Η φρικιαστική ιστορία της δολοφονίας του 7χρονου Ανδρέα από τον 33χρονο πρώην σύντροφο της μητέρας του, ενώ αυτή ήταν παρούσα, και η ανακάλυψη των οστών του σε μία εργαλειοθήκη πέντε χρόνια μετά, ανέδειξε για ακόμα μία φορά τη σημασία οικοδόμησης ενός ισχυρού δικτύου παιδικής προστασίας αλλά και την ενίσχυση του θεσμού της αναδοχής.
Η θέση αυτή ενισχύεται και από την παρέμβαση του «Χαμόγελου του Παιδιού» το οποίο γνωστοποίησε ότι η αδερφή του 7χρονου τοποθετήθηκε σε ανάδοχη οικογένεια αφότου διαπιστώθηκε η σωματική κακοποίηση και η παραμέληση που αυτή βίωνε. «Παρόλο που για το δολοφονημένο παιδί δεν έγινε ποτέ κάποια αναφορά ή κλήση στις Γραμμές Βοήθειας και Υποστήριξης του Οργανισμού, ωστόσο, ο Οργανισμός πραγματοποίησε μία σειρά ενεργειών τόσο για τη μητέρα του ως ανήλικη όσο και για την αδελφή του», αναφέρει για να καταλήξει πως εντοπίστηκαν κενά στο σύστημα.
Τι είναι όμως η αναδοχή; Όταν ένα παιδί δεν είναι δυνατό να ζει στη βιολογική του οικογένεια για μικρό ή μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, αναζητείται μια ανάδοχη οικογένεια που θα διασφαλίσει την ομαλή ψυχοκοινωνική εξέλιξη του παιδιού σε οικογενειακό περιβάλλον και την αποφυγή της ιδρυματικής φροντίδας. Αν είναι διαθέσιμοι κατάλληλοι συγγενείς είναι προτιμότερο να γίνουν αυτοί ανάδοχοι γονείς. Η σχέση με την φυσική οικογένεια διατηρείται και η επιστροφή σε αυτήν είναι ο στόχος, αν αυτό είναι προς το συμφέρον του παιδιού. Το παιδί διατηρεί το αρχικό του επώνυμο.
Τα στοιχεία για την Ελλάδα το 2021
Στη χώρα μας ο θεσμός της αναδοχής ξεκίνησε να προωθείται τα τελευταία χρόνια. Σύμφωνα με τα στοιχεία που δημοσιοποιήθηκαν στον ιστότοπο www.paidi.gov.gr, όπως αυτά ανακτήθηκαν από το στο πληροφοριακό σύστηµα www.anynet.gr, συνολικά από τον Ιούλιο του 2020 έως και το τέλος του 2021 447 παιδιά τοποθετήθηκαν σε ανάδοχες οικογένειες.
Το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικής Αλληλεγγύης του υπουργείου Εργασίας δίνει τα ποσοστά αυτά με τη συχνότητα τριμήνου. Έτσι, κατά το πρώτο τρίμηνο ολοκληρώθηκαν συνολικά 338 αναδοχές, το δεύτερο προστέθηκαν ακόμα 46, το τρίτο ακόμα 35 και το τελευταίο τρίμηνο ακόμα 28 αναδοχές, με αποτέλεσμα 447 αναδοχές να έχουν ολοκληρωθεί σε ενάμιση περίπου χρόνο. Σε αυτά τα σύνολα περιλαμβάνονται όλες οι περιπτώσεις ανηλίκων που έχουν αποκατασταθεί σε οικογενειακού τύπου φροντίδα και διαµένουν πλέον µε τους αναδόχους.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός πως στις 4 Ιανουαρίου του 2022 στο σύστημα του anytime.gr υπήρχαν 274 αιτήσεις για αναδοχή σε διάφορα στάδια. Από αυτές οι 106 βρίσκονταν στα δύο τελικά στάδια, στις καταχωρηµένες εγγραφές στο Εθνικό Μητρώο Θετών/Αναδόχων Γονέων και στη διαδικασία σύνδεσης, αντίστοιχα.
Νέο νομοσχέδιο
Το υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων ενισχύει την αποϊδρυματοποίηση και την αναδοχή. Παράλληλα, στόχος του υπουργείου με το νέο του νομοσχέδιο είναι να οριστούν με σαφή κριτήρια και αυστηρές προδιαγραφές οι προϋποθέσεις ίδρυσης και λειτουργίας των Μονάδων Παιδικής Προστασίας και Φροντίδας από Νομικά Πρόσωπα Ιδιωτικού Δικαίου μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα. Το σχέδιο της υπουργικής απόφασης έθεσε σε δημόσια διαβούλευση το υπουργείο στην επίσημη σελίδα του paidi.gov.gr, η οποία θα διαρκέσει έως τις 13 Μαρτίου 2022. Οι Μονάδες οφείλουν να παρέχουν την κατάλληλη ψυχοκοινωνική υποστήριξη και την πρόσβαση σε όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης, να διασφαλίζουν τα δικαιώματα των παιδιών, ώστε αυτά να συμμετέχουν και να έχουν ενεργό ρόλο στα θέματα που τα αφορούν και κυρίως να μεριμνούν έμπρακτα για την τοποθέτηση των ανηλίκων σε κατάλληλο οικογενειακό περιβάλλον.
Πώς τοποθετείται ένα παιδί σε ανάδοχη οικογένεια, ποιες οι διαδικασίες
Όπως αναφέρει η Ευρυδίκη Παπακώστα, ψυχολόγος στο Χαμόγελο του Παιδιού, όταν αυτό λαμβάνει μία κλήση από κάποιον πολίτη για κάποιο περιστατικό βίας γίνεται προσπάθεια συλλογής όσων περισσότερων στοιχείων προκειμένου να σταλεί μία ανώνυμη αναφορά στην αρμόδια Εισαγγελία, ανάλογα με την περιοχή, για να διερευνηθεί.
Αν γίνει μία κλήση για κάποιο περιστατικό κακοποίησης που βρίσκεται σε εξέλιξη είτε αυτό λαμβάνει χώρα σε κάποιο σπίτι είτε έξω, ενημερώνουν την Άμεση Δράση προκειμένου να σπεύσει και να δει τι συμβαίνει, προχωρώντας μια επιτόπια παρέμβαση. Όμως, όπως αναφέρει η κ. Παπακώστα, το Χαμόγελο δεν έχει το δικαίωμα να παρέμβει και να διερευνήσει τι συμβαίνει, αυτό μπορούν να το κάνουν μόνο οι Αρχές.
Έτσι, όταν αναφέρεται κακοποίηση, ο Εισαγγελέας συνήθως εκκινεί μία κοινωνική έρευνα. Κοινωνική έρευνα, όπως εξηγεί η ψυχολόγος του Οργανισμού, σημαίνει πως ένας κοινωνικός λειτουργός θα επισκεφτεί το σπίτι για να δει τι συμβαίνει. Αν αντιληφθεί ότι οι συνθήκες δεν είναι κατάλληλες, διατάσσει την απομάκρυνση των παιδιών. Απομάκρυνση σημαίνει ότι το παιδί θα νοσηλευτεί αρχικά σε ένα νοσοκομείο έως ότου να βρεθεί μία δομή φιλοξενίας για να μεταβεί, όπως τα σπίτια του Χαμόγελου.
Πλέον οι αναδοχές τρέχουν από τις κοινωνικές υπηρεσίες των Περιφερειακών Ενοτήτων ή των Περιφερειών αλλά και από όσα Κέντρα Κοινωνικής Πρόνοιας Περιφερειών έχουν μονάδες παιδικής προστασίας. Ανάλογα με τη διεύθυνση κατοικίας του υποψήφιου ανάδοχου ορίζεται και σε ποια υπηρεσία θα υποβληθεί το αίτημα. Ωστόσο, η υπηρεσία στην οποία υποβάλλεται η αίτηση δεν σχετίζεται με τη μονάδα παιδικής προστασίας από την οποία μπορεί να συνδεθεί με το παιδί. Υπάρχει ένα πρόγραμμα, το anynet.gr, στο οποίο καταχωρούνται τα στοιχεία όλων των παιδιών αλλά και των υποψήφιων θετών γονέων ή αναδόχων. Έπειτα, οι διάφορες κοινωνικές υπηρεσίες της περιφέρειας κάνουν τις απαραίτητες ταυτοποιήσεις και αν πληρούνται τα εκάστοτε κριτήρια, γίνονται οι συνεντεύξεις με τους ανάδοχους και κρίνεται αν θα προχωρήσει ή όχι η διαδικασία.
Σημαντικό είναι να αναφερθεί ότι από την τοποθέτηση του ανηλίκου σε µία δοµή από τις 84 Μονάδες Παιδικής Προστασίας που λειτουργούν στην ελληνική επικράτεια πρέπει μέσα σε 90 ημέρες να συνταχθεί το Ατοµικό Σχέδιο Οικογενειακής Αποκατάστασης (ΑΣΟΑ). Το ΑΣΟΑ είναι το σχέδιο που συντάσσεται για κάθε ανήλικο, ο οποίος φιλοξενείται σε κάποια δομή και περιλαμβάνει πρόταση αποκατάστασης του ανηλίκου µε βάση τις εξατομικευμένες ανάγκες του.
Αφού ένα άτομο ή μία οικογένεια κάνει μία αίτηση και προσκομίσει τα απαραίτητα δικαιολογητικά, αρχίζει να τρέχει η κοινωνική έρευνα κατά την οποία διερευνάται το περιβάλλον των υποψηφίων αναδόχων γονέων ώστε να διαπιστωθεί σε ποιο βαθμό μπορεί να καλυφθεί ο σκοπός αυτός. Η κοινωνική έρευνα περιλαμβάνει συναντήσεις με κοινωνικό/ή λειτουργό στο γραφείο και στο σπίτι αλλά και με άλλους εξειδικευμένους επιστήμονες (π.χ ψυχολόγους) όταν αυτό απαιτείται κατόπιν πρότασης του κοινωνικού λειτουργού που διεξάγει την κοινωνική έρευνα. Σκόπιμες είναι και οι συναντήσεις και συνεργασία με τα παιδιά της οικογένειας και με στενούς συγγενείς (παπούδες, γιαγιάδες).
Κριτήρια και ενίσχυση
Σημειώνεται πως δεν επιτρέπεται η διαφορά ηλικίας με το παιδί να είναι μικρότερη από 18 έτη ή μεγαλύτερη από 50 έτη. Επίσης, δεν επιτρέπεται οι ανάδοχοι ή θετοί να είναι μεγαλύτεροι από 60 ετών. Οι ηλικιακοί περιορισμοί δεν ισχύουν απόλυτα στην περίπτωση της συγγενικής αναδοχής.
Επίσης, παρέχεται οικονομική ενίσχυση στην ανάδοχη οικογένεια για την κάλυψη των αναγκών του παιδιού για όλη την διάρκεια της αναδοχής και για το χρονικό διάστημα φοίτησης και στράτευσης με όριο τα 26 έτη της ηλικίας του. Η οικονομική ενίσχυση απαλλάσσεται από κάθε φόρο, τέλος ή εισφορά. Το επίδομα ξεκινά από 325 ευρώ για παιδιά τυπικής ανάπτυξης και μπορεί να ξεπεράσει τα 2.000 ευρώ για παιδιά με αναπηρίες ανάλογα με τον βαθμό αναπηρίας τους.
Μεγάλο το πρόβλημα στην περιφέρεια
Για τη σημασία της αναδοχής ως ιδανική λύση αλλά και την ανάγκη για την ενίσχυσής της μίλησε στη Voria.gr η Ελένη Γεώργαρου, πρόεδρος του δικτύου Αναδόχων Γονέων και εθελοντών «Δικαίωμα στην οικογένεια», μίας οργάνωσης που δημιουργήθηκε για να ευαισθητοποιήσει την κοινωνία στα θέματα προστασίας ανηλίκων.
Με αφορμή το ζήτημα που προέκυψε με την ανακάλυψη ενός 7χρονου παιδιού σε μια εργαλειοθήκη το οποίο κατέληξε νεκρό από ενδοοικογενειακή βία, η κ. Γεώργαρου αναφέρει πως η χώρα δεν δίνει τη δέουσα βαρύτητα στη στελέχωση των κοινωνικών υπηρεσιών.
«Διαπιστώνουμε ότι τα παιδιά είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένα σε διάφορους κινδύνους που είτε έχουν να κάνουν με την οικογένεια είτε με το ευρύτερο οικογενειακό περιβάλλον. Τα παιδιά μπορεί να καταλήξουν να θανατωθούν είτε να γίνουν οι ίδιοι δολοφόνοι» αναφέρει η ίδια για να τονίσει πως το σύστημα πάσχει και συμπεραίνει πως έχει μεγάλη σημασία να γίνει μια εθνική στρατηγική για το παιδί εμπράκτως που θα επεμβαίνει άμεσα.
«Το ζήτημα είναι ότι δεν υπάρχουν ακριβή στοιχεία για την κάθε περιφέρεια χωριστά. Αρκετά προωθημένη στην αναδοχή είναι η Αθήνα, η Θεσσαλονίκη και το Ηράκλειο. Από εκεί και πέρα δεν έχουμε καθόλου εικόνα για το τι συμβαίνει ειδικά στην περιφέρεια», σχολιάζει η πρόεδρος του δικτύου. «Μόνο τα βρέφη που εγκαταλείπονται τοποθετούνται σε ανάδοχες οικογένειες απευθείας μετά από παρέμβαση εισαγγελέα», επισημαίνει.
Η κ. Γεώργαρου αναφέρει πως η αντιμετώπιση της παιδικής κακοποίησης πρέπει να γίνεται σταδιακά. «Πρέπει να αναρωτηθούμε τι φροντίδα δείχνουμε στα παιδιά όταν βρίσκονται μέσα στην οικογένειά τους και κατά πόσο παρακολουθούμε αν η οικογένεια υποστηρίζει τα δικαιώματα του παιδιού ή εάν γίνεται κολαστήριο για το ίδιο το παιδί», τονίζει και συνεχίζει λέγοντας πως στη συνέχεια «πρέπει να δούμε πώς χειριζόμαστε τα ζητήματα από τη στιγμή που ένα παιδί θα κριθεί πως ζει σε ακατάλληλο περιβάλλον και θα φύγει από αυτήν και θα κατευθυνθεί σε κάποια υποστηρικτή δομή».
Κρίσιμη η έγκαιρη διάγνωση
Στο μεταξύ η κ. Γεώργαρου αναφέρεται στη σημασία της εκπαίδευσης των δασκάλων αλλά και των καθηγητών στη διάγνωση της κακοποίησης και στην έγκαιρη ανταπόκριση. «Πρέπει να δώσουμε μεγάλη σημασία στη διάγνωση της κακοποίησης. Είναι πολύ σημαντικό να μπορεί να ξεκινάει από το σχολείο. Πρέπει να εκπαιδεύουμε δασκάλους και καθηγητές προκειμένου να είναι σε ετοιμότητα να αναγνωρίσουν την κακοποίηση. Αυτό έγινε στην περίπτωση της αδερφής του άτυχου παιδιού, η οποία και είδε μώλωπες και έτσι ξεκίνησε η διαδικασία για την παραπέρα φροντίδα του διαμέσου μίας αναδοχης οικογένειας».
Σημαντική είναι επίσης και η ετοιμότητα του γείτονα, της κοινωνίας. Στην προκειμένη περίπτωση ακούγονταν κραυγές, κλάματα και φωνές για πολλά χρόνια μέσα στο σπίτι αλλά κανείς δεν κινητοποιήθηκε όπως θα έπρεπε για να ειδοποιηθούν τις αρχές, τον εισαγγελέα ανηλίκων και κάποιες οργανώσεις που λειτουργούν σε αυτό το πλαίσιο.
Στοίχημα για την Ελλάδα είναι, σύμφωνα με την κ. Γεώργαρου, να μπορεί κάποιο παιδί να πάει άμεσα σε προετοιμασμένη και καλά εκπαιδευμένη ανάδοχη οικογένεια και να μην μένει καθόλου σε ίδρυμα.
Πλέον, όπως λέει, και τα ιδρύματα αναγνωρίζουν τα τελευταία τρία τέσσερα χρόνια πως καλύτερη φροντίδα για το παιδί είναι η αναδοχή. «Πρέπει να υπάρξει πολύ καλή στελέχωση των κοινωνιών υπηρεσιών. Το όποιο πρόγραμμα αναδοχής γίνεται στη χώρα μας δουλεύει χάριν στην αφοσίωση κάποιων λίγων κοινωνικών λειτουργών σε κάποιες περιφέρειες», συμπληρώνει η ίδια.
«Υπάρχουν πολλοί δήμοι που δεν έχουν καν κοινωνικές υπηρεσίες αλλά εργάζονται μόνο με το πρόγραμμα βοήθεια στο σπίτι που είναι για τους ηλικιωμένους και αναθέτουν και περιστατικά που αφορούν την παιδική προστασία», σημειώνει και τονίζει τη σημασία της στελέχωσης των κοινωνικών υπηρεσιών των δήμων με ειδικούς που θα ασχολούνται αποκλειστικά με την προστασία του παιδιού και της οικογένειας.