«Κάθε ωραία ιστορία πρέπει να είναι οικουμενική, ακόμα κι αν έχει τοπικά χαρακτηριστικά και αφορά μια χώρα, μια γειτονιά, έναν δρόμο, ένα σπίτι». Η ρήση αυτή της συγγραφέως Lidija Dimkovska, που βρέθηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα και στην 21η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης (ΔΕΒΘ), επιβεβαιώθηκε πολλές φορές κατά τη διάρκεια της ΔΕΒΘ, που έριξε χθες αυλαία, έχοντας πετύχει να διασπείρει τη γνωστή της ζωντάνια στην πόλη. Και επιβεβαιώθηκε γιατί κάθε μία ξεχωριστή ιστορία που ακούστηκε στην έκθεση αυτό το τετραήμερο έμοιαζε να αγγίζει έναν και πολλούς μαζί.
Λέξεις που δεν ντρέπονται, δεν ησυχάζουν, που βιάζονται να τα πουν όλα ήταν στον αέρα και κινούνταν ταχύτατα ανάμεσα στα περίπτερα, δραπέτευαν από τις σελίδες και πείραζαν τους επισκέπτες. «Αν μια λέξη φύγει από το στόμα, δεν την πιάνει ούτε τέθριππον άρμα» είπε ο Κομφούκιος, όπως ακούστηκε στην εκδήλωση «Όροι-κλειδιά της κινεζικής σκέψης και πολιτισμού». Την ίδια στιγμή λίγα μέτρα πιο μακριά ο όμιλος φίλων του ποιητή Μανόλη Αναγνωστάκη μάς θύμιζε το «Σαν πρόκες πρέπει να καρφώνονται οι λέξεις. Να μην τις παίρνει ο άνεμος», τον γνωστό στίχο του Θεσσαλονικιού ποιητή, ο οποίος όμως στα τελευταία χρόνια της ζωής του σήκωνε τις... λέξεις και δεν έβρισκε τίποτα από κάτω κι έγραφε «Ψάχνοντας τις λέξεις άρχισε το ψέμα». Έμοιαζε μάλιστα με ανέκδοτο -σαν να ήταν μια πλάκα του ίδιου του ποιητή, σημείωσαν οι φίλοι του- το ότι η εκδήλωση «Μανόλης Αναγνωστάκης 1925-2005, πάντα παρών» φιλοξενήθηκε στην αίθουσα «Μίκης Θεοδωράκης», ενώ εντός της ΔΕΒΘ υπήρχε αίθουσα «Μανόλης Αναγνωστάκης».
Ωραίες ιστορίες μάθαμε και στο αφιέρωμα για τον διάσημο Ιταλό σκιτσογράφο Hugo Pratt, στο πλαίσιο της συμμετοχής της Ιταλίας, που ήταν τιμώμενη χώρα στη ΔΕΒΘ. Όταν ήταν παιδί, ο πατέρας του τού έκανε δώρο το βιβλίο «Το νησί των θησαυρών» του Stevenson, συνοδεύοντας το με λίγες λέξεις που ήταν τελικά αρκετές: «θα δεις, μια μέρα θα βρεις και συ το νησί του θησαυρού σου». Χρόνια μετά ο Hugo Pratt έγραφε: «ο πατέρας μου είχε δίκιο. Βρήκα το δικό μου νησί των θησαυρών. Το βρήκα στον εσωτερικό μου κόσμο, στις συναντήσεις μου, στη δουλειά μου. Ζω τη ζωή μου σε έναν φανταστικό κόσμο κι αυτό είναι το νησί των θησαυρών μου».
Απολαυστικός ήταν ο συγγραφέας Πέτρος Μάρκαρης στην εκδήλωση «Να τα εκατοστήσεις Montalbano. Αφιέρωμα στον Andrea Camilleri» στο περίπτερο της Ιταλίας. Μιλώντας με την ιδιότητα του φίλου του Ιταλού συγγραφέα, ο Πέτρος Μάρκαρης είπε χαρακτηριστικά: «Για μένα ο θάνατος του Andrea Camilleri είναι απώλεια φωτός», κάνοντας μάλιστα λόγο για τους παράλληλους βίους των δύο συγγραφέων, τους οποίους ανακάλυψαν σε μεγάλη ηλικία. Ίσως οι δύο βασικοί τους ήρωες, ο επιθεωρητής Salvo Montalbano και ο αστυνόμος Κώστας Χαρίτος να γίνονταν κι εκείνοι φίλοι, αν είχαν συναντηθεί ποτέ.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη
Την προσοχή του κόσμου, κάτι που αντανακλά μάλλον ανησυχία παρά ενδιαφέρον, προσέλκυσαν σε μεγάλο βαθμό και οι εκδηλώσεις για την Τεχνητή Νοημοσύνη. Άλλωστε, η φετινή θεματική της έκθεσης βιβλίου αφορούσε ακριβώς αυτή τη νέα πρόκληση, παίζοντας μάλιστα γραμματικά στον τίτλο «Α[Ι]νθρώπινη Δημιουργικότητα» με το ΑΙ. Δεν ήταν λίγοι εκείνοι που υποστήριξαν πως η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι απλώς μια αλλαγή, όπως αυτές που έχουμε δει να συμβαίνουν ανά τους αιώνες (βλ. βιομηχανική επανάσταση), καμία από τις οποίες δεν έτυχε θερμής υποδοχής αρχικά, και πως δεν θα φέρει την καταστροφή, αλλά θα μας κάνει να προσαρμοστούμε στα νέα δεδομένα, καταργώντας μεν θέσεις εργασίας, δημιουργώντας όμως άλλες. Άλλοι πάλι ήταν πιο απαισιόδοξοι, φοβούμενοι για τον αντίκτυπό της στον τρόπο που μαθαίνουμε, διαβάζουμε και γράφουμε ιστορίες. Σε κάθε περίπτωση ο «ελέφαντας μέσα στο δωμάτιο» δεν αγνοήθηκε, αλλά συζητήθηκε από πολλές πλευρές, ίσως πρώτη φορά τόσο σφαιρικά για τον κλάδο του βιβλίου και των εκδόσεων.
Στην έκθεση συναντήσαμε και τις δικτυωμένες Λέσχες Ανάγνωσης, μια γυναικεία, όπως ήταν εμφανές, υπόθεση, με δεκάδες γυναίκες από λέσχες από όλη την Ελλάδα να δίνουν το «παρών» και να ετοιμάζουν με τη χαρά και τον ζήλο του εθελοντή τις επόμενες δράσεις τους. Οι άντρες ήταν ελάχιστοι στην εκδήλωση, γεγονός που επισημάνθηκε και αντανακλά σε μεγάλο βαθμό και τη μη συμμετοχή τους στα -αγγλιστί- book clubs. Άραγε οι άνδρες δεν διαβάζουν ή δεν επιθυμούν να το κάνουν συλλογικά;
Στην 21η ΔΕΒΘ όμως ξανασυναντηθήκαμε και με ένα «κλασικό» μυθιστόρημα, όπως συνηθίζουμε να το αποκαλούμε, «Το Κόκκινο και το Μαύρο» του Σταντάλ. Την αναμέτρησή τους με το εμβληματικό αυτό έργο περιέγραψαν στο κοινό ο Σωτήρης Παρασχάς και ο Κώστας Σπαθαράκης, που μετέφρασαν από κοινού το κείμενο στην πλέον πρόσφατη έκδοσή του από τους «Αντίποδες». Το εντυπωσιακό ήταν πως στην εκδήλωσή τους βρέθηκαν τόσο άνθρωποι που είχαν διαβάσει πολλά χρόνια πριν το βιβλίο με μια νοσταλγία για τα πρώτα εκείνα διαβάσματά τους όσο και νέα παιδιά που θα το ανακαλύψουν σε αυτή του την εκδοχή, μια εκδοχή που κλήθηκε να το προσεγγίσει με έναν σύγχρονο τρόπο. «…η γοητεία του έγκειται σε μεγάλο βαθμό στο ότι, ενώ στον 19ο αιώνα φαίνεται σα να ‘’διασχίζει τις απέραντες κοιλάδες’’ για μερικά ψήγματα χρυσού, σε μας φαίνεται σαν να τον έχει εξορύξει όλον προκαταβολικά» έγραψε στο επίμετρό του ο Σωτήρης Παρασχάς. Για όσους βρέθηκαν εκεί η οπτική των δύο μεταφραστών φάνταζε τουλάχιστον γοητευτική, χωρίς καν να πάρουν την έκδοσή αυτή στα χέρια τους.
Πολλά ενδιαφέροντα ακούστηκαν και στην εκδήλωση με βραβευμένους Ευρωπαίους συγγραφείς με το EUPL, ένα βραβείο για την ανάδειξη και υποστήριξη νέων ταλέντων στην επικράτεια της ΕΕ. Όταν οι συγγραφείς, η Raquel Martinez-Gómez και η Lidija Dimkovska, ρωτήθηκαν αν μετά από αυτό το βραβείο μπορούν πια να βιοπορίζονται από τη συγγραφή, η απάντηση ήταν πάνω κάτω κοινή: «δεν μπορούμε να ζήσουμε από τη λογοτεχνία, αλλά μπορούμε να ζήσουμε για τη λογοτεχνία». Μεταξύ των συγγραφέων που συμμετείχαν στην εκδήλωση ήταν και ο δικός μας Μάκης Μαλαφέκας, που δεν έχει βραβευτεί με το εν λόγω βραβείο, αλλά είναι φέτος υποψήφιος για το βιβλίο του Deepfake. Όλες αυτές ήταν μόνο μερικές από τις στιγμές της 21ης ΔΕΒΘ, που φιλοξένησε 450 εκδηλώσεις και 1.000 ομιλητές, πέραν των 400 εκθετών της.
Από τη φετινή Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης όμως δεν έλλειψαν και οι εντάσεις, ειδικά μετά την αιφνιδιαστική και ηχηρή είσοδο μελών φοιτητικών συλλόγων που φώναξαν συνθήματα υπέρ του λαού της Παλαιστίνης στον χώρο προγραμματισμένης εκδήλωσης υπό την αιγίδα της ισραηλινής πρεσβείας, η οποία ακυρώθηκε τελικά. Λίγη ώρα αργότερα δύο επισκέπτες ήρθαν στα χέρια για μια θέση, ξεχνώντας μάλλον πως η έκθεση βιβλίου είναι γιορτή του πολιτισμού, του πνεύματος και κυρίως του λόγου και όχι της… ράβδου.
Με αυτά και με άλλα η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης αποδείχθηκε και πάλι μια ωραία αφορμή για να μάθουμε κάτι νέο, να ακούσουμε μια νέα ιστορία, να ανακαλύψουμε εκ νέου μια παλιά, να μυρίσουμε τις τυπωμένες σελίδες, να αισθανθούμε τη ζεστασιά τους και να περπατήσουμε ή να πετάξουμε παρέα με τις λέξεις. Άλλωστε, οι λέξεις είναι γοητευτικές είτε… καρφωμένες είτε… ιπτάμενες.
