Από τα διαβάσματά του, αλλά και τις προφορικές αφηγήσεις των παππούδων και των γονιών του για τα ιστορικά «τραύματα» της εποχής τους, που τροφοδότησαν το ενδιαφέρον του ως παιδί για την Ιστορία, μέχρι τη χθεσινή βράβευση του βιβλίου του για την Ελληνική Επανάσταση του 1821 και το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως από την Ακαδημία Αθηνών, πολύ νερό κύλησε στο αυλάκι. Πάντα όμως ο καθηγητής Βαλκανικής και Ύστερης Οθωμανικής Ιστορίας του Τμήματος Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, Δημήτρης Σταματόπουλος, θεωρούσε πως η Ιστορία αποτελεί το καύσιμο για τον μετασχηματισμό της κοινωνίας και υπό αυτό το πρίσμα την υπηρετεί μέχρι και σήμερα.
Μάλιστα, στο βιβλίο του «Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 και το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως: το πρόβλημα της Βαλκάνιας νεοτερικής εθνογένεσης», το οποίο βραβεύτηκε χθες με το βραβείο «Ανδρέα Πετρόπουλου» -Β’ Τάξεως των Γραμμάτων και των Καλών Τεχνών-που αφορά στη συγγραφή «πρωτότυπης επιστημονικής συνθετικής μελέτης αναφερομένης στην Ελληνική Επανάσταση του 1821», προσφέρει μια ρηξικέλευθη οπτική του ιστορικού αυτού γεγονότος. Έτσι, ενώ συνήθως οι μεγάλες ιστοριογραφικές αφηγήσεις για την Ελληνική Επανάσταση αμέσως μετά την εκτέλεση του Γρηγορίου Ε' από τους Οθωμανούς στρέφουν το βλέμμα από την Κωνσταντινούπολη στις επαναστατημένες περιοχές της ελλαδικής χερσονήσου και επικεντρώνονται εκεί μέχρι την αναγνώριση της ανεξαρτησίας του ελληνικού κράτους από τις Μεγάλες Δυνάμεις το 1830, στο βιβλίο του Δημήτρη Σταματόπουλου αναδεικνύεται ο σημαντικός ρόλος της Κωνσταντινούπολης και στη συνέχεια. Όπως λέει στη Voria.gr, η μία συνεισφορά του βιβλίου είναι πως καταδεικνύει ότι η Επανάσταση δεν ήταν μια ομαλή διαδικασία, αλλά κάτι πολύπλοκο και αντιφατικό και η δεύτερη συνεισφορά του ότι δεν μελετά μόνο τους Έλληνες, αλλά και τις άλλες βαλκανικές ελίτ και το πώς η Ελληνική Επανάσταση ήταν μια ευκαιρία για να ανασυνταχθούν.
Υιοθετώντας μια αντίληψη της Επανάστασης ως ανοιχτής διαδικασίας εκδίπλωσης πολλαπλών συγκρούσεων, το βιβλίο προσπαθεί να κατανοήσει τη δράση των Πατριαρχών αυτής της περιόδου, από τα τέλη του 18ου αιώνα μέχρι και τις αρχές της δεκαετίας του 1830, μέσα στο πλέγμα των δικτύων εξουσίας του Οθωμανικού κράτους και ταυτόχρονα των αναδυόμενων επαναστατικών.
«Γιατί εάν στρέψουμε το βλέμμα με επιμονή στην Κωνσταντινούπολη, τότε θα διαπιστώσουμε ότι αυτές οι συγκρούσεις (χωρίς κάποιος να παραγνωρίζει τη σημασία της επίδρασης των επαναστατικών ιδεών) έχουν κοινό υπόβαθρο την αντιπαράθεση τμημάτων των ηγετικών ελίτ: ο αγώνας τους για ηγεμονία είναι ενιαίος και διαπερνά τόσο το αυτοκρατορικό κέντρο όσο και τη Μολδοβλαχία, τη Σμύρνη, την Ήπειρο και φυσικά την Πελοπόννησο. Και επειδή εμπλέκονται οι ελίτ όλων των Οθωμανικών Βαλκανίων σε αυτόν, η Ελληνική Επανάσταση δεν είναι μόνο η γραμμή εκκίνησης για την ίδρυση του ελληνικού κράτους, αλλά και η αφετηρία μιας Βαλκάνιας νεοτερικής εθνογένεσης στην οποία παίζουν ηγετικό ρόλο οι τελευταίες» αναφέρεται χαρακτηριστικά στο πόνημά του.
Η… βουτιά στις πηγές και η νέα οπτική
Η συγγραφή του βιβλίου – το οποίο εκδόθηκε τον Μάιο του 2024 από τις Εκδόσεις Παπαζήση- ξεκίνησε το 2018, με σκοπό να ενταχθεί στις επετειακές εκδόσεις για τα 200 χρόνια από το 1821, όσο όμως ο Δημήτρης Σταματόπουλος βυθιζόταν στις πηγές και έθετε ερωτήματα τόσο περισσότερο χρόνο απαιτούσε η ολοκλήρωσή του. «Μετά το ξετύλιγμα του νήματος προέκυψαν καινούρια πράγματα, που τα παραμελούσε η παλιά ιστοριογραφία. Το βιβλίο έχει μια ανανεωτική ματιά. Άλλωστε, έχω πάντα στο μυαλό μου αυτό που έλεγε ο Αναγνωστάκης: ‘’Αεί αναθεωρείν’’» σημειώνει ο καθηγητής του ΠΑΜΑΚ, επισημαίνοντας πως τα ζητήματα γύρω από την Ελληνική Επανάσταση τον απασχολούσαν ήδη από τη μεταπτυχιακή του εργασία κατά τη δεκαετία του ’90.
«Είναι μια πρόταση για τον τρόπο που βλέπει κανείς το επαναστατικό φαινόμενο. Δεν είναι μια ομαλή διαδικασία, αλλά μια διαδικασία αντιφατική, κατά τη διάρκεια της οποίας ανοίγονται δυνατότητες» εξηγεί και προσθέτει: «Το ότι το βιβλίο μου που προσφέρει μια ρηξικέλευθη οπτική βραβεύεται από έναν οργανισμό όπως η Ακαδημία Αθηνών είναι για μένα το πιο σημαντικό. Είναι πολύ τιμητική και συγκινητική αυτή η βράβευση».
Αυτή την περίοδο ο Δημήτρης Σταματόπουλος γράφει και ένα σύγγραμμα για το Έθνος και την Αυτοκρατορία, το οποίο θα αποτελεί μια γενική σύγκριση των αυτοκρατοριών -της Ρωσικής, της Αυστριακής και της Οθωμανικής- από τη στιγμή που διαμορφώθηκαν μέχρι τη στιγμή που διαλύθηκαν, το οποίο θα είναι προσβάσιμο μέσω του διαδικτύου.
Η παιδική αγάπη για την Ιστορία
Η Ιστορία συνάρπαζε παιδιόθεν τον Δημήτρη Σταματόπουλο –που κατάγεται από την Τερπνή Σερρών- ήδη από τις τελευταίες τάξεις του Δημοτικού. Μεγαλώνοντας σε μια οικογένεια όπου η βιβλιοθήκη είχε ρόλο στο σπίτι και ακούγοντας τις ιστορικές μνήμες των παππούδων και των γονιών του έδειξε από νωρίς ενδιαφέρον, το οποίο τροφοδοτήθηκε και από το χρονικό πλαίσιο στο οποίο μεγάλωσε, τη δεκαετία του ’80 δηλαδή. Άντλησε δε έμπνευση από την προηγούμενη γενιά των ιστορικών που ανδρώθηκαν μετά τη Μεταπολίτευση.
Σπούδασε στο Τμήμα Αρχαιολογίας και Ιστορίας του ΑΠΘ, ενώ το μεταπτυχιακό του στη Νεότερη Ιστορία είχε τίτλο «Μεταρρύθμιση και Επανάσταση στην προεπαναστατική Πελοπόννησο». Η δε διδακτορική του διατριβή στην Ύστερη Οθωμανική Ιστορία είχε θέμα: «Οθωμανικές Μεταρρυθμίσεις και Οικουμενικό Πατριαρχείο: Ο πολιτικός ανταγωνισμός για την εφαρμογή των Γενικών Κανονισμών 1858-1876». Έκτοτε η πορεία του, που τον οδήγησε και στη θέση του καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, υπήρξε ιδιαίτερα πλούσια, με κάποιους από τους πιο σημαντικούς σταθμούς να είναι η παρουσία του ως επισκέπτη ερευνητή το 2001 στο πρόγραμμα Ελληνικών Σπουδών στο πανεπιστήμιο Princeton, η ανάδειξή του ως μέλους το 2010 στο School Of Historical Studies του Institute for Advanced Study του ίδιου αμερικανικού πανεπιστημίου, εκεί όπου είχε βρει καταφύγιο από τον Ναζισμό ο Άλμπερτ Αϊνστάιν και έκαναν αισθητό το βεληνεκές τους επιστήμονες όπως ο Οπενχάιμερ και ο Νόιμαν, αλλά και η παρουσία του την περίοδο 2017-2018 ως senior external researcher στο Freiburg Institute for Advanced Studies του Πανεπιστημίου του Freiburg. Πριν από δύο χρόνια μάλιστα πήρε υποτροφία από τη Νομική Σχολή του Bercley, όπου υπάρχει Ινστιτούτο που ασχολείται με την ιστορία του Δικαίου. Άλλωστε, στα επόμενα σχέδιά του είναι η συγγραφή ενός βιβλίου για την Ιστορία του Δικαίου κατά την Οθωμανική Αυτοκρατορία.
