Μέχρι και τρεις ημέρες ενδέχεται πλέον να χρειαστούν, για να καταρριφθεί ή να αποδομηθεί μια ψευδής είδηση, καθώς η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) επιτρέπει την εύκολη παραγωγή εξαιρετικά πειστικού και αληθοφανούς περιεχομένου του είδους. Την εκτίμηση αυτή, που προέρχεται από δημοσιογράφο του Γαλλικού Πρακτορείου Ειδήσεων, μοιράστηκε η αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Τμήμα Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του ΑΠΘ, Ιωάννα Κωσταρέλλα, μιλώντας στο «Homo sAIence», το vidcast της voria.gr.
Μέχρι πρότινος, η κατάρριψη μιας ψευδούς είδησης μπορούσε να γίνει σε μερικά λεπτά ή έστω κάποιες ώρες. Πλέον, η συνθετική πληροφορία -ψευδής πληροφορία που έχει παραχθεί με τη βοήθεια της ΤΝ- είναι πάρα πολύ δύσκολο να αξιολογηθεί ακόμη και από τους ειδικούς. «Όταν οι ειδικοί χρειάζονται τρεις ημέρες, για να μπορέσουν να αποδομήσουν έναν ψευδή ισχυρισμό, καταλαβαίνουμε πάρα πολύ καλά τι σημαίνει αυτό για ανθρώπους, οι οποίοι δεν διαθέτουν σχετικές γνώσεις και μπορεί να είναι πιο ευάλωτοι στην παραπληροφόρηση» παρατηρεί.
«Τα fake news ανατρέπουν την οντολογική βεβαιότητα των οπτικών τεκμηρίων. Σήμερα δεν ισχύει πλέον η φράση “το πιστεύω γιατί το βλέπω με τα μάτια μου”. Είναι δε πιθανό, σε επόμενη φάση, να μην πιστεύω κι αυτό που αγγίζω με τα χέρια μου και αυτό που συναντώ και γεύομαι με όλες τις αισθήσεις μου» επισημαίνει και προσθέτει πως υπάρχουν πολλά διαθέσιμα εργαλεία για τη διασταύρωση των ειδήσεων, αλλά «το σημαντικότερο όλων είναι να επιστρέψουμε στα βασικά, ουσιαστικά στο πώς χρησιμοποιούμε την κριτική μας σκέψη, για να αξιολογήσουμε την πληροφορία».
«Δεν πιστεύω σε τίποτα»
Πόσο πιθανό είναι, σε αυτό το σκηνικό του συνεχούς βομβαρδισμού με ψευδείς ειδήσεις και της πληροφοριακής ρύπανσης* (information pollution), να φτάσουμε στο σημείο, που δεν θα πιστεύουμε σε τίποτα, με ό,τι αυτό σημαίνει για τη δημοκρατία;
«Κάνω τη σκέψη αυτή πολύ συχνά το τελευταίο διάστημα, ότι ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα στο μέλλον θα είναι ότι θα έχουν καταστραφεί τα διανοητικά εργαλεία, τα εργαλεία αυτά του μυαλού, τα οποία μας βοηθούν να ξεδιαλύνουμε τα πράγματα και να καταλάβουμε τι είναι ψευδές και τι είναι αληθές» λέει.
Χρήσιμα εργαλεία έχουν πάντως αναπτυχθεί στο πλαίσιο πρωτοβουλιών όπως το European Digital Media Observatory και των περιφερειακών του κόμβων, όπως είναι το MedDMO.
Ρομποτική δημοσιογραφία** και «φάρμες περιεχομένου***» πιέζουν τον άνθρωπο-δημοσιογράφο από δύο πλευρές. Θα μπορέσει να επιβιώσει; «Από τη μία πλευρά, έγινε μια έρευνα, η οποία ολοκληρώθηκε τον Οκτώβριο του 2025, από το BBC και την ΕBU (Ευρωπαϊκή Ραδιοτηλεοπτική Ένωση), σύμφωνα με την οποία το 7% των καταναλωτών ειδησεογραφικού περιεχομένου χρησιμοποιούν ήδη βοηθούς ΤΝ (π.χ, ChatGPT, Gemini, Copilot), για την ενημέρωσή τους. Μάλιστα, το ποσοστό αυτό διπλασιάζεται και φτάνει στο 15% στις ηλικίες κάτω των 25 ετών, κι αυτό σίγουρα μας προβληματίζει ως προς το πώς θα υπάρξουμε την επόμενη μέρα ως δημοσιογράφοι, σε ένα περιβάλλον στο οποίο φαίνεται να κυριαρχούν τα αυτόνομα συστήματα και οι μηχανές» σημειώνει.
Από την άλλη όμως, έρευνα που εξέτασε 3000 απαντήσεις διάφορων chatbots (π.χ., ChatGPT, Perplexity, Gemini), με τη συμμετοχή πολλών επαγγελματιών δημοσιογράφων, έδειξε το εξής: το 45% των απαντήσεων των αυτόνομων συστημάτων ΤΝ, περιέχει τουλάχιστον ένα λάθος.
«Υπάρχουν και καλά νέα για τους ανθρώπους δημοσιογράφους και τη δημοσιογραφία. Η δημοσιογραφία έχει στο επίκεντρό της τον άνθρωπο. Ασκείται από τον άνθρωπο για τον άνθρωπο. Εξακολουθεί να έχει μέσα της κοινωνικό, ανθρωπιστικό και συναισθηματικό πρόσημο. Και γι’ αυτό πιστεύω ότι ανήκει σε αυτό το πεδίο των λειτουργιών, των επαγγελμάτων και δραστηριοτήτων, στις οποίες ο ανθρώπινος παράγοντας θα εξακολουθήσει να παίζει πολύ σημαντικό ρόλο για καιρό ακόμη».
Εργαλεία που πρέπει να εξερευνήσουν οι δημοσιογράφοι
Ποια εργαλεία ΤΝ θεωρεί η Ιωάννα Κωσταρέλλα ότι πρέπει οπωσδήποτε να γνωρίζει να χρησιμοποιεί ένας/μια δημοσιογράφος, για να είναι καλύτερα προετοιμασμένος/η για τη νέα ψηφιακή εποχή; «Θα μιλήσω για λειτουργίες και όχι για εργαλεία με τα ονόματά τους, γιατί οι εξελίξεις είναι τόσο γρήγορες που ένα εργαλείο το οποίο σήμερα λύνει χίλια προβλήματα, αύριο το πρωί ή σε δύο μήνες μπορεί να είναι παρωχημένο» διευκρινίζει κι αναφέρεται μεταξύ άλλων στη δουλειά που γίνεται στο πλαίσιο της ερευνητικής διεπιστημονικής ομάδας M3C, η οποία φιλοδοξεί να δημιουργήσει ένα ελληνικό πλαίσιο αναφοράς, μια εργαλειοθήκη για λειτουργίες πολύ σημαντικές για την αίθουσα σύνταξης.
Όπως διευκρινίζει, οι πιο βασικές από αυτές τις λειτουργίες αφορούν την παραγωγή περιεχομένου, ό,τι έχει να κάνει δηλαδή με σύνοψη, μετατροπή ομιλίας σε κείμενο (speech to text) και αποκατάσταση ενθόρυβων καταγραφών, πχ., για podcast. Επιπλέον, χρήσιμα είναι τα εργαλεία που παρακολουθούν την προσοχή του ακροατηρίου, το λεγόμενο attention tracking, ήτοι το πού «πηγαίνει» το βλέμμα του ανθρώπου σε μια ιστοσελίδα ή το που κινείται το ποντίκι του. Σημαντική είναι η συνεισφορά της ΤΝ σε εργαλεία που σχετίζονται με το κομμάτι της διαφήμισης, με την κατάτμηση των ομιλητών (το εργαλείο ξεχωρίζει ότι μιλάει ο ομιλητής Α ή ο ομιλητής Β και στη συνέχεια δίνει αυτόματα «ετικέτα», επιτρέποντας στον/τη δημοσιογράφο να εξοικονομήσει πολύ χρόνο), αλλά και με την ποιότητα οπτικοακουστικών αρχείων.
Ο παράγοντας της ηθικής
Για τη σωστή αξιοποίηση αυτών των εργαλείων, συμπληρώνει, χρειάζεται ηθική συγκρότηση του ανθρώπου που τα χρησιμοποιεί. «Αυτό είναι το μεγαλύτερο ζήτημα. Επειδή η τεχνολογία καλπάζει, υπάρχει αυτό το εκθετικό χάσμα μεταξύ μιας τεχνολογίας η οποία τρέχει και του ρυθμιστικού και νομικού πλαισίου και γενικότερα των θεσμών, οι οποίοι ασθμαίνοντας προσπαθούν να ακολουθήσουν αυτή την κατάσταση. Αυτό σημαίνει ότι σε πρώτη φάση χρειάζεται να υπάρχει μια ηθική συγκρότηση των ίδιων των επαγγελματιών, ώστε να χρησιμοποιούν τα εργαλεία με τρόπο υπεύθυνο, που δίνει έμφαση στις βασικές αρχές και στα κριτήρια της δημοσιογραφίας, όπως είναι η ακρίβεια, η διασταύρωση και η εξακρίβωση των πηγών» υπογραμμίζει.
Η συζήτηση με την Ιωάννα Κωσταρέλλα επεκτάθηκε ακόμη στο πώς επηρεάζονται από την έλευση της ΤΝ στις αίθουσες σύνταξης οι νεοεισερχόμενοι δημοσιογράφοι στην αγορά εργασίας, αλλά και στις ιδιαιτερότητες της Generation Z ως προς τη λεγόμενη συλλογική αλήθεια**** και τον περιορισμένο χρόνο προσήλωσης προσοχής.
ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΕΠΕΙΣΟΔΙΟΥ
*Πληροφοριακή ρύπανση: Η υπερφόρτωση του δημόσιου χώρου με ανακριβές, παραπλανητικό ή άχρηστο περιεχόμενο, που υποβαθμίζει την ποιότητα της ενημέρωσης και της δημόσιας συζήτησης.
**Ρομποτική δημοσιογραφία: Η αυτοματοποιημένη παραγωγή δημοσιογραφικού περιεχομένου μέσω αλγορίθμων και Τεχνητής Νοημοσύνης, χωρίς άμεση ανθρώπινη εμπλοκή στη συγγραφή.
***Φάρμες περιεχομένου: Δίκτυα ιστοτόπων ή χρηστών που παράγουν μαζικά φτηνό, χαμηλής ποιότητας περιεχόμενο, συχνά για διαφημιστικά έσοδα ή παραπληροφόρηση.
****Συλλογική αλήθεια: Η εκδοχή της πραγματικότητας που διαμορφώνεται μέσα από τη συναίνεση μιας κοινότητας, πέρα από ατομικές αντιλήψεις και σε αντιδιαστολή με τη θεσμική αλήθεια.
