150 χρόνια συνεχούς ιστορίας μέσα από ένα πλούσιο και σπάνιο φωτογραφικό υλικό, ξετυλίγονται στο λεύκωμα του Σωματείου Αρτοποιών Θεσσαλονίκης ‘Προφήτης Ηλίας’, που παρουσιάζεται σήμερα το βράδυ στο Δημαρχείο.
Το Σωματείο Αρτοποιών Θεσσαλονίκης ‘Προφήτης Ηλίας’ είναι ένα από τα παλαιότερα της χώρας και αποτελεί κομμάτι της ιστορίας της πόλης, καταδεικνύοντας ότι το ψωμί είναι «η ουσία της ζωής» καθώς παρασκευάζεται σε κάθε γωνιά του πλανήτη και σε κάθε πολιτισμό, εδώ και 30.000 χρόνια.
Στις 194 σελίδες του λευκώματος που επιμελήθηκε το Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης και ο ιστορικός Νίκος (Κόλιας) Μαραντζίδης -την επιμέλεια έκδοσης υλοποίησε η Shot Advertising AE - παρουσιάζεται η διαδρομή των αρτοποιών της Θεσσαλονίκης και ο ρόλος που διαδραμάτισαν σε κρίσιμες και δύσκολες περιόδους του τόπου. Αναδεικνύεται η συνεργατικότητα ενός επιχειρηματικού φορέα με αδιάλειπτη πορεία από το 1868 μέχρι και σήμερα.
«Το παρελθόν δεν είναι μουσειακό. Αυτό που είμαστε σήμερα είναι αποτέλεσμα του χθες. Όλοι έχουν μία συνέχεια. Το χθες το χρειαζόμαστε για το σήμερα και κυρίως για το αύριο» γράφει στο εισαγωγικό της σημείωμα η πρόεδρος του Σωματείου, Έλσα Κουκουμέρια.
Τα πρώτα αρτοποιεία
Τα πρώτα αρτοποιεία εμφανίζονται στη Θεσσαλονίκη γύρω στο 1800. Η μέχρι τότε παραγωγή ψωμιού γινόταν συνήθως στους οικόσιτους φούρνους που στεγάζονταν στις αυλές των σπιτιών. Η οθωμανική διοίκηση για να αποτρέψει το ενδεχόμενο της σιτοδείας, συνεχίζοντας τη βυζαντινή πρακτική, ασκούσε έλεγχο των τιμών και της αγοράς μέσω του συντεχνιακού επαγγελματικού συστήματος. Η συντεχνία των αρτοποιών και μυλωνάδων, που λειτουργούσε το 19ο αιώνα, καθορίζεται πως θα πρέπει να αγοράζει από τους γεωργούς, κατά την εποχή της συγκομιδής, μία ποσότητα σιταριού για ολόκληρο το χρόνο.Το σιτάρι μεταφερόταν σταδιακά στη Θεσσαλονίκη και γινόταν αλεύρι, ενώ ήταν διαθέσιμο σε καθορισμένη τιμή αποκλειστικά από τους μυλωνάδες προς τους αρτοποιούς. Η συντεχνία των αρτοποιών και μυλωνάδων στις αρχές του 19ου αιώνα είχε επικεφαλής τον Ιωάννη Μπασλή.
Χρονιές σταθμοί
Στο άρθρο 1 του καταστατικού του Σωματείου αναφέρεται πως ιδρύθηκε το 1868, ωστόσο αναγνωρίστηκε και εγκρίθηκε το καταστατικό του από το Πρωτοδικείο Θεσσαλονίκης στις 16-1-1915. Πρόεδρος του Σωματείου εκλέγεται το 1914 ο Ιωάννης Πετσαλής, ο οποίος ήταν ένας από τους μακροβιότερους προέδρους του ‘Προφήτη Ηλία’.
Τα πρώτα έγγραφα στο αρχείο του Σωματείου που αφορούν στην αλληλογραφία προς τα αρμόδια υπουργεία, τις εποπτικές αρχές, τις επισιτιστικές υπηρεσίες ξεκινούν το 1921.
Τον Οκτώβριο του 1930 ιδρύεται από το Σωματείο, ο Συνεταιρισμός Αρτοποιών Θεσσαλονίκης. Μεταξύ των σκοπών του Συνεταιρισμού είναι: η προμήθεια των αρτοποιών με πρώτες ύλες και μηχανήματα, η πώληση του άρτου σύμφωνα με τη διατίμηση, η βελτίωση των όρων εργασίας των αρτοποιών, η αυτασφάλεια των αρτοποιείων, η ίδρυση χημείου, για τον έλεγχο της ποιότητας των αλεύρων.
Το 1934 τα αρτοποιεία στη Θεσσαλονίκη αριθμούν τα 280, ενώ στην παραγωγή μπαίνουν δυναμικά και τρία νέα αρτεργοστάσια, γεγονός που προκαλούσε αθέμιτο ανταγωνισμό. Το Σωματείο οδηγείται σε συνέλευση κατά την οποία αποφασίζουν να ζητήσουν «την κατάργηση των πρατηρίων άρτου και την απαγόρευση της ίδρυσης νέων εργοστασίων στη Θεσσαλονίκη».
Ο ανταγωνισμός των μικρομεσαίων αρτοποιών με τα αρτεργοστάσια, οδηγεί σε συνεχή υπομνήματα προς την κυβέρνηση για την αποζημίωση όσων αρτοποιών δεν μπορούν να αντέξουν τον οικονομικό ανταγωνισμό.
Τον Ιούνιο του 1937, οι αρτοποιοί μετά από πολύχρονο αγώνα πέτυχαν την κατάργηση του ‘χαριστικού’ νόμου, που έδινε τη δυνατότητα στα αρτεργοστάσια να μη δεσμεύονται από νόμους, όπως οι υπόλοιποι αρτοποιοί για τις ώρες εργασίας και τη σύνθεση των ειδικοτήτων του προσωπικού.
Με την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου και την επιστράτευση πολλών αρτοποιών και αρτεργατών, παρουσιάστηκε πρόβλημα στην παραγωγή ψωμιού στη Θεσσαλονίκη. Ακόμα και συνταξιούχοι κλήθηκαν να καλύψουν τις ανάγκες παραγωγής του.
Με την έναρξη της κατοχής από τα γερμανικά στρατεύματα το 1941 και την επίταξη προϊόντων για τις ανάγκες του κατοχικού στρατού, τα προβλήματα τροφοδοσίας των φούρνων της Θεσσαλονίκης, αυξάνονται. Οι αγορονομικές και εποπτικές υπηρεσίες της Γενικής Διοίκησης Μακεδονίας εντείνουν τους ελέγχους και τις απαγορεύσεις.
Με τις ενισχύσεις του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού, το 1943 σε βασικά είδη πρώτης ανάγκης, το επισιτιστικό πρόβλημα μοιάζει να αντιμετωπίζεται επαρκώς. Με την έναρξη του εκτοπισμού ισραηλιτών της Θεσσαλονίκης σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, τον Μάρτιο του 1943, η εικόνα της κατανάλωσης αρχίζει να φθίνει. Η κατανάλωση περιορίζεται και λόγω της αρτοδοτήσεως των κατοίκων με δελτία άρτου. Την περίοδο του πολέμου τα αρτοποιεία στη Θεσσαλονίκη αριθμούν τα 206, ενώ οι αρτοποιοί δεν θεωρούνται ελεύθεροι επαγγελματίες αλλά αμείβονται προς 20 δρχ. κατά οκά άρτου ως μισθωτοί.
Τη δεκαετία του 1950 που τη χαρακτηρίζει το ‘σχέδιο Μάρσαλ’ καταβάλλεται προσπάθεια για οικονομική και παραγωγική ανασυγκρότηση της χώρας. Είναι η εποχή που σταδιακά όλοι οι αρτοποιοί χρησιμοποιούν την ηλεκτρική ενέργεια. Σταδιακά εγκαθίστανται οι γερμανικοί ηλεκτρικοί φούρνοι. Μεταξύ 1958- 1960 τα 250 αρτοποιεία της Θεσσαλονίκης καλύπτουν τις ανάγκες σε ψωμί ενώ απασχολούν και σημαντικό αριθμό εργαζόμενων.
Στη δεκαετία του ‘60 η κρατική διατίμηση του ψωμιού, οι συνθήκες εργασίας, αλλά και οι προσπάθειες των ίδιων των αρτοποιών να προστατέψουν το επάγγελμά τους, είναι μερικά από τα θέματα που απασχολούν τον κλάδο.
Μεταξύ του 1973 και 1974 το Σωματείο ταλανίζουν εσωτερικές συνδικαλιστικές αντιπαραθέσεις. Ογδόντα περίπου μέλη του Σωματείου ιδρύουν το Σωματείο της «Βιοτεχνικής Αρτοποιίας Θεσσαλονίκης». Τον Οκτώβριο του 1976 τα δύο σωματεία με απόφασή τους ενοποιούνται. Η εποχή της διάσπασης αποτελεί παρελθόν.
Η Ελλάδα στη δεκαετία του ΄90 βιώνει την εποχή της ευημερίας και η βιοτεχνική αρτοποιία τις εξελίξεις. Μέχρι το 1992 η πολιτεία είχε τον πρώτο λόγο για τη διαμόρφωση των τιμών. Τον Απρίλιο του 1992 κατατέθηκε τροπολογία για κατάργηση του νόμου 726/77 που φέρνει την απελευθέρωση του επαγγέλματος και τη ρύθμιση των όρων πώλησης και διακίνησης ψωμιού.
Στην αντίληψη του διοικητικού συμβουλίου του Σωματείου παραμένει σταθερή η άποψη πως στην πορεία του χρόνου τα προβλήματα του κλάδου, παρά την εναλλαγή των μορφών- δεν διαφοροποιήθηκαν ιδιαίτερα. Το επάγγελμα του αρτοποιού, αν και η τεχνολογία εξελίχθηκε, παραμένει δύσκολο.
Κοινωνικό έργο
Το κοινωνικό έργο του Σωματείου φαίνεται περίτρανα στο πέρασμα του χρόνου. Μετά την μικρασιατική καταστροφή και την εγκατάσταση προσφύγων και στη Θεσσαλονίκη το τοπικό τμήμα της Επιτροπής Περιθάλψεως Προσφύγων, σε συνεργασία με τους αρτοποιούς της Θεσσαλονίκης, χορηγούν ψωμί στις οικογένειες των προσφύγων.
Το ίδιο είχε επαναληφθεί και με τους πυροπαθείς το 1917.
Το 1932 εκφράζοντας την αλληλεγγύη τους προς τους σεισμοπαθείς της Χαλκιδικής, οι αρτοποιοί, προσφέρουν 30.000 δρχ.
Το 1940 το Σωματείο των αρτοποιών συμμετέχει στον έρανο του Βιοτεχνικού Επιμελητηρίου Θεσσαλονίκης για την κάλυψη των κοινωνικών αναγκών που προέκυψαν λόγω του ελληνοϊταλικού πολέμου.
Καθ΄όλη τη διάρκεια του εμφυλίου το Σωματείο Αρτοποιών ενισχύει μέσω εράνων την προσπάθεια του Εθνικού Στρατού ‘κατά της ανταρσίας’. Τον Απρίλιο του 1948 αναλαμβάνει τη σίτιση και περίθαλψη παιδιών από οικογένειες ανταρτόπληκτων προσφύγων που έχουν καταφύγει στη Θεσσαλονίκη.
Το Σωματείο διαχρονικά συμμετέχει σε φιλανθρωπικά σωματεία και φορείς.
Από το 2009 συμβάλλει στη λειτουργία ‘Τράπεζας Αίματος’ που ενισχύεται με εθελοντικές αιμοδοσίες των μελών του Σωματείου σε τακτικά χρονικά διαστήματα.
