτε συνδέεται συστηματικά με τις πραγματικές ανάγκες των μαθητών.
Τι σημαίνει οικονομική παιδεία στην πράξη
Ο οικονομικός εγγραμματισμός δεν ταυτίζεται με την απομνημόνευση όρων. Αφορά δεξιότητες ζωής απαραίτητες για την καθημερινή οικονομική λειτουργία του πολίτη:
• σύνταξη και τήρηση προσωπικού ή οικογενειακού προϋπολογισμού,
• κατανόηση πίστωσης, επιτοκίων και πραγματικού κόστους δανεισμού,
• ασφαλής χρήση ψηφιακών συναλλαγών,
• βασική φορολογική γνώση και κατανόηση δημόσιων οικονομικών επιλογών,
• επίγνωση καταναλωτικών δικαιωμάτων και οικονομικών κινδύνων.
Δεν πρόκειται για εξειδικευμένο μάθημα. Πρόκειται για θεμέλιο οικονομικής αυτονομίας, κοινωνικής υπευθυνότητας και ουσιαστικής πολιτειότητας.
Τι κάνουν άλλες ευρωπαϊκές χώρες
Σε χώρες όπως η Φινλανδία, η Ολλανδία και η Αυστρία, η οικονομική παιδεία εντάσσεται από το Δημοτικό σχολείο, με σαφείς μαθησιακούς στόχους, επαρκή διδακτικό χρόνο και προοδευτική εμβάθυνση. Αντιμετωπίζεται ως βασικό στοιχείο γενικής παιδείας και όχι ως συμπληρωματική γνώση.
Πιθανές ενστάσεις και γιατί δεν στέκουν
Συχνά προβάλλεται το επιχείρημα ότι «δεν χωράει άλλο μάθημα» ή ότι «υπάρχουν ήδη τα Εργαστήρια Δεξιοτήτων». Πρόκειται για βολικές αλλά παραπλανητικές απαντήσεις.
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη χρόνου. Είναι η αποσπασματικότητα και η απουσία συνέχειας. Τα μονόωρα μαθήματα λειτουργούν απομονωμένα, χωρίς σαφείς στόχους και χωρίς συστηματική αξιολόγηση. Ως αποτέλεσμα, δεν οικοδομούν σταθερές χρηματοοικονομικές δεξιότητες.
Από την αποσπασματικότητα στη στρατηγική
Το ζητούμενο δεν είναι περισσότερη ύλη, αλλά λειτουργικές δεξιότητες ζωής. Στο πλαίσιο αυτό, έχουν κατατεθεί τεκμηριωμένες προτάσεις από τον Σύλλογο, όπως:
• θεσμοθέτηση δίωρου μαθήματος Οικονομικών γενικής παιδείας στην Α΄ Λυκείου,
• δημιουργία ομάδας προσανατολισμού Οικονομίας στη Β΄ Λυκείου,
• εισαγωγή του μαθήματος «Οικονομία και Βιωσιμότητα» στην Α΄ και Β΄ Γυμνασίου,
Το κόστος της καθυστέρησης
Η οικονομική παιδεία δεν αφορά μόνο το σχολείο. Αφορά τον τύπο του πολίτη που διαμορφώνουμε, τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνονται καθημερινές αποφάσεις και, τελικά, τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η ίδια η δημοκρατία.
Η διαχρονική καθυστέρηση έχει ήδη κόστος: οικονομική ανασφάλεια, περιορισμένη κατανόηση δημόσιων πολιτικών και αυξημένη ευαλωτότητα σε παραπλανητικές πρακτικές. Η αναβολή δεν είναι ουδέτερη επιλογή. Είναι επιλογή με κόστος —και το κόστος αυτό το πληρώνουμε ήδη.
*Ο Ευάγγελος Νικόπουλος είναι εκπαιδευτικός ΠΕ80 Οικονομίας και αντιπρόεδρος του Πανελλήνιου Συλλόγου Εκπαιδευτικών Οικονομίας ΠΕ80
