Ένα εν πολλοίς άγνωστο τζαμί, αδιάψευστος μάρτυρας της ιστορίας του τόπου που σημαδεύτηκε από την ανταλλαγή πληθυσμών και τη μετάβαση από την οθωμανική στην ελληνική κυριαρχία, βρίσκεται σε απόσταση μόλις 20 χιλιομέτρων από τη Θεσσαλονίκη, στο χωριό Μαυρορράχη του Λαγκαδά.
Ο μικρός προσφυγικός οικισμός με τους λιγοστούς πλέον μόνιμους κατοίκους έγινε γνωστός λόγω του ΧΥΤΑ της Θεσσαλονίκης που φιλοξενεί και για τις αντιδράσεις που προκάλεσε η κατασκευή του έργου, όπως και η σχεδιαζόμενη εγκατάσταση μονάδας επεξεργασίας αποβλήτων. Μόνο λίγοι ντόπιοι γνωρίζουν ότι ανάμεσα στα μόλις λίγες δεκάδες σπίτια βρίσκεται ένα διατηρητέο μουσουλμανικό τέμενος.
Ο οικισμός ονομαζόταν Οτμανί Μαχαλάδες, δηλαδή Οθωμανικοί Συνοικισμοί και η πρώτη αναφορά σε αυτόν γίνεται στην απογραφή του 1862. Το 1927 μετονομάστηκε σε Μαυρορράχη και το 1992 εντάχθηκε στην κοινότητα Καρτερών. Με τον νόμο «Καποδίστρια» το 1997 προσαρτήθηκε στον δήμο Λαχανά, ενώ στη διοικητική μεταρρύθμιση του Καλλικράτη το 2010 εντάχθηκε στον δήμο Λαγκαδά.
Το τζαμί Μαυρορράχη είναι το μοναδικό ιστορικό κτήριο του χωριού. Πρόκειται για μουσουλμανικό τέμενος διαστάσεων 19,70 επί 11,85 της ύστερης τουρκοκρατίας, που ελλείψει μαρτυριών πριν από το 1862 και με βάση τα δομικά και κατασκευαστικά του χαρακτηριστικά εκτιμάται ότι χτίστηκε κατά πάσα πιθανότητα μεταξύ του τέλους του 18ου και των αρχών του 19ου αιώνα.
Το λατρευτικό μνημείο υπέστη διαδοχικές αλλαγές χρήσης, καθώς μετά την ανταλλαγή πληθυσμών και με την εγκατάσταση 20 οικογενειών προσφύγων, μετασκευάστηκε σε ναό αφιερωμένο στον Άγιο Γεώργιο και στη συνέχεια, κάποιες δεκαετίες αργότερα, σε σχολείο. Στη φάση μετατροπής σε ναό πρέπει να χωρίστηκε στη μέση με τοίχο με το ιερό βήμα να παίρνει τη θέση του μιχράμπ (της κόγχης προσευχής που είναι προσανατολισμένη προς την κατεύθυνση της Μέκκας στα μουσουλμανικά τεμένη). Το υπόλοιπο τμήμα του κτηρίου διαμορφώθηκε σε άλλης χρήσης χώρους, πιθανότατα εργαστήρια ή κατοικία του ιερέα και χωρίστηκε σε τρία δωμάτια. Ο μιναρές εκτιμάται ότι ήταν ξύλινος, γι’ αυτό και δεν διασώθηκε.
Ακριβώς πριν από 29 χρόνια, κατόπιν ομόφωνης γνωμοδότησης του Τοπικού Συμβουλίου Μνημείων Κεντρικής και Δυτικής Μακεδονίας, δημοσιεύτηκε σε ΦΕΚ ο χαρακτηρισμός του τεμένους ως ιστορικού διατηρητέου μνημείου που χρήζει ειδικής κρατικής προστασίας.
Τούρκοι τουρίστες
Παρότι η ύπαρξή του αγνοείται από τους Έλληνες, δεν συμβαίνει το ίδιο με τους Τούρκους απογόνους των κατοίκων της περιοχής πριν από το 1922, οι οποίοι το επισκέπτονται τακτικά.
«Έρχονται σχεδόν κάθε χρόνο άνθρωποι από την Τουρκία που ζούσαν στο χωριό οι παππούδες τους. Μάλιστα, παίρνουν πέτρες και χώμα, όπως κάνουμε κι εμείς όταν πηγαίνουμε στους τόπους των προγόνων μας. Πριν από λίγα χρόνια ήρθε ένας ηλικιωμένος άνθρωπος, ο οποίος πρέπει να ήταν πολύ μικρός όταν έφυγε. Η κόρη του μου είπε ότι ο πατέρας του ήταν χότζας εκεί. Ο ίδιος φαινόταν να θυμάται πού ήταν το σπίτι του, γιατί πήρε το μονοπάτι για να πάει προς τα εκεί, το οποίο όμως είχε χτιστεί», περιγράφει στη Voria.gr ο πρόεδρος του Πολιτιστικού Συλλόγου Μαυρορράχης, Ηλίας Μωυσιάδης.
Στα πρόθυρα οριστικής κατάρρευσης
Παρά το γεγονός ότι το τέμενος είναι διατηρητέο, έχει εγκαταλειφθεί στη φθορά του χρόνου. Ήδη η σκεπή του έχει καταρρεύσει, τοίχοι πέφτουν, ενώ και οι κολόνες είναι ετοιμόρροπες, με αποτέλεσμα να συνιστά κίνδυνο για τους περαστικούς και να προκαλεί αρνητικά σχόλια από όσους το επισκέπτονται.
«Το χωριό έχει λίγους μόνιμους κατοίκους, αλλά τα Σαββατοκύριακα πηγαίνουν παλιοί κάτοικοι με τα παιδιά τους, τα οποία μπαίνουν μέσα και υπάρχει κίνδυνος να τραυματιστούν. Έχουμε κάνει επανειλημμένα υπομνήματα στην Εφορεία Αρχαιοτήτων τουλάχιστον να το περιφράξουν, ωστόσο μας παρέπεμψαν στον δήμο, από τον οποίο πρέπει να ζητήσουμε να αναλάβει και την αναστήλωση. Εμείς ξεκινήσαμε να το καθαρίσουμε, όμως μας είπαν ότι μπορεί να βρούμε… τον μπελά μας», τονίζει ο κ. Μωυσιάδης.
Μέλη του πολιτιστικού συλλόγου έθεσαν το θέμα στη δήμαρχο Λαγκαδά, Νίκη Ανδρεάδου, με την οποία συμφώνησαν να υποβάλουν εκ νέου από κοινού αίτηση προς τις αρμόδιες αρχαιολογικές υπηρεσίες, προκειμένου να υπάρξει λύση για το πρόβλημα, προτού συμβεί κάποιο ατύχημα.