Έχει ο αστικός σχεδιασμός φύλο; Μπορεί με τις σωστές παρεμβάσεις να καλύψει τις ανάγκες των γυναικών, των ανθρώπων μεγαλύτερης ηλικίας, των παιδιών, ατόμων δηλαδή που ζουν και αναπνέουν σε μια γειτονιά και που συχνά είναι αόρατα στα κέντρα λήψης αποφάσεων; Οι ανησυχίες αυτές ήταν η βάση για τη δημιουργία της Urbana, μιας ομάδας από αρχιτεκτόνισσες και κοινωνικές επιστημόνισσες που ιδρύθηκε το 2019 στην Αθήνα. Η Urbana ενθαρρύνει τη συμμετοχικότητα στον αστικό σχεδιασμό με γνώμονα τη συμπερίληψη και την οπτική του φύλου, παροτρύνοντας την εμπλοκή κοινωνικών ομάδων που παραδοσιακά συμμετέχουν λιγότερο στις αποφάσεις για τη διαμόρφωση του χώρου όπου ζουν και κινούνται καθημερινά, όπως είναι οι γυναίκες, τα παιδιά, τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, τα άτομα με αναπηρία και τα άτομα της ΛOATKI κοινότητας.
Η εν λόγω ομάδα, που λειτουργεί ως Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία, βλέπει τις πόλεις και τις γειτονιές αλλιώς, θεωρώντας πως οι αποφάσεις για το πώς σχεδιάζονται και δομούνται πρέπει να λαμβάνονται από τα κάτω, από τις μικρές κατά τόπους κοινότητες προς τα κέντρα λήψης αποφάσεων. Πιστεύει δε πως μια πόλη για να είναι λειτουργική και φιλική στον άνθρωπο δεν χρειάζεται να γκρεμιστεί και να φτιαχτεί από την αρχή, αλλά ότι με μικρές παρεμβάσεις μπορεί να αλλάξει προς το καλύτερο. Από τον σωστό φωτισμό, που θα επιτρέψει σε μια γυναίκα να επιστρέψει με ασφάλεια στο σπίτι της το βράδυ μέχρι τις στάσεις για θηλασμό στον δημόσιο χώρο και από τις δημόσιες τουαλέτες με δωρεάν πρόσβαση μέχρι τις βρύσες πόσιμου νερού και τα παγκάκια και το πώς αυτά τοποθετούνται για να καλύψουν τις ανάγκες των ανθρώπων, πολλά είναι τα σημεία των παρεμβάσεων που έχουν τη δύναμη να αλλάξουν τη καθημερινότητα.
Στόχος της Urbana είναι να αναδείξει την έμφυλη διάσταση του αστικού σχεδιασμού, να υποστηρίξει τη συμμετοχή των κοινοτήτων στον σχεδιασμό και ανασχεδιασμό των γειτονιών τους, αλλά και να φέρει πιο κοντά τις κοινότητες με τους τοπικούς φορείς. Έτσι, στο πλαίσιο των δράσεών της, όπως είναι τα εργαστήρια και τα προγράμματα που υλοποιεί, προσπαθεί να ευαισθητοποιεί τους ανθρώπους τόσο σε επίπεδο κοινότητας όσο και δήμων στο πεδίο του αστικού σχεδιασμού.
Η οπτική του φύλου και της συμπερίληψης
Η Urbana ιδρύθηκε από την αρχιτεκτόνισσα Εύα Γρηγοριάδου ως απάντηση στην ανάγκη για ένα διεπιστημονικό εγχείρημα που θα αφορούσε τη συμμετοχή στον αστικό σχεδιασμό υπό την οπτική του φύλου και της συμπερίληψης. Στο πλαίσιο αυτό, εκτός από τις αρχιτεκτόνισσες που την αποτελούν (Εύα Γρηγοριάδου, Εβελίνα Φαλιάγκα, Ιουλία Λεβεντοπούλου), συνεργάζεται και με κοινωνικές και πολιτικές επιστημόνισσες και με εικαστικούς και παιδαγωγούς, σε μια προσπάθεια να ενθαρρύνει την αξιοποίηση διαφόρων οπτικών στον αστικό σχεδιασμό.
«Συνήθως στις θέσεις λήψης αποφάσεων για τον αστικό σχεδιασμό βρίσκονται cis-straight άντρες μεσήλικες, λευκοί και αρτιμελείς. Έτσι, δεν υπάρχουν διαφορετικές οπτικές στον τρόπο που σκέφτονται και σχεδιάζουν μια πόλη» λέει στη Voria.gr η Ιουλία Λεβεντοπούλου. Για παράδειγμα, όπως εξηγεί, έρευνες έχουν δείξει πως οι άντρες χρησιμοποιούν για τις μετακινήσεις τους κυρίως αυτοκίνητα, κάνοντας μάλιστα γραμμικές διαδρομές, από το σπίτι στη δουλειά, ενώ οι γυναίκες, έχοντας αναλάβει τον ρόλο της φροντίδας για την οικογένεια, κάνουν πολυγωνικές διαδρομές κυρίως με τα πόδια ή με τα μέσα μαζικής μεταφοράς, ακολουθώντας ένα μοτίβο κινητικότητας που είναι συχνά αόρατο στον αστικό σχεδιασμό, παρόλο που είναι πιο βιώσιμο. Οι γυναίκες βιώνουν δε πιο έντονο το αίσθημα της ανασφάλειας όταν περνούν από υποφωτισμένες ή καθόλου φωτισμένες περιοχές σε σχέση με τους άντρες.
Η Urbana έχει συνεργαστεί με δήμους ανά την Ελλάδα, αλλά και με πανεπιστήμια, σχολεία, υπουργεία και φορείς, ολοκληρώνει αυτή την περίοδο το πρόγραμμα DiverCity: Inclusive Cities for the Youth για νέες γυναίκες, ενώ συμμετέχει και σε δύο ευρωπαϊκά προγράμματα Horizon, το Elaborator και το Green In Cities. Έχει υλοποιήσει επίσης με την υποστήριξη του γραφείου Θεσσαλονίκης του Ιδρύματος Heinrich Böll τη δράση «Ιωάννινα: Γέφυρες Συμμετοχής. «Τρέχει» δε αυτό το διάστημα κι ένα πρόγραμμα με μαθητές και μαθήτριες από Δημοτικό Σχολείο της Κυψέλης, το οποίο μέσα από περιπατητικές διαδρομές βοηθά τα παιδιά να αναγνωρίσουν όσα τους ενοχλούν και όσα θα ήθελαν να προσθέσουν στη γειτονιά τους. Από τη δράση αυτή μάλιστα θα προκύψει ο σχεδιασμός για ένα πάρκο στην περιοχή.
«Αρχικά οι συμμετέχουσες/οντες στα εργαστήρια και τις δράσεις μας δείχνουν διστακτικότητα, καθώς δεν πιστεύουν πως η γνώμη τους μπορεί να έχει δύναμη. Στη συνέχεια, όταν νιώθουν πως οι εμπειρίες τους είναι κοινές με άλλων ατόμων και μπορούν να συμβάλλουν σε κάποια αλλαγή, ενδυναμώνονται και συμμετέχουν πιο ενεργά» λέει η Ιουλία Λεβεντοπούλου. Σύμφωνα με τα μέλη της Urbana, υπάρχει πεδίο για να έρθει ο αστικός συμμετοχικός σχεδιασμός στην Ελλάδα, όπως συμβαίνει εδώ και δεκαετίες σε πόλεις όπως η Βαρκελώνη, η Βιέννη και το Μόντρεαλ, που κάνουν χρήση της οπτικής του φύλου, αλλά και ευάλωτων κοινωνικών ομάδων, όταν σχεδιάζουν ή ανασχεδιάζουν τις κατά τόπους γειτονιές τους.