Την εκτίμηση ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι, τελικά, αυτή που θα επικρατήσει στο έργο του καλλιτέχνη του μέλλοντος, καθώς η τέχνη χρειάζεται «ψυχή» κι αυτό πιθανώς θα οδηγήσει σε επιστροφή στα παραδοσιακά μέσα έκφρασής της, διατυπώνει μιλώντας στο vidcast «Homo sAIence» της Voria.gr o Επαμεινώνδας Χριστοφιλόπουλος, πρόεδρος του MOMus, που ενώνει υπό τη σκέπη του τέσσερα μουσεία της Θεσσαλονίκης και ένα των Αθηνών.
«Βλέπουμε ήδη επιστροφή στο βινύλιο, στις κασέτες, στα χειροποίητα ρούχα… Το ίδιο νομίζω ότι θα δούμε και στην τέχνη (...) Πρώτα βέβαια θα περάσουμε από ένα κύμα που θα δούμε την ΤΝ να χρησιμοποιείται έντονα και θα γίνει ακόμη πιο εύκολο να παράγουμε έργα που θα φαίνονται άρτια αισθητικά (...) Το θέμα είναι αν θα έχουν ψυχή (...) Φοβάμαι ότι θα νιώθουμε πως κάτι τους λείπει» λέει και προσθέτει: «Χρειάζεται βιώματα ο καλλιτέχνης. Χρειάζεται να νιώσει πόνο. Να νιώσει έρωτα. Να νιώσει άβολα. Να νιώσει έντονη επιθυμία και να αισθανθεί την ανάγκη ν’ αποτυπώσει τον τρόπο που νιώθει. Δεν μπορώ να φανταστώ ότι αυτή τη στιγμή είναι έτοιμο ένα σύστημα ΤΝ να μας συνεπάρει με ένα έργο όπως η “Συννεφιασμένη Κυριακή” του Τσιτσάνη ή με ένα ποίημα όπως αυτά του Καββαδία. Μπορεί στατιστικά να βγει ένα έργο που θα μας κάνει με κάποιο τρόπο να νιώσουμε κάτι, αλλά θεωρώ ότι απέχουμε πολύ από το να παράγει πραγματική τέχνη η ΤΝ».
Έχουν θέση στα μουσεία τα έργα ΤΝ;
Σε ερώτημα αν θα ενέτασσε στα εκθέματα των μουσείων του MOMus έργα της Τεχνητής Νοημοσύνης, απαντά πως νομίζει ότι δεν τα έβαζε στις συλλογές τους. «Θεωρώ ότι ο ρόλος των μουσείων είναι να διαφυλάττουν τον ανθρώπινο πολιτισμό, την ανθρώπινη δημιουργία. Και νομίζω ότι αυτός ο ρόλος απέχει πάρα πολύ απ’ το να θεωρήσουμε ότι ένα έργο που έχει παραχθεί από ένα εργαλείο ΤΝ έχει θέση στα μουσεία. Φυσικά αυτό είναι προσωπική άποψη. Υπάρχουν έργα που έχουν φιλοξενηθεί σε εκθέσεις και σε συλλογές μουσείων (...) Ωστόσο, εγώ θεωρώ ότι δεν είναι δική μας δουλειά να διαφυλάξουμε τα έργα της ΤΝ. Ας το κάνει ένα εξελιγμένο σύστημα, ας διαφυλάξει αυτό μόνο του την παραγωγή έργων ΤΝ, που θεωρεί ότι είναι σημαντική» λέει ο Επαμεινώνδας Χριστοφιλόπουλος, που είναι επίσης κάτοχος της Έδρας UNESCO για την Έρευνα των Μέλλοντων και επικεφαλής του ελληνικού κόμβου της παγκόσμιας δεξαμενής σκέψης «Millennium Project».
Θα επισκέπτονταν άραγε οι άνθρωποι μουσεία στα οποία θα φιλοξενούνταν αποκλειστικά έργα της ΤΝ; Θα ήταν τέτοια μουσεία βιώσιμα; «Θεωρώ πως όχι. Και όσο εξελίσσεται η τεχνολογία και γίνεται πιο εύκολη η παραγωγή τέτοιων ειδών, θα μπορούσαμε νομίζω να πούμε πως θα χάνουν την αξία τους, όπως χάνει την αξία του ένα ρούχο που παράγεται μαζικά και είναι δύσκολο να σου προκαλέσει συναισθήματα όταν το φοράς» εκτιμά.
Βλέπαμε ανέκαθεν εχθρικά την είσοδο της τεχνολογίας στην τέχνη;
Υπάρχουν ιστορικά παραδείγματα, κατά τα οποία η είσοδος της τεχνολογίας στην τέχνη θεωρήθηκε αρχικά ότι θα έχει αρνητικό αντίκτυπο, αλλά τελικά αποδείχτηκε πως δεν ήταν έτσι;
«Ναι, υπάρχουν πολλά. Βέβαια, ήταν τελείως διαφορετικές περιπτώσεις, γιατί τότε μιλούσαμε για τεχνολογίες που ήταν απλά εργαλεία στα χέρια του καλλιτέχνη, ενώ τώρα μιλάμε για μια τεχνητή νοημοσύνη, η οποία είναι κάτι παραπάνω από εργαλείο» διευκρινίζει.
Παράδειγμα τεχνολογίας η οποία αρχικά προσεγγίστηκε αρνητικά ήταν η φωτογραφία. «Όταν ξεκίνησε η φωτογραφία να υπάρχει, καταρχήν δεν θεωρήθηκε τέχνη και μετέπειτα θεωρήθηκε σε έναν βαθμό ότι θα είναι κίνδυνος για τη ζωγραφική, ότι θα την καταστρέψει. Δεν έγινε αυτό. Απεναντίας, χάρη και στη φωτογραφία, η ζωγραφική απελευθερώθηκε σε πολύ μεγάλο βαθμό από τον παραστατικό ρόλο που είχε, από τον ρεαλισμό, και εξερεύνησε νέες περιοχές. Το ίδιο έγινε όταν βγήκε το συνθεσάιζερ, πολλοί θεώρησαν ότι θα είναι το τέλος της ζωντανής μουσικής -ή με το βίντεο» εξηγεί.
Γιατί είναι χρήσιμα τα σενάρια
Η συζήτηση με τον Επαμεινώνδα Χριστοφιλόπουλο επεκτάθηκε ακόμη στη χρησιμότητα που έχουν σε καιρούς αυξημένης αβεβαιότητας το foresight (προόραση) και η διατύπωση σεναρίων για το μέλλον. Γιατί είναι τα σενάρια χρήσιμο εργαλείο;
«Όταν φανταζόμαστε το μέλλον, συνήθως αυτό που κάνουμε είναι μια επέκταση της πραγματικότητας που ζούμε. Και θεωρούμε ότι το μέλλον κάπως έτσι θα είναι. Ή επηρεαζόμαστε πάρα πολύ από αυτά που διαβάζουμε ή από τις ταινίες που βλέπουμε. Αυτά όλα δημιουργούν έναν πολύ μονοδιάστατο τρόπο με το οποίο φανταζόμαστε τι θα συμβεί στο μέλλον κι αυτό είναι αποστειρωμένο και προβληματικό (...) Αυτό που κάνουμε με τα σενάρια είναι το αποτέλεσμα μιας άσκησης. Ουσιαστικά δουλεύουμε, για να φανταστούμε το μέλλον πιο ανοιχτά. Ο στόχος των σεναρίων πραγματικά δεν είναι να προβλέψουν. Κατανοούμε βαθιά ότι αυτό είναι πρακτικά αδύνατο και όποιος νομίζει ότι μπορεί να κάνει προβλέψεις για το μέλλον, ακόμα και για το πολύ κοντινό, είναι αφελής» σημειώνει.
Τούτων λεχθέντων, το «μακρινό» 2015-2016 οι ερευνητές του «Millennium Project» παγκοσμίως κατήρτισαν μια σειρά σεναρίων για το 2050, τα οποία έπεσαν εντυπωσιακά μέσα ως προς το πώς θα εξελισσόταν η ΤΝ στις δεκαετίες που ακολούθησαν.
«Για μένα είναι συγκλονιστικό πόσο κοντά έπεσε η ομάδα μας δέκα χρόνια πριν ως προς την πραγματικότητα που βιώνουμε σε μεγάλο βαθμό σήμερα. Εχοντας ως αφετηρία το γεγονός ότι η τεχνολογία είναι ανέκαθεν αυτή που αλλάζει δομικά τον κόσμο και με πολύ γρήγορο τρόπο, εξετάσαμε τότε ένα μπουκέτο τεχνολογιών: ΤΝ, drones, ρομπότ, νέες θεραπείες κτλ. Εξετάσαμε όλα αυτά και φτιάξαμε τρία σενάρια με ορίζοντα το 2050, με πολύ λεπτομερή εξήγηση ότι θα συμβεί σε κάθε δεκαετία. Μιλούσαν λοιπόν αυτά τα σενάρια για μια ΤΝ όπως την βιώνουμε. Για τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε ήδη σήμερα, για τεχνολογική ανεργία, για νέες ανάγκες στον επαγγελματικό τομέα, για τα διλήμματα που αντιμετωπίζουμε, της συγκέντρωσης της γνώσης σε συγκεκριμένες χώρες και σε συγκεκριμένες εταιρείες και για το μεγάλο πρόβλημα που αντιμετωπίζουμε ήδη και συζητάμε για το πώς θα διαχειριστούμε την τεχνητή νοημοσύνη, πώς θα διαφυλάξουμε ότι θα υπάρχει πρόσβαση σε όλη την ανθρωπότητα και στις κοινωνίες. Τι άλλο έλεγαν τα σενάρια αυτά; Ότι, προφανώς, το τι θα γίνει τελικά εξαρτάται από το πώς θα διαχειριστούμε αυτή την τεχνολογία ως ανθρωπότητα, αν θα μπορέσουμε να συνεννοηθούμε για να τη διαχειριστούμε. Για μένα είναι καταπληκτικό το πώς αυτό που το 2015 φάνταζε ως επιστημονική φαντασία, αυτή τη στιγμή το βιώνουμε» υπογραμμίζει.
Με τον Επαμεινώνδα Χριστοφιλόπουλο συζητήσαμε ακόμη -μεταξύ άλλων- για το ποιος κατέχει την ιδιοκτησία της τέχνης στην εποχή των αλγορίθμων και για το πώς διασφαλίζονται τα πνευματικά δικαιώματα των καλλιτεχνών, αλλά και για το αν υπάρχει κίνδυνος η ΤΝ να καταργήσει τον καλλιτεχνικό πλουραλισμό, εγκλωβίζοντας την τέχνη σε περιορισμένα φίλτρα.
