Στολισμένοι με λουλούδια κατά προτίμηση, φρέσκα, ανοιξιάτικα, που μοσχοβολάνε. Με λευκά άνθη που συμβολίζουν την αγνότητα, κόκκινα σαν το αίμα του Χριστού που μαρτύρησε και μοβ για το πένθος που φωλιάζει σήμερα στις καρδιές των πιστών. Γυναίκες ντυμένες στα μαύρα σε κάθε ενορία, απανταχού της Ελλάδας χθες βράδυ στόλισαν τους επιτάφιους και άφησαν δίπλα στο σκήνωμα του Ιησού, ένα μπουκαλάκι με μύρο για να τον κατευοδώσουν με όλες τις τιμές που αρμόζουν σε Εκείνον. Γύρω από τη σκηνή της αποκαθήλωσης είναι κεντημένο το τροπάριο της ημέρας: «Ὁ εὐσχήμων Ἰωσήφ, ἀπὸ τοῦ ξύλου καθελὼν τὸ ἄχραντόν σου Σῶμα, σινδόνι καθαρᾷ εἰλήσας καὶ ἀρώμασιν, ἐν μνήματι καινῷ κηδεύσας ἀπέθετο».
Πασχαλιές κοσμούν κάθε επιτάφιο, άλλωστε είναι ευλογημένο δέντρο και άνθισε για την Παναγία, λεμονανθοί, βιολέτες, αμάραντα, τριαντάφυλλα και ζουμπούλια. Μοσχοβολούν οι εκκλησιές σήμερα και οι πιστοί προσέρχονται για να προσκυνήσουν.
Ὦ γλυκύ μου ἔαρ, γλυκύτατόν μου τέκνον, ποῦ ἔδυ σου τό κάλλος;
Ο θρηνητικός μονόλογος της Παναγίας προς τον Χριστό είναι ένας από τους πιο συγκινητικούς ύμνους της χριστιανικής παράδοσης. Και δεν είναι μόνο η μητέρα Του, «Αἱ γενεαί πᾶσαι, ὕμνον τῇ Ταφῇ Σου, προσφέρουσι Χριστέ μου». Όλοι οι Χριστιανοί σήμερα θρηνούν, αλλά και αδημονούν για το παράδοξο που φέρνουν η ταφή και η Ανάσταση, ψάλλοντας «Ἡ ζωή ἐν τάφω, κατετέθης, Χριστέ, καί ἀγγέλων στρατιαί ἐξεπλήττοντο, συγκατάβασιν δοξάζουσαι τήν σήν».
Η υμνογραφία της Μεγάλης Παρασκευής καθιερώθηκε κατά τον 13ο-14ο αιώνα και μέχρι σήμερα προκαλεί ρίγη συγκίνησης στους πιστούς, οι οποίοι μετά τα εγκώμια θα βγάλουν τον επιτάφιο από την εκκλησία και θα ακολουθήσουν την περιφορά στους δρόμους κάθε χωριού και κάθε πόλης.
Η Μεγάλη Παρασκευή και ο επιτάφιος είναι ίσως η πιο φορτισμένη συγκινησιακά στιγμή της Μεγάλης Εβδομάδας καθώς κορυφώνεται το θείο δράμα, με τη Σταύρωση και τον ενταφιασμό του Ιησού Χριστού, στην πορεία προς την Ανάσταση και το Πάσχα.
Κατά την ανάγνωση του Ευαγγελίου της Αποκαθήλωσης, που περιγράφει τα γεγονότα του θανάτου και της ταφής του Χριστού, ένα ξύλινο ζωγραφισμένο ομοίωμα του σώματος του Κυρίου ως Εσταυρωμένου, αποσπάται από τον Σταυρό, τυλίγεται σε λευκό ύφασμα και μεταφέρεται στο ιερό του ναού, όπου θα τοποθετηθεί μετά την περιφορά και ο επιτάφιος.
Πότε όμως καθιερώθηκε η περιφορά του επιτάφιου ως έθιμο στην ορθόδοξη χριστιανική παράδοση; Ο Πάρης Ποτηρόπουλος, Διευθυντής Ερευνών στο Κέντρο Ερεύνης Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, μάς απαντά: «Αρχικά θα πρέπει να σημειώσουμε ότι με τον όρο επιτάφιο αναφερόμαστε στον ύμνο. Η αρχαιότερη ένδειξη για την ύπαρξη αυτού του υμνογραφικού είδους βρίσκεται στον Αθηναϊκό Κώδικα 533 του 13ου αιώνα. Στη συνέχεια θα πρέπει να αναφέρουμε ότι με τον ίδιο όρο αναφερόμαστε στο λειτουργικό ύφασμα με την εικόνα του νεκρού Χριστού, το οποίο αποτελεί κεντρικό στοιχείο της Ορθόδοξης Μεγάλης Παρασκευής, συμβολίζοντας τον ενταφιασμό του. Και αυτό άρχισε να χρησιμοποιείται στο τελετουργικό ως συμβολικός Πανάγιος Τάφος την ίδια περίοδο, υπάρχουν αναφορές στην περίοδο της βασιλείας του Ανδρονίκου Β΄ Παλαιολόγου (1282-1328). Περίπου εκείνη την περίοδο θεωρείται ότι ξεκίνησε και η περιφορά του εντός των ναών, η οποία με την πάροδο των χρόνων εξελίχθηκε στην περιφορά έξω από τις εκκλησίες, στον περιβάλλοντα χώρο ευρύτερα ενώ εξελίσσεται και τυπολογικά για να λάβει σταδιακά τη μορφή των επιταφίων που γνωρίζουμε σήμερα».
Όπως λέει στη Voria o κ. Ποτηρόπουλος, «οι πιστοί που συμμετέχουν στην περιφορά νιώθουν ότι συνοδεύουν τον Χριστό στον τάφο. Σήμερα, είναι μια μέρα κατάνυξης και θρήνου. Μέρα πένθιμη, κατά την οποία κάθε δραστηριότητα βρίσκεται σε παύση. Αφιερωμένη αποκλειστικά στον Χριστό και στο μαρτύριό του».
Έτσι σήμερα, Μεγάλη Παρασκευή, οι νοικοκυρές δεν κάνουν καμία δουλειά, δεν σκουπίζουν, δεν πλένουν ρούχα, ούτε καν μαγειρεύουν. Γύρω από το τραπέζι το γεύμα είναι πολύ λιτό, ψωμί, ελιές, ντομάτα, καθόλου λάδι, καμία επισημότητα. Στην Κορώνη Μεσσηνίας μάλιστα μικροί και μεγάλοι πίνουν τρεις γουλιές ξύδι, για να δείξουν ότι συμπάσχουν με τον Χριστό. Όλοι θέλουν να είναι προετοιμασμένοι για το βράδυ, για να θρηνήσουν και να τιμήσουν Εκείνον, στον χώρο του, στην εκκλησία.
Από νωρίς το πρωί μέχρι την έξοδο του επιτάφιου για την περιφορά οι πιστοί προσέρχονται τις εκκλησίες και προσκυνούν και πολλού περνούν κάτω από το κουβούκλιο. Η πομπή σταματά σε κεντρικά σημεία του χωριού ή της πόλης για αναπέμπεται δέηση. Όσοι μένουν σπίτι, ανάβουν όλα τα φώτα, εσωτερικά και εξωτερικά και στέκονται στο κατώφλια με αναμμένα κεριά.
Τα έθιμα που συνοδεύουν επιτάφιους στην Ελλάδα
Με το πέρασμα των χρόνων η περιφορά του επιτάφιου απέκτησε ιδιαίτερα χαρακτηριστικά ανάλογα με τη γεωμορφία της περιοχής.
Στην Κρήτη, τη Λέσβο και αλλού την ώρα της περιφοράς του επιτάφιου ανάβουν φωτιές, στις οποίες καίγονται ομοιώματα του Ιούδα. Στη Λέσβο μάλιστα «συνεριζότανε παλιά τα χωριά, ποιο θα ανάψει την πιο μεγάλη φωτιά. Για τις φωτιές εκλέβανε ξύλα από τις αυλές. Καίνε του προδότη τα γένεια. Αυτές τις φωτιές δεν τις πηδούν. Ρίχνουν λιβάνι και μοσχοβολάει το χωριό».
Στην Ανατολική Μακεδονία κατά την περιφορά του Επιταφίου οι γυναίκες τοποθετούσαν στο κατώφλι την εικόνα του Εσταυρωμένου με λουλούδια, κεριά και θυμίαμα. Δίπλα τοποθετούσαν ένα πιάτο στο οποίο είχαν φυτέψει φακή ή κριθάρι πριν μερικές ημέρες και είχαν δημιουργήσει χλόη.
Το έθιμο θυμίζει τους αρχαίους «κήπους του Αδώνιδος». Ο Άδωνις -το αρχαιότερο γνωστό ζωντανό δέντρο στην Ευρώπη- σύμβολο της άνοιξης, που γρήγορα μαραίνεται, γιορταζόταν με την έκθεση πάνω σε νεκρικό κρεβάτι ομοιώματος στολισμένου με άνθη και πρασινάδες. Από νωρίς το πρωί μέχρι την έξοδο του επιτάφιου για την περιφορά οι πιστοί προσέρχονται τις εκκλησίες και προσκυνούν και πολλού περνούν κάτω από το κουβούκλιο. Η πομπή σταματά σε κεντρικά σημεία του χωριού ή της πόλης για αναπέμπεται δέηση. Όσοι μένουν σπίτι, ανάβουν όλα τα φώτα, εσωτερικά και εξωτερικά και στέκονται στο κατώφλια με αναμμένα κεριά.
Στην Ύδρα, ο επιτάφιος της ενορίας Καμίνι μπαίνει και στη θάλασσα. Κατά την επιστροφή όσοι τον κρατούν στα χέρια στέκονται στη θύρα του ναού κρατώντας ψηλά το κουβούκλιο για να περάσουν όλοι από κάτω για το καλό. Στη θάλασσα μπαίνει και ο επιτάφιος στο Τολό Αργολίδας.
Στην Τήνο η περιφορά φτάνει μέχρι την προκυμαία του λιμανιού και εκεί γίνεται δέηση με μπροστάρηδες τους ναυτικούς και τις οικογένειές τους.
Στην Κέρκυρα όλες οι φιλαρμονικές του νησιού συνοδεύουν την πομπή σε μια ιδιαίτερη στιγμή, ενώ λιτή, όσο και συμβολική, αλλά με έντονα κατανυκτικό και μοναστηριακό χαρακτήρα γίνεται η λειτουργία και η περιφορά στην Πάτμο.
Στη Σκιάθο και σε όσες περιοχές ακολουθούν το Αγιορείτικο τυπικό η περιφορά του επιτάφιου γίνεται τις πρώτες πρωινές ώρες του Μεγάλου Σαββάτου.
Στη Ναύπακτο, η περιφορά συνδυάζεται με ρίψη πυροτεχνημάτων στο λιμάνι, σε ανάμνηση της ηρωικής προσπάθειας του μπουρλοτιέρη Ανεμογιάννη να πυρπολήσει την τουρκική ναυαρχίδα στον χώρο αυτό.
Στη Ζάκυνθο, το μεσημέρι της Μεγάλης Παρασκευής, πλήθος πιστών συμμετέχει στην περιφορά του Εσταυρωμένου που διασχίζει όλη την πόλη. Στις 2 στον Ιερό Ναό του Αγίου Νικολάου του Μώλου εκτός από τον Εσταυρωμένο λιτανεύεται και η εικόνα της Mater Dolorosa, δηλαδή της Παναγίας του Πάθους. Η λιτανεία διασχίζει σχεδόν όλη την πόλη και επιστρέφει στην πλατεία Σολωμού, όπου, πάνω σε βάθρο, ο Μητροπολίτης ευλογεί τον κλήρο και το λαό και επιστρέφουν στον ναό, όπου γίνεται η εναπόθεση του Χριστού στον επιτάφιο.
Στην Αμοργό, τη Μεγάλη Παρασκευή προσφέρονται ψωμί, ελιές και νηστίσιμα γλυκά και κατά την περιφορά του επιτάφιου οι γυναίκες ραίνουν την πομπή με αρώματα.
Στην Ίο, μετά την Αποκαθήλωση, οι νέοι του νησιού παίζουν τις «μπάλες», ένα παιχνίδι με μικρές σιδερένιες κόκκινες και πράσινες μπάλες. Κατά την περιφορά των επιτάφιων των δύο ανοριών του νησιού, τα Εγκώμια ψάλλονται από χορωδίες γυναικών και κοριτσιών.
Στην Πάρο, ο επιτάφιος κάνει δεκαπέντε στάσεις. Σε καθεμία από αυτές φωτίζεται κι ένα σημείο του βουνού, όπου τα παιδιά ντυμένα Ρωμαίοι στρατιώτες ή μαθητές του Χριστού, αναπαριστούν σκηνές από την είσοδο στα Ιεροσόλυμα, την προσευχή στο Όρος των Ελαιών, το Μαρτύριο της Σταύρωσης και την Ανάσταση.
Στη Σύρο, οι καθολικοί επιτάφιοι από τις εκκλησίες των Ευαγγελιστών και του Αγίου Γεωργίου συναντώνται με τους ορθόδοξους από τους ναούς της Μητροπόλεως (Μεταμόρφωσης) του Αγίου Νικολάου και της Κοιμήσεως, μετά το τέλος της περιφοράς στην κεντρική πλατεία Μιαούλη. Ακολουθεί κατανυκτική δέηση και ψάλλονται τροπάρια της Μεγάλης Παρασκευής από τη χορωδία του Αγίου Νικολάου και ιεροψάλτες.
Στο Αγρίνιο, αμέσως μετά την περιφορά των επιταφίων, αναβιώνει το έθιμο των χαλκουνιών. Τα χαλκούνια είναι αυτοσχέδιες εκρηκτικές κατασκευές που αποτελούνται από έναν μεγάλο κύλινδρο γεμάτο με ένα μείγμα μπαρουτιού και ένα φυτίλι στο άκρο. Η ιστορία τους χάνεται στα χρόνια της Τουρκοκρατίας όταν οι Βραχωρίτες (νυν Αγρινιώτες) τα άναβαν κατά την περιφορά του επιτάφιου για να απομακρύνουν τους αλλόθρησκους.
Στην Κοζάνη ο επιτάφιος του Αγίου Γεωργίου καταλήγει στο κοιμητήριο της ενορίας. Η τελετή αυτή ενώνει τον θρήνο για τον Χριστό με τον προσωπικό θρήνο για τους αγαπημένους που έχουν φύγει, υπογραμμίζοντας την ελπίδα της Ανάστασης.
Θεσσαλονίκη: Η συνάντηση των επιτάφιων
Στη Θεσσαλονίκη απόψε το βράδυ επιτάφιοι από τις γύρω ενορίες θα συγκεντρωθούν σε τέσσερα σημεία, στην πλατεία Αριστοτέλους, στην οδό Αγνώστου Στρατιώτου στην Πολίχνη, στην πλατεία Προσφυγικού Ελληνισμού στην Καλαμαριά και στα όρια των δήμων Θεσσαλονίκης και Πυλαίας-Χορτιάτη.
Στις 21.00 στην πλατεία Αριστοτέλους θα συρρεύσουν επιτάφιοι και πιστοί από τις ενορίες του Ναού Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά (Μητρόπολη), της Του Θεού Σοφίας, της Παναγίας Χαλκέων, της Αγίας Θεοδώρας και του μετοχιακού Ναού Αγίου Νικολάου του Τρανού.
Ανάλογο σκηνικό θα στηθεί και στη δυτική Θεσσαλονίκη από την Ιερά Μητρόπολη Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως. Για άλλη μια χρονιά, τρεις επιτάφιοι Ιερών Ναών από Σταυρούπολη, Νεάπολη και Πολίχνη θα συναντηθούν σε ένα κεντρικό σημείο επί της οδού Αγνώστου Στρατιώτου στα όρια Νεάπολης και Πολίχνης, όπου θα ψαλούν τα τροπάρια του επιτάφιου θρήνου, που αποτελεί και την κορύφωση του θείου δράματος.
Αλλά και στην Καλαμαριά, για τρίτη χρονιά 5 επιτάφιοι θα συναντηθούν στην Πλατεία Προσφυγικού Ελληνισμού, με πρωτοβουλία της Ιεράς Μητρόπολης Νέας Κρήνης και Καλαμαριάς. Κάτοικοι και επισκέπτες θα έχουν την ευκαιρία να βιώσουν μια ξεχωριστή βραδιά, καθώς μετά την Ακολουθία του Επιτάφιου Θρήνου και την περιφορά στους δρόμους της πόλης, οι επιτάφιοι των Ιερών Ναών Αγίου Αλεξάνδρου και Μοδέστου, Ταξιαρχών, Αγίου Ιωάννη Προδρόμου (Κατιρλί), Ευαγγελισμού της Θεοτόκου και Μεταμορφώσεως του Σωτήρος θα φθάσουν στην κεντρική πλατεία.
Επιπλέον, στα όρια των δήμων Θεσσαλονίκης και Πυλαίας – Χορτιάτη, στη συμβολή των οδών Φιλίππου και Μεγ. Αλεξάνδρου, στις 21:30 θα συναντηθούν τέσσερις επιτάφιοι από τους ναούς Προφήτη Ηλία στην Πυλαία, Πάντων των εν Θεσσαλονίκη Αγίων, Αγίας Κυριακής Χαριλάου και Αγίου Βασιλείου Νέας Ελβετίας.
