Πυρά κατά του υπουργείου Παιδείας για την εγκύκλιο που αναρτήθηκε σχετικά με την πιθανή μαζική αντικατάσταση των φυτών της πικροδάφνης από το αστικό περιβάλλον και ιδιαίτερα από σχολικές εκτάσεις, εξαπολύουν το Γεωτεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας και το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας.
Οι δύο φορείς κάνουν λόγο για βεβιασμένη εγκύκλιο που στερείται επαρκούς επιστημονικής στάθμισης, τονίζοντας την ανάγκη διεπιστημονικής προσέγγισης και πολυπαραγοντικής ανάλυσης.
«Η προστασία των παιδιών και η διατήρηση του αστικού πρασίνου δεν είναι έννοιες αντικρουόμενες. Η Πολιτεία οφείλει να ενεργεί με βάση την επιστημονική τεκμηρίωση και να μη δημιουργεί πανικό» αναφέρει το ΓΕΩΤΕΕ, δηλώνοντας έτοιμο να συμβάλει άμεσα στη διαμόρφωση ενός σοβαρού συναφούς πλαισίου διαχείρισης «που θα θωρακίζει την ασφάλεια των πολιτών χωρίς να προκαλεί υποβάθμιση του φυσικού αλλά και του αστικού περιβάλλοντος».
«Οι υπηρεσίες του Δημοσίου οφείλουν να είναι πιο προσεκτικές στις διατυπώσεις που χρησιμοποιούν στα κείμενά τους και στους συμβολισμούς που δίνουν στην κοινωνία με τις επιλογές τους» επισημαίνει από την πλευρά του ο πρόεδρος του ΤΕΕ, Γιώργος Στασινός, τονίζοντας πως «η φύτευση στις πόλεις μας είναι όρος επιβίωσης και ποιότητας ζωής».
Αναλυτικά η ανακοίνωση και οι προτάσεις του ΓΕΩΤΕΕ
Η πρόσφατη έκδοση κατεπείγουσας εγκυκλίου από το Υπουργείο Υγείας, η οποία διαβιβάστηκε άμεσα από το Υπουργείο Παιδείας προς όλες τις εκπαιδευτικές μονάδες, έχει προκαλέσει έντονη αναστάτωση στην επιστημονική κοινότητα και στους φορείς διαχείρισης πρασίνου. Η οδηγία, η οποία συστήνει την οριζόντια απομάκρυνση της πικροδάφνης (Nerium oleander) από σχολεία, παιδικές χαρές, πάρκα και πεζοδρόμια λόγω τοξικότητας, χαρακτηρίζεται από το Γεωτεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας (ΓΕΩΤ.Ε.Ε.) ως «βεβιασμένη» και στερούμενη επαρκούς επιστημονικής στάθμισης.
Είναι αδιαμφισβήτητο ότι η πικροδάφνη περιέχει ολεανδρίνη, μια ουσία τοξική σε περίπτωση κατάποσης. Ωστόσο, η διαχείριση της δημόσιας υγείας απαιτεί εκτίμηση κινδύνου (risk assessment) και όχι απλή παράθεση βιβλιογραφίας. Όσον αφορά τα στατιστικά στοιχεία, σύμφωνα με το ίδιο το Κέντρο Δηλητηριάσεων, τα περιστατικά βρώσης είναι περιορισμένα ετησίως, παρουσιάζουν συνήθως ήπια συμπτωματολογία και —το κυριότερο— μέχρι σήμερα δεν έχει παραστεί ανάγκη χορήγησης ειδικού αντιδότου στην Ελλάδα. Επιπρόσθετα, υπάρχει έλλειψη συγκριτικής ανάλυσης, καθώς η εγκύκλιος δεν παραθέτει στοιχεία για το πώς διαχειρίζονται το συγκεκριμένο φυτό άλλες μεσογειακές χώρες, όπου η πικροδάφνη κυριαρχεί στο τοπίο χωρίς να αντιμετωπίζεται ως «δημόσιος κίνδυνος» προς εξόντωση.
Η πικροδάφνη δεν είναι ένας «ξένος εισβολέας», αλλά αναπόσπαστο κομμάτι της ελληνικής φύσης και του πολιτισμού. Η οικολογική της αξία είναι δεδομένη, αφού αποτελεί βασικό φυτικό είδος των οικοτόπων NATURA 92D0 (Nerio-Tamaricetea) και παίζει κρίσιμο ρόλο στην αντιδιαβρωτική προστασία του εδάφους. Επίσης, αποτελεί κομμάτι της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, μιας και από τη μυθολογία και την αρχαία ιατρική μέχρι τα δημοτικά μας τραγούδια, η παρουσία της είναι διαρκής. Η συνεισφορά της δε στο περιαστικό και αστικό πράσινο είναι αδιαμφησβήτητη, καθώς κοσμεί εθνικές οδούς, πάρκα και κήπους, προσφέροντας ανθεκτικότητα και αισθητική αναβάθμιση με ελάχιστες απαιτήσεις συντήρησης.
Το Επιμελητήριο, ως θεσμοθετημένος σύμβουλος της Πολιτείας, υπογραμμίζει ότι η αστοχία της συγκεκριμένης εγκυκλίου είναι ουσιαστική. Ο σχεδιασμός του πρασίνου απαιτεί σύνθεση γνώσεων βοτανικής, οικολογίας, παιδαγωγικής και δημόσιας υγείας. Αντί για την ισοπεδωτική λογική της εκρίζωσης, το ΓΕΩΤ.Ε.Ε. προτείνει:
• Ανάκληση των οριζόντιων συστάσεων και έναρξη διαλόγου με τον γεωτεχνικό επιστημονικό κόσμο.
• Δημιουργία Επιστημονικού Καταλόγου: Εκπόνηση τεκμηριωμένου καταλόγου φυτών ανάλογα με τον βαθμό τοξικότητας (μικρή, μέση, αυξημένη) και πρόβλεψη αναλογικών κατά περίπτωση φυτοτεχνικών συστάσεων.
• Στοχευμένα μέτρα: Περιορισμός φύτευσης μόνο σε πολύ ευαίσθητους χώρους (π.χ. βρεφονηπιακούς σταθμούς) και όχι γενική απαγόρευση.
• Ενημέρωση και Σήμανση: Ενημέρωση δασκάλων και γονέων, έμφαση εν γένει στην Περιβαλλοντική Εκπαίδευση με την αξιοποίηση γεωτεχνικών μόνιμων και αναπληρωτών εκπαιδευτικών, τοποθέτηση πληροφοριακών πινακίδων και εφαρμογή ορθών πρακτικών κλαδέματος, αποκομιδής και γενικά ανάλογων χειρισμών.
• Ενίσχυση των γεωτεχνικών υπηρεσιών των ΟΤΑ: Προσλήψεις Γεωτεχνικών επιστημόνων στις υποστελεχωμένες αρμόδιες υπηρεσίες των ΟΤΑ που αναμενόμενα και αντικειμενικά βρίσκονται σε δεινή θέση εξαιτίας της πληθώρας σημαντικών ζητημάτων που καλούνται σήμερα να διαχειριστούν.
Η προστασία των παιδιών και η διατήρηση του αστικού πρασίνου δεν είναι έννοιες αντικρουόμενες. Η Πολιτεία οφείλει να ενεργεί με βάση την επιστημονική τεκμηρίωση και να μη δημιουργεί πανικό. Το ΓΕΩΤ.Ε.Ε. δηλώνει έτοιμο να συμβάλει άμεσα στη διαμόρφωση ενός σοβαρού συναφούς πλαισίου διαχείρισης που θα θωρακίζει την ασφάλεια των πολιτών χωρίς να προκαλεί υποβάθμιση του φυσικού αλλά και του αστικού περιβάλλοντος.
Αναλυτικά η ανακοίνωση του ΤΕΕ
Σχετικά με το ζήτημα που έχει δημιουργηθεί τις τελευταίες εβδομάδες και απασχολεί την κοινή γνώμη και τη δημοσιότητα, σχετικά με την πιθανή μαζική αντικατάσταση των φυτών πικροδάφνης από το αστικό περιβάλλον και ιδιαίτερα από σχολικές εκτάσεις - κτίρια, παιδικές χαρές κλπ, κατόπιν «εγκυκλίου» υπηρεσιακών παραγόντων του Υπουργείου Παιδείας μετά από σχετικές οδηγίες του ΕΟΔΥ (Εθνικού Οργανισμού Δημόσιας Υγείας), το ΤΕΕ οφείλει, εκ του θεσμικού του ρόλου, να ενημερώσει την κοινή γνώμη:
- Η επιλογή του τρόπου και των ειδών φύτευσης στο αστικό περιβάλλον είναι πολύ σοβαρή υπόθεση για να επαφίεται σε μια μονοδιάστατη εγκύκλιο της διοίκησης. Η ανθεκτικότητα απέναντι στην κλιματική κρίση, η βιοποικιλότητα στις πόλεις και η ποιότητα ζωής των ανθρώπων στις πόλεις εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το αστικό πράσινο. Κάθε συντονισμένη αλλαγή οφείλει να έχει διεπιστημονική προσέγγιση και πολυπαραγοντική ανάλυση.
- Οι συγκεκριμένες συστάσεις του ΕΟΔΥ αποτελούν οδηγό για τις πιθανές επιπτώσεις, σε θέματα δημόσιας υγείας, από ατυχή ή κακή χρήση μέρους των φυτών, επομένως αποτελεί, τουλάχιστον εν μέρει, ανάλυση διακινδύνευσης. Ωστόσο σημειώνεται ότι ελλείπει από τις συστάσεις αυτές, όπως έχουν δημοσιοποιηθεί, η ποσοτική ανάλυση των συμβάντων, τουλάχιστον την τελευταία πενταετία, και η απαραίτητη εκτίμηση κινδύνου για να καταλήξει η ανάλυση σε συγκεκριμένα μέτρα, όπως η σύσταση απομάκρυνσης.
- Κάθε τέτοια συντονισμένη ενέργεια, όπως περιγράφεται στη «σύσταση» και φέρει το μανδύα διοικητικής κατεύθυνσης βάσει της «εγκυκλίου», για συνολική απομάκρυνση ενός εκτεταμένα υπάρχοντος αστικού φυτού, από συγκεκριμένου τύπου κτίρια και εκτάσεις, προσιδιάζει σε σχέδιο ή πρόγραμμα της διοίκησης και ως εκ τούτου οφείλει να έχει προηγηθεί διαδικασία περιβαλλοντικής αδειοδότησης ή να έχει εγκύρως (κατά την έννοια της εθνικής και ευρωπαϊκής νομοθεσίας) εκτιμηθεί ότι δεν απαιτείται, γεγονός που δεν αναφέρεται στην εν λόγω εγκύκλιο.
- Πέραν νομικών ή διοικητικών επιχειρημάτων ή πρακτικών, κάθε ανάλογη ή αντίστοιχη πρωτοβουλία οφείλει, σήμερα, περισσότερο από ποτέ, να προτάσσει το αυτονόητο σήμερα περιβαλλοντικό ισοζύγιο
- Σε κάθε περίπτωση, όλοι οι εμπλεκόμενοι οφείλουν να ακολουθούν τις προβλέψεις της νομοθεσίας, οι οποίες υπερισχύουν των όποιων εγκυκλίων
- Δεν αποτελεί καλό παράδειγμα διοικητικής λειτουργίας ή κρατικής αποτελεσματικότητας η αποστολή «εγκυκλίων» με βαρύ αποτύπωμα σε ουσιαστικές και οικονομικές επιπτώσεις, χωρίς να παρέχεται κατεύθυνση χρηματοδότησης των αναγκαίων κινήσεων ή έστω να έχει διενεργηθεί τουλάχιστον αρχική εκτίμηση των δημοσιονομικών επιπτώσεων.
- Η αντιμετώπιση τέτοιων προβλημάτων, όπως για παράδειγμα νέα επιστημονικά δεδομένα ή νέες εκτιμήσεις επικινδυνότητας, και τυχόν «λύσεις» που προτείνονται, ιδιαίτερα όταν έχουν να κάνουν με θέμα ιδιαίτερα μεγάλης έκτασης εφαρμογής, δεν μπορεί να αποτελούν προϊόν μονο-επιστημονικής προσέγγισης αλλά αντίθετα είναι απαραίτητο να τίθεται υπό μελέτη, εκτίμηση και σύσταση πολύ-επιστημονικής ομάδας.
- Είναι προφανές σε κάθε καλόπιστο ότι η ορθολογική προσέγγιση του θέματος απαιτεί τον σαφή διαχωρισμό των τυχόν ανεπιθύμητων επιδράσεων του φυτού πικροδάφνη (Nerium oleander), γνωστών στον άνθρωπο από την αρχαιότητα, που αποτελεί ιατρικό θέμα, από τους αποδεκτούς κανόνες φύτευσης, διατήρησης, διαχείρισης και προστασίας της βιοποικιλότητας σε αστικούς χώρους, που είναι τεχνικό και περιβαλλοντικό θέμα. Η ορθολογική προσέγγιση για την επίλυση τέτοιων ζητημάτων είναι η διεπιστημονική προσέγγιση ιδιαίτερα προς την κατεύθυνση της περιβαλλοντικής ενημέρωσης, εκπαίδευσης και εξοικείωσης για να ζει ο σύγχρονος άνθρωπος ασφαλώς στις συνθήκες του φυσικού περιβάλλοντος, όπως συμβαίνει επί αιώνες.
- Τόσο το ΤΕΕ όσο, πιστεύουμε, και άλλοι φορείς, όπως το ΓΕΩΤΕΕ και άλλοι ειδικοί επιστημονικοί φορείς, είναι πάντα στη διάθεση της διοίκησης και της Πολιτείας γενικότερα για να βρίσκονται κάθε φορά οι κατάλληλες λύσεις σε σύνθετα προβλήματα.
- Το ΤΕΕ επισημαίνει ότι κάθε αστική φύτευση αποτελεί λύση βασισμένη στη φύση (nature-based solution) και συμβάλλει στην περιβαλλοντική αναβάθμιση του αστικού ιστού. Είναι απαραίτητη διότι μπορεί να συνεισφέρει ταυτόχρονα σε περιβαλλοντικούς, ενεργειακούς, υγειονομικούς, κοινωνικούς και οικονομικούς στόχους, υπό την προϋπόθεση ορθού σχεδιασμού, κατασκευής και συντήρησης. Επομένως κάθε εκτεταμένου τύπου αλλαγή πρέπει να εκτιμά τις σχετικές επιπτώσεις και ως στοιχείο του δημοσίου συμφέροντος.
- Σε κάθε περίπτωση, οι υπηρεσίες του Δημοσίου οφείλουν να είναι πιο προσεκτικές στις διατυπώσεις που χρησιμοποιούν στα κείμενά τους και στους συμβολισμούς που δίνουν στην κοινωνία με τις επιλογές τους. Το ΤΕΕ επαναλαμβάνει με έμφαση ότι η φύτευση στις πόλεις μας είναι όρος επιβίωσης και ποιότητας ζωής.
Ο Πρόεδρος του ΤΕΕ Γιώργος Στασινός, κατέληξε:
«Και αν όλα τα παραπάνω λογικά και επιστημονικής προσέγγισης επιχειρήματα δεν πιάσουν τόπο, πρέπει να προσθέσω και αυτό που τραγουδά ο λαός μας στον τόπο μου, στην Ήπειρο, ως δημοτικό τραγούδι: Στης πικροδάφνης τον ανθό έγειρα ν' αποκοιμηθώ...»
