Όταν στο μακρινό 1938, άνοιξη και καλοκαίρι εκείνης της χρονιάς, οι σπουδαίοι αρχαιολόγοι, Νίκος Κοτζιάς και Χαράλαμπος Μακαρόνας, ανακάλυπταν τέσσερις τάφους της πρώιμης Ελληνιστικής Εποχής (τέλος 4ου π.Χ. αιώνα) στο παλιό στρατιωτικό αεροδρόμιο του Σέδες στη Θέρμη Θεσσαλονίκης, όπου γινόταν στρατιωτικά έργα, δεν φανταζόταν πως στην πραγματικότητα έπεφταν πάνω σε έναν θησαυρό, ο οποίος θα φώτιζε μια σημαντική πτυχή της ιστορίας της αρχαίας Μακεδονίας.
Ολόχρυσα κοσμήματα, 40 χρυσά φύλλα μυρτιάς από στεφάνι που όμως ήταν πολύ διαταραγμένο, χρυσά νήματα, μια λόγχη με σιδερένια αιχμή δόρατος, ένας χάλκινος καθρέφτης, πήλινες γυναικείες προτομές, ήταν μεταξύ των σημαντικών ευρημάτων. Βγήκαν οι απαραίτητες φωτογραφίες, μπήκε η αρίθμηση και τα κομμάτια του θησαυρού τοποθετήθηκαν σε μεγάλα κουτιά και μεταφέρθηκαν στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης. Για χρόνια βρισκόταν στις αποθήκες και μόνο ένα μέρος των ευρημάτων εκτίθονταν στις προθήκες, αποσπώντας τον θαυμασμό των επισκεπτών.
Δύο από αυτά τα ευρήματα αξίζουν ιδιαίτερης μνείας, καθώς τμήμα από ένα... αρτίδιο -ένα είδος ζυμαριού με αλεύρι, λάδι και μέλι-, είναι εξαιρετικά σπάνιο για τον ελλαδικό χώρο, ενώ ένα χρυσό δαχτυλίδι με απεικόνιση γυναίκας που θηλάζει -μια παράσταση μητριακής στοργής ή θεϊκής προστασίας;- ξεχωρίζει για τη συγκινησιακή ένταση και την εκφραστική δύναμη της μικρογλυπτικής του απόδοσης.
H στοργική αγκαλιά της μάνας που θηλάζει το μωρό της
Το χρυσό δαχτυλίδι χρονολογείται στα 330-320 π.Χ. και φέρει μια εξαιρετικής τεχνοτροπίας σκαλισμένη παράσταση. Μία νεαρή γυναίκα καθισμένη ένα κομψό, ξύλινο κάθισμα με χαμηλή πλάτη, γέρνει το κεφάλι της προς τα κάτω, κοιτάζοντας με στοργή το μικρό παιδί που θηλάζει στην αγκαλιά της. Η μητέρα φορά χιτώνα με μανίκια, ιμάτιο και κάλυμμα στο κεφάλι. Με το δεξί της χέρι κρατάει το παιδί, ενώ με το αριστερό σηκώνει το κεφάλι του προς το στήθος της. Το μωρό απεικονίζεται γυμνό, με κοντά ίσια μαλλιά, να θηλάζει από το δεξί στήθος της γυναίκας και τρυφερά να ακουμπά με την παλάμη του το αριστερό.
Όπως αναφέρεται σε σχετική ενημέρωση του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης, οι σκηνές θηλασμού είναι αρκετά σπάνιες στην αρχαία ελληνική κοσμηματοποιία και σχετικά συχνότερες στην αγγειογραφία, σε επιτύμβιες ανάγλυφες στήλες, αλλά και στην ειδωλοπλαστική. Ειδώλια που παριστάνουν γυναίκες με θηλάζοντα βρέφη (τύπου «κουροτρόφου») εμφανίζονται, μάλιστα, στην Ελλάδα ήδη από τη νεολιθική εποχή, αποτυπώνοντας αρχέτυπα στοργής και προστασίας. Αυτό που καθιστά το συγκεκριμένο δαχτυλίδι ξεχωριστό δεν είναι μόνο το θέμα του, αλλά η συγκινησιακή ένταση που εκπέμπει. Ο αρχαίος τεχνίτης με εξαιρετική δεξιοτεχνία κατόρθωσε όχι μόνο να σκαλίσει πάνω σε μία πολύ μικρή επιφάνεια (διαστάσεων μόλις 1,65 x 2,07 εκ.) ρεαλιστικές λεπτομέρειες των πτυχώσεων του ενδύματος και των κοσμημάτων της μορφής, αλλά και να αποδώσει με ευαισθησία την ιδιαίτερη συναισθηματική ποιότητα της σωματικής επαφής, της αγάπης και της τρυφερότητας του θηλασμού.
Η εικονιζόμενη γυναίκα θα μπορούσε να είναι μια στοργική μητέρα ή η τροφός ενός παιδιού για το οποίο είχε τη φροντίδα του θηλασμού του, όπως συχνά συνέβαινε στις εύπορες οικογένειες. Θα μπορούσε επίσης να ήταν μια Κουροτρόφος (θεϊκή τροφό), προστάτιδα των παιδιών, ιδιότητα που συχνά αποδιδόταν στην Άρτεμη, την Αφροδίτη, την Ειλειθυία, τη Γαία και άλλες θεότητες. Την απάντηση δεν θα τη μάθουμε, καθώς απουσιάζει οποιοδήποτε σύμβολο αποκαλυπτικό της ταυτότητάς της.
Το δαχτυλίδι, το οποίο βρίσκεται στη μόνιμη έκθεση «Ο Χρυσός των Μακεδόνων», φέρει διάσπαρτα ίχνη χρήσης και φθοράς (χαραγματιές, αποστρογγυλεμένες ακμές κ.ά.), τα οποία δηλώνουν πως σίγουρα είχε φορεθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα πριν τοποθετηθεί στον τάφο. Εάν δεν ανήκε σε κάποια συγγενή ή φίλη της νεκρής γυναίκας, που της το πρόσφερε ως μεταθανάτιο δώρο για να τη συνοδεύσει στην τελευταία κατοικία της, τότε, σύμφωνα πάντα με τους αρχαιολόγους του ΑΜΘ, «μπορούμε να υποθέσουμε πως αποτελούσε προσωπικό κόσμημα της ίδιας της νεκρής, που το φορούσε όσο ζούσε».
Τα μυστικά των τάφων στο Σέδες
Από τους τέσσερις τάφους που ανασκάφηκαν στο Σέδες, ο Α ανήκε σε γυναίκα και έφερε τα χρυσά φύλλα από στεφάνι μυρτιάς, χρυσά κοσμήματα και χρυσά νήματα υφάσματος, ενώ 8 πήλινες γυναικείες προτομές τον διακοσμούσαν εξωτερικά. Ο Β΄, ο πιο εντυπωσιακός, καθώς ήταν μνημειώδεις με διαστάσεις 2Χ3 μέτρων, φέρεται να ανήκε σε άντρα καθώς έφερε ως κτερίσματα μία λόγχη, ένα πήλινο λυχνάρι κι ένα αγγείο, ενώ στον Γ΄από όπου προέρχεται και το χρυσό δαχτυλίδι, βρέθηκαν επίσης κοσμήματα, αξεσουάρ, αλλά και ένας χάλκινος καθρέφτης.
Πριν από τουλάχιστον μια δεκαετία η τότε διευθύντρια του ΑΜΘ, Πολυξένη Αδάμ-Βελένη και η αρχαιολόγος, Ανναρέτα Τουλουμτζίδου είχαν μελετήσει τα ευρήματα και μάλιστα εντόπισαν στις αποθήκες σε ένα κιβώτιο, αντικείμενα από τον τάφο Α και μια σειρά από ελεφαντοστέινα πλακίδια και διακοσμητικά στοιχεία. Η μελέτη τους έδειξε πως πρόκειται για διακοσμητικά στοιχεία από δύο κιβωτίδια, εκ των οποίων το πιο περίτεχνο, αποτελεί σχεδόν μικρογραφία από τις χρυσές λάρνακες των τάφων της Βεργίνας. Στο κάλυμμά του έφερε πιθανόν δύο γυναικείες μορφές ανάμεσα σε κιονίσκους, την Περσεφόνη και ίσως τη Δήμητρα.