Μαέστρος στα «σκακιστικά» παιχνίδια που σχετίζονται με τη δόμηση της δράσης ενός μυθιστορήματος μπορεί να αποδειχθεί στο μέλλον η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ), αλλά η γλώσσα στην οποία γράφουμε οι άνθρωποι, το ύφος, ο σπαραγμός και ο λυγμός της, που αντηχούν μέσα στα κείμενα της πραγματικής λογοτεχνίας, δεν είναι εύκολο να αναπαραχθούν από τους αλγόριθμους.
Την εικασία αυτή -όπως ο ίδιος τη χαρακτηρίζει- διατυπώνει στο «Homo sAIence» o συγγραφέας Ισίδωρος Ζουργός, διευκρινίζοντας πάντως ότι χρησιμοποιεί ελάχιστα την ΤΝ, στις δωρεάν χρήσεις της. Ο ίδιος άρχισε να γράφει γιατί πολλές φορές είχε την αίσθηση πως «το κοστούμι του κόσμου που του είχε δοθεί ήταν μερικά νούμερα μικρότερο» και γράφοντας «μπορούσε να κερδίσει την ευρυχωρία που επιθυμούσε», μια αίσθηση προσωπικής ελευθερίας.
Η αχίλλειος πτέρνα και η αυτοπρόσωπη αλήθεια
Η ΤΝ σίγουρα δεν μπορεί να νιώσει ότι φοράει ένα στενό κοστούμι, γιατί δεν έχει συναισθήματα, όπως δεν έχει σώμα, με το οποίο να βιώνει τον κόσμο μέσω των αισθήσεων. Δεν έχει συνείδηση, ώστε να επιθυμεί την ελευθερία. Μπορεί παρόλα αυτά, χωρίς παρεμβολές από το θυμικό και αισθητηριακή αντίληψη του κόσμου, να γράψει λογοτεχνία, που φτάνει «στην καρδιά»;
«Νομίζω πως ακριβώς εκεί βρίσκεται το μεγαλύτερό της μειονέκτημα. Η αχίλλειος πτέρνα της είναι ότι δεν έχει αυτή την άμεση αισθητηριακή εμπειρία (...) Είναι απλά μια τεράστια αποθήκη πληροφοριών, ένας πολύ καλός ωτακουστής των εξομολογήσεων των ζωντανών πλασμάτων. Έχει, για παράδειγμα, διαβάσει πάρα πολλές παραγράφους για την απόλαυση ενός παγωτού. Κι ίσως μπορεί να κάνει κάποιους ενδιαφέροντες συνδυασμούς σε ένα κείμενο για το πόσο όμορφο είναι να τρως ένα παγωτό. Νομίζω όμως ότι η ανάγνωση της λογοτεχνίας επιζητεί κάτι το οποίο θα είναι η αυτοπρόσωπη αλήθεια του συγγραφέα» επισημαίνει ο συγγραφέας, μιλώντας στο vidcast της Voria.gr για την ΤΝ.
Αόρατες παρωπίδες και η δυστοπία της χειραγώγησης
Τι θα συμβεί αν μια μέρα η ΤΝ είναι σε θέση να παράγει πλήρως εξατομικευμένο λογοτεχνικό περιεχόμενο, με βάση αυτό ακριβώς που μας αρέσει να διαβάζουμε; Πόσο πιθανό είναι να αποκτήσουμε παρωπίδες ή και να χειραγωγούμαστε πιο εύκολα και αποτελεσματικά;
«Νομίζω πως αν ισχύσει κάτι τέτοιο, θα είναι από τις πιο εφιαλτικές πτυχές της δυστοπίας. Γιατί εκείνο που από την αναγνωστική μου και συγγραφική μου εμπειρία όλα αυτά τα χρόνια πιστεύω ότι κάτι πολύ σημαντικό στην ανάγνωση είναι ο αιφνιδιασμός του καινούργιου και του διαφορετικού» σημειώνει.
Όπως λέει, εξελισσόμαστε ως αναγνώστες μέσα από τα βιβλία, διότι συχνότατα θα διαβάσουμε κάτι, που δεν είναι απολύτως συμβατό με αυτό που πιστεύαμε. «Άρα, με το πλήρως εξατομικευμένο περιεχόμενο, βραχυπρόθεσμα χάνουμε την έκπληξη ενός κειμένου διαφορετικού από τα δικά μας στάνταρ και μακροπρόθεσμα στερούμαστε αυτή την εξέλιξη των κριτηρίων μας και του όλου σύμπαντος μας ως αναγνώστες. Οπότε, σε αυτή την περίπτωση, νομίζω ότι ο κίνδυνος είναι να πέσουμε σε έναν φορμαλισμό αναγνωστικό, να έχει καταλάβει η ΤΝ ότι στον τάδε αναγνώστη, για παράδειγμα, αρέσουν οι ανατροπές μια σελίδα πριν από το τέλος. Οπότε, τι έχουμε; Έχουμε ουσιαστικά έναν μηρυκασμό της αναγνωστικής λειτουργίας» εξηγεί.
Η χειραγώγηση πάλι, συμπληρώνει, «μπορεί να προέλθει από τη μερική μας θέαση του κόσμου. Όσο πιο ευρυγώνια θέαση του κόσμου έχουμε, τόσο πιο δύσκολο είναι να χειραγωγηθούμε. Μια μόνιμη αναγνωστική συνήθεια σε συγκεκριμένο κανάλι, νομίζω ότι πραγματικά μπορεί να κάνει ευκολότερη τη χειραγώγηση (...) η οποία είναι ένας δευτερογενής εφιάλτης» εκτιμά.
«Αν δεν μπορείς να έχεις φιλοσοφικό στοχασμό, τι νόημα έχει η παιδεία»;
Κατά τον Ισίδωρο Ζουργό, η ευρυγώνια θέαση του κόσμου επιτυγχάνεται αποτελεσματικότερα όσο βαθαίνει η παιδεία μας: «Αυτό το βάθος της παιδείας είναι που θα σου δημιουργήσει την υποψία για τα σχέδια της κάθε εξουσίας και θα σε προστατέψει από υπερβολές και αφέλειες, σαν κι αυτές που χύνονται στο Διαδίκτυο κατά κόρον» επισημαίνει.
Είναι αισιόδοξος ότι μπορούμε να πάρουμε εγκαίρως αυτή την παιδεία; «Στην εποχή που γεννήθηκα έζησα εμπειρίες από τις οποίες διδάχτηκα πως η εμπλοκή μας με τα κείμενα ουσιαστικά σημαίνει πνευματική αφύπνιση. Η σημερινή εκπαίδευση, σε πάρα πολλές περιπτώσεις, μιλάει πια κυρίως για δεξιότητες. Καλές είναι οι δεξιότητες, αλλά δεν μπορούν όλα να αφορούν τις δεξιότητες. Καλό είναι να μας ενδιαφέρει η βύθιση, η παραγωγή του όποιου φιλοσοφικού στοχασμού. Διότι, αν δεν μπορείς να έχεις τον δικό σου φιλοσοφικό στοχασμό, τι νόημα έχει η παιδεία;» διερωτάται ο Ισίδωρος Ζουργός και προσθέτει πως σε μια περίοδο που το κείμενο υποχωρεί και η ευκολία της εικόνας εξελίσσεται σε παντοκρατορία, δεν είναι βέβαιο ότι η εκπαίδευση, ως έχει σήμερα, μπορεί να αισιοδοξεί για το μέλλον.
Η έκταση των βιβλίων θα περιοριστεί εκ των πραγμάτων
Η ικανότητα διατήρησης της προσοχής στην ψηφιακή εποχή είναι πολύ περιορισμένη, σε σχέση με το παρελθόν. Το attention span της Γενιάς Ζ, δηλαδή η δυνατότητά της να διατηρήσει την προσοχή και την προσήλωσή της σε κάτι, υπολογίζεται σε περίπου 8 δευτερόλεπτα. Πώς πρέπει να αλλάξει η λογοτεχνία, για να προσαρμοστεί σε μια εποχή απίσχνανσης της δυνατότητας προσήλωσής μας;
«Θα προχωρήσουμε -αν δεν έχουμε ήδη προχωρήσει- σε μια σειρά από συμβιβασμούς κι υποχωρήσεις και αυτό δεν είναι τόσο κακό. Νομίζω πως η έκταση των βιβλίων εκ των πραγμάτων θα περιοριστεί και το λέω αυτό παρότι ως συγγραφέας έχω γράψει αρκετά ογκώδη μυθιστορήματα. Νομίζω όμως πως ζούμε σε αυτή την εποχή, όπου η αναγνωστική ατμόσφαιρα έχει αλλάξει ριζικά. Πολλές φορές, όταν συζητούσαμε με μαθητές και μαθήτριες για τη διαδικασία της ανάγνωσης, τους έλεγα “Φανταστείτε πώς διάβασαν οι πρώτοι αναγνώστες το Πόλεμος και Ειρήνη του Τολστόι. Όταν έφτανε μέσα στον ρωσικό χειμώνα το τεύχος του περιοδικού, νύχτωνε νωρίς και ο παππούς, συνήθως, τής οικογένειας διάβαζε στο φως της λάμπας τη συνέχεια του μυθιστορήματος”. Σήμερα, με τόσο μεγάλο πλήθος βιβλίων, με το κινητό να δίνει συνεχώς ειδοποιήσεις, με τον εξωτερικό θόρυβο, με τον ρυθμό της καθημερινότητας, πόσο εύκολα μπορεί να διαβάσει κάποιος πια ένα μυθιστόρημα όπως το “Πόλεμος και Ειρήνη”; Άρα νομίζω ότι θα πρέπει με κάποιο τρόπο να μπαίνουμε λίγο πιο γρήγορα στο δια ταύτα ενός μυθιστορήματος. Όλα αυτά όμως δεν έχουν τόση σημασία όση σημασία έχει το προσωπικό ύφος, ο προσωπικός λυγμός. Γιατί συνήθως στη λογοτεχνία υπάρχει ένας λυγμός, όσο το ύφος και η γλώσσα παραμένουν καθαρά προσωπικά του συγγραφέα. Αυτό είναι νομίζω το μεγαλύτερο όπλο του ανθρώπου συγγραφέα απέναντι στην ΤΝ. Διότι πάρα πολλά πράγματα μπορεί να κάνει η ΤΝ, αλλά δεν μπορεί να κλάψει».
Η συζήτηση με τον Ισίδωρο Ζουργό επεκτάθηκε ακόμη στο ενδεχόμενοι οι άνθρωποι συγγραφείς να αρχίσουν κάποτε να μιμούνται τον τρόπο με τον οποίο γράφει η ΤΝ, η οποία ξέρει «τι πουλάει», στο αν μπορεί η χρήση της να επηρεάσει τη συγγραφική έμπνευση -ή μάλλον «το ιδιάζον στοιχείο της ανθρώπινης ψυχής»- αλλά και για το αν ο «κοφτός» τρόπος, με τον οποίο έχουμε μάθει να επικοινωνούμε με την ΤΝ υπάρχει κίνδυνος να μεταφερθεί και στη διαπροσωπική επικοινωνία μεταξύ ανθρώπων.
