Τι θα μπορούσε να συνδέει τη Ρόζα Λούξεμπουργκ, τον Τζάκσον Πόλοκ, τον Βασίλι Καντίνσκι, τον Λεβ Τρότσκι, τον Όσκαρ Γουάιλντ και τη Γιόκο Όνο με εικαστικούς στη Ρωσία των αρχών του 20ου αιώνα, όπως ο Καζιμίρ Μαλέβιτς, η Λιουμπόβ Ποπόβα, ο Σολομών Νικρίτιν και ο Βλαντιμίρ Τάτλιν; Πώς μια έκθεση τέχνης που πραγματοποιήθηκε πριν από 100 χρόνια προκάλεσε έντονη αψιμαχία μεταξύ των καλλιτεχνών που συμμετείχαν σε αυτή και πώς μια σπάνια έκδοση τυπώθηκε σε ταπετσαρία τοίχου; Πώς κατέληξε ένα έργο τέχνης να περνάει… από ακτινογραφία σε ένα δημόσιο νοσοκομείο;
Οι απαντήσεις σε αυτά, καθώς και άλλα, εξίσου ενδιαφέροντα ερωτήματα, κρύβονται στη Θεσσαλονίκη και θα ταξιδέψουν από εδώ ως την άλλη άκρη της γης, για κάθε φιλότεχνο και μη, για καθέναν που ψάχνει να μάθει τα μυστικά και τα φανερά της Ρωσικής Πρωτοπορίας, ενός όρου που εμφανίστηκε στον δυτικό κόσμο τη δεκαετία του 1960 και περιχαρακώνει όλα τα αισθητικά, καλλιτεχνικά, εικαστικά, λογοτεχνικά, πειραματικά και νεωτεριστικά κινήματα που ξεκινούν το 1900 και ολοκληρώνονται 30 χρόνια μετά. Ή πιο απλά, αφορά την αισθητική εκείνη περίοδο όπου οι καλλιτέχνες αναζητούν μια νέα γλώσσα κόντρα στις συμβάσεις του ρεαλισμού και του συμβολισμού, έχοντας καταληφθεί από τον επαναστατικό τρόπο σκέψης που κυριαρχούσε σε μεγάλη μερίδα της ρωσικής διανόησης ήδη από τις αρχές του 20ου αιώνα.
Η Θεσσαλονίκη έχει την τύχη να φιλοξενεί μια σπουδαία συλλογή, με σπάνια έργα τέχνης της Ρωσικής Πρωτοπορίας, τα οποία συνέλεξε κομμάτι-κομμάτι ο Γιώργος Κωστάκης και αποκτήθηκαν το 1998 από την κόρη του, Αλίκη Κωστάκη, μετά από προσπάθειες του τότε υπουργού Πολιτισμού, Ευάγγελου Βενιζέλου.
Ο συλλέκτης Γιώργος Κωστάκης
Ο Γιώργος Κωστάκης γεννήθηκε στη Μόσχα το 1913, κι είχε καταγωγή από την πλευρά του πατέρα του από τη Ζάκυνθο. Έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στη ρωσική πρωτεύουσα και εργάστηκε ως οδηγός στην ελληνική πρεσβεία μέχρι το 1940, ενώ όταν αυτή έκλεισε λόγω του πολέμου, δούλεψε στην καναδική πρεσβεία. Στα πλαίσια των επαγγελματικών του καθηκόντων συνόδευε ξένους διπλωμάτες στις επισκέψεις τους σε παλαιοπωλεία και οίκους τέχνης. Χωρίς να έχει ιδιαίτερη καλλιτεχνική παιδεία και επαφή με τη μοντέρνα τέχνη, προικισμένος όμως με ένα σπάνιο ένστικτο, εντυπωσιάστηκε όταν αντίκρισε το 1946 ένα πίνακα της Όλγας Ροζάνοβα. Από τότε άρχισε να ενδιαφέρεται για τη ρωσική πειραματική τέχνη των αρχών του 20ού αιώνα.
Όπως λέει στη Voria.gr, η Μαρία Τσαντσάνογλου, ιστορικός τέχνης, επιμελήτρια της Συλλογής Κωστάκη και διευθύντρια του MOMus-Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη, «ο συλλέκτης ήρθε σε επαφή με τις οικογένειες και τον στενό κύκλο των καλλιτεχνών, καθώς και με όσους καλλιτέχνες βρίσκονταν ακόμη στη ζωή και για τουλάχιστον τρεις δεκαετίες συγκέντρωνε μεθοδικά έργα Ρωσικής Πρωτοπορίας δημιουργώντας μια περίφημη συλλογή, η οποία διέσωσε από την καταστροφή και τη λήθη αυτό το εξαιρετικά σημαντικό τμήμα της ευρωπαϊκής τέχνης του 20ου αιώνα».
Σε πολλές περιπτώσεις ο Γιώργος Κωστάκης αντιμετώπισε δυσκολίες, καθώς το σταλινικό καθεστώς είχε θέσει σε απαγόρευση τα έργα της Ρωσικής Πρωτοπορίας, επιβάλλοντας στην τέχνη το δόγμα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Ο ίδιος πίστευε ότι η παραγνώριση της τέχνης της Ρωσικής Πρωτοπορίας ήταν ένα τραγικό λάθος και ότι «οι άνθρωποι θα την χρειάζονταν και θα την εκτιμούσαν κάποια μέρα».
Σύμφωνα με την κ. Τσαντσάνογλου, το διαμέρισμα του Κωστάκη στη Μόσχα ήταν στις δεκαετίες 1960 και 1970 άμεσα συνδεδεμένο με την απαγορευμένη τέχνη της πρωτοπορίας και λειτουργούσε ως ένα ανεπίσημο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης. Διανοούμενοι και καλλιτέχνες θυμούνται το περίφημο διαμέρισμα της λεωφόρου Βερνάτσκι, εκεί όπου σχεδόν καθημερινά συναντιόνταν οι πιο ανομοιογενείς παρέες: νέοι καλλιτέχνες, ξένοι διπλωμάτες και πολιτικοί, φοιτητές, συγγραφείς και δημιουργοί. Σε ατμόσφαιρα δημιουργικής ευφορίας, με μουσική και βότκα, συζητούσαν περιβαλλόμενοι από τοίχους καλυμμένους από την οροφή ως το δάπεδο με έργα Ρωσικής Πρωτοπορίας. Έργα που τα χρόνια εκείνα δεν θα μπορούσαν να βρίσκονται εκτεθειμένα πουθενά αλλού, εκτός από το διαμέρισμα του Κωστάκη. Στα τετράδια των επισκεπτών του διαμερίσματος διαβάζει κανείς συγκινητικές αφιερώσεις καλλιτεχνών, σπουδαστών, πολιτικών, ιστορικών και φιλότεχνων. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν οι σημειώσεις του Μαρκ Σαγκάλ, του Ανρί Καρτιέ-Μπρεσόν, του Αντρέι Βάϊντα, της Μάγιας Πλισέτσκαγια, της κόρης του Καζιμίρ Μαλέβιτς, Ούνα, της συζύγου του Βασίλι Καντίνσκι, Νίνας, του Έντουαρντ Κέννεντι, του Ντέιβιντ Ροκφέλερ και πολλών άλλων.
Το 1977 ο Κωστάκης έφυγε από τη Μόσχα και εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του στην Ελλάδα. Ένα σημαντικό μέρος της συλλογής του, περίπου 800 έργα, έμεινε στην Πινακοθήκη Τρετιακόφ, άλλωστε ο ίδιος ήθελε να ιδρυθεί στη Μόσχα ένα Μουσείο Πρωτοποριακής Τέχνης και μάλιστα είχε συζητήσει το θέμα με την υπουργό Πολιτισμού της Σοβιετικής Ένωσης Εκατερίνα Φούρτσεβα. Ενδεικτικό της καχυποψίας και της εχθρότητας των μυστικών υπηρεσιών προς το πρόσωπό του είναι το γεγονός πως το 1977 διοργανώθηκε στη Μόσχα το διεθνές συνέδριο του ICOM (Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων) και στην Πινακοθήκη Τρετιακόφ παρουσιάστηκαν 50 έργα της συλλογής του... ο ίδιος δεν ήταν καν καλεσμένος.
Λίγο αργότερα έφυγε για την Ελλάδα παίρνοντας μαζί του -με την άδεια των Σοβιετικών- 1.300 έργα της συλλογής του και επιπλέον ένα μεγάλο αρχείο που αποτελούνταν από έγγραφα, φωτογραφίες, βιβλία, αφίσες, που τεκμηριώνουν τη Ρωσική Πρωτοπορία.
Η εν Ελλάδι διαδρομή της συλλογής Κωστάκη
Ο Γιώργος Κωστάκης πέθανε το 1991 στην Αθήνα. Τέσσερα χρόνια αργότερα στην Εθνική Πινακοθήκη διοργανώνεται μια έκθεση με έργα της συλλογής του. Επιμελήτρια είναι η Άννα Καφέτση και βοηθός της η Μαρία Τσαντσάνογλου. Τότε είναι που ξεκινούν οι επαφές με την κόρη του συλλέκτη, Αλίκη Κωστάκη για την αγορά της πολύτιμης συλλογής. Αρωγός στην προσπάθεια στέκεται ο υπουργός Πολιτισμού, Ευάγγελος Βενιζέλος, ο οποίος συναντά το 1997 την Αλίκη Κωστάκη και συζητά μαζί της τις ενέργειες για την απόκτηση της συλλογής, η οποία σύμφωνα με τα δημοσιεύματα της εποχής στοίχισε 40 εκατομμύρια ευρώ. Από την πλευρά Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης η συμφωνία της αγοράς φέρει τις υπογραφές του προέδρου του Δ.Σ., αείμνηστου καθηγητή Δημήτρη Φατούρου και του διευθυντή του Μουσείου, ομότιμου πλέον καθηγητή Ιστορίας της Τέχνης στο Α.Π.Θ., Μιλτιάδη Παπανικολάου. Στην επιτροπή παραλαβής της συλλογής, πρόεδρος είναι η Άννα Καφέτση, συμμετείχε η Μαρία Τσαντσάνογλου, αλλά και η Αλίκη Κωστάκη. Όταν έρχεται η συλλογή στη Μονή Λαζαριστών, η Αναστασία Τούρτα, διευθύντρια τότε του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού, ελλείψει διευθυντή στο ΚΜΣΤ, αναλαμβάνει την εποπτεία της ομαλής λειτουργίας και φύλαξης.
Το 2000 ολοκληρώθηκε η διαδικασία της αγοράς με δάνειο από την ΕΤΕ, το οποίο και αποπληρώθηκε το 2011. Όμως ήδη από το 1998 τα έργα ήρθαν στη Θεσσαλονίκη και έκτοτε φιλοξενούνται στο MOMus-Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης, στη Μονή Λαζαριστών.
Η συλλογή Κωστάκη απαρτίζεται από 1277 έργα τέχνης (πίνακες ζωγραφικής, σχέδια, κατασκευές, κεραμικά κ.α.) σημαντικών καλλιτεχνών της Ρωσικής Πρωτοπορίας, όπως οι Κ. Μαλέβιτς, Λ. Ποπόβα, Β. Τάτλιν, Α. Ρότσενκο, Ι. Κλιουν, Γ. Κλούτσις, Σ. Νικρίτιν, Ο. Ροζάνοβα, Β. Στεπάνοβα, Ν. Ουνταλτσόβα, Μ. Ματιούσιν, Π. Φιλόνοφ και πολλών άλλων.
Είναι αντιπροσωπευτική όλων των ρευμάτων και των τάσεων της Ρωσικής Πρωτοπορίας, μιας από τις πιο ρηξικέλευθες και ενδιαφέρουσες περιόδους της παγκόσμιας τέχνης που άνθισε στη Ρωσία στις τρεις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα.
50+1 ιστορίες για την πολύτιμη συλλογή
Από το 2000 ως σήμερα διοργανώθηκαν πολλές εκθέσεις με έργα της συλλογής Κωστάκη, όλες με μεγάλη επιτυχία και προσέλευση επισκεπτών από την Ελλάδα και το εξωτερικό.
Μία ακόμη εγκαινιάζεται την ερχόμενη Πέμπτη και τίτλο «50+1 ιστορίες από τη συλλογή Κωστάκη».
Περισσότερα από 100 έργα και αρχειακό υλικό της συλλογής αποτελούν τη βάση για τις αφηγήσεις και τις διαδρομές που προτείνονται στους επισκέπτες και λειτουργούν παράλληλα και συμπληρωματικά με τις ιστορίες που τα συνοδεύουν.
Στην έκθεση εκπροσωπούνται όλοι σχεδόν οι καλλιτέχνες της διάσημης συλλογής, καθώς και όλες οι τάσεις και ομάδες της Ρωσικής Πρωτοπορίας των αρχών του 20ου αιώνα σε μια ισότιμη και συμπληρωματική συνύπαρξη έργων και κειμένων, μέσα από μια περισσότερο ανεκδοτολογική αφήγηση, μαζί με τις αυτούσιες εξιστορήσεις του συλλέκτη Γιώργου Κωστάκη που λειτουργούν συνδετικά.
Στους δύο ορόφους της Μονής Λαζαριστών ξετυλίγεται μια ολόκληρη εποχή: οι καλλιτεχνικές αναζητήσεις, τα ταξίδια, οι προσωπικές ιστορίες με τις εκρηκτικές αντιπαραθέσεις και τις βαθιές φιλίες, η ανεξάντλητη δημιουργικότητα και οι ευρηματικοί πειραματισμοί, ο κοινωνικός, καλλιτεχνικός, φιλοσοφικός, επιστημονικός και λογοτεχνικός αναβρασμός.
Παράλληλα, ιστορίες αφηγούνται την ίδρυση εικαστικών σχολών, μελέτες για την εκ βάθρων ανακαίνιση κτηρίων και την κατασκευή μνημείων που δεν έγιναν ποτέ. Περιγράφουν στολές εργασίας που θα άλλαζαν τις ζωές αυτών που τις φορούσαν. Διηγούνται επεισόδια σκληρής λογοκρισίας συχνά με τραγικό τέλος για τους δημιουργούς, ακολουθούν εσωτερικές αναζητήσεις και ταξίδια του μυαλού με δύσκολο τέλος και πολλά άλλα.
Όλα τα παραπάνω δεν αποτελούν μεμονωμένες ιστορίες της εποχής που έμεινε στην ιστορία της τέχνης ως Ρωσική Πρωτοπορία, μιας εποχής που δεν υπήρξε ποτέ εξάλλου μονοδιάστατο ή ενιαίο κίνημα και που διέσωσε -κυριολεκτικά και καθόλου μεταφορικά- από τη λήθη ο Γιώργος Κωστάκης. Αντίθετα, η έκθεση αποκαλύπτει άγνωστες στο ευρύ κοινό πτυχές αυτής της περιόδου, επιδιώκοντας να αποτελέσει σταθμό στη διαχείριση, μελέτη, προσέγγιση και προβολή της συλλογής Κωστάκη του MOMus-Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης.
Η επιμέλεια της έκθεσης είναι της ιστορικού τέχνης, προϊστάμενης συλλογής και αρχείου Κωστάκη MOMus-Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη, Αγγελικής Χαριστού, ενώ την επιστημονική συνεργασία έχει η Μαρία Τσαντσάνογλου.
* Η έκθεση «50+1 ιστορίες από τη συλλογή Κωστάκη» θα εγκαινιαστεί την Πέμπτη 8 Ιουνίου 2023, στις 19.00 στο MOMus-Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη, στη Μονή Λαζαριστών, όπου και θα μείνει ανοιχτή για κοινό ως τις 12 Νοεμβρίου