Της Μαριάννας Αθανασάκη*
Το κληρονομικό δίκαιο, από τους πιο παλιούς και θεμελιώδεις νόμους του κράτους, ρυθμίζει πώς θα μεταβιβαστεί η περιουσία ενός ανθρώπου μετά τον θάνατό του – ποιοι θα τη διαδεχθούν και με ποια σειρά. Όμως δεν είναι μόνο νομικό ζήτημα, αλλά και βαθιά ανθρώπινο. Η κληρονομιά φέρνει στην επιφάνεια σχέσεις ζωής: αγάπη, εμπιστοσύνη, αλλά και πίκρες. Όλοι έχουμε ακούσει για οικογένειες που διαλύθηκαν για «ένα οικόπεδο» ή για «ένα σπίτι στο χωριό» ή ακόμη «για χρέη», επειδή έλειψαν οι σαφείς κανόνες και η έγκαιρη πρόνοια με αποτέλεσμα οι κληρονόμοι να καλούνται να διαχειριστούν, όχι μόνο τον πόνο της απώλειας αλλά και σοβαρά οικονομικά ζητήματα.
Το κληρονομικό δίκαιο εξασφαλίζει δικαιοσύνη και ισορροπία μέσα στην οικογένεια, διευκολύνοντας τη δίκαιη και ομαλή μεταβίβαση της περιουσίας του διαθέτη και τη συνέχιση της οικονομικής ζωής των κληρονόμων χωρίς συγκρούσεις μεταξύ τους. Ο νομοθέτης, επιδιώκοντας τον εκσυγχρονισμό του θεσμού, φέρνει αλλαγές που στοχεύουν σε ταχύτερες διαδικασίες, λιγότερη γραφειοκρατία και μεγαλύτερη διαφάνεια μέσω ψηφιακών μέσων.
Διαθήκες και συμβολαιογράφοι
Ήδη από την 1η Ιανουαρίου 2026 η δημοσίευση των διαθηκών παύει να αποτελεί αρμοδιότητα των δικαστηρίων και μεταφέρεται, πλέον, στους συμβολαιογράφους, οι οποίοι θα συντάσσουν πρακτικό δημοσίευσης και θα το καταχωρίζουν ηλεκτρονικά στο νέο «Μητρώο Διαθηκών».
Ιδιόγραφη διαθήκης
Ομοίως, η κήρυξη ιδιόγραφης διαθήκης ως κύριας γίνεται με πράξη του συμβολαιογράφου, υπό την προϋπόθεση παρουσίας πληρεξούσιου δικηγόρου και δύο μαρτύρων που βεβαιώνουν τη γνησιότητα της γραφής και της υπογραφής του διαθέτη. Σε ειδικές μάλιστα περιπτώσεις, όπως όταν στη διαθήκη ορίζεται αποκλειστικός κληρονόμος πρόσωπο που δεν είναι σύζυγος, σύντροφος σε σύμφωνο συμβίωσης ή συγγενής έως τετάρτου βαθμού, είναι απαραίτητη η γραφολογική πραγματογνωμοσύνη.
Κληρονομικές συμβάσεις
Πολύ σημαντική, μεταξύ των αλλαγών που αναμένονται να ακολουθήσουν, είναι η εισαγωγή για πρώτη φορά στο ελληνικό δίκαιο του θεσμού των κληρονομικών συμβάσεων που επιτρέπουν στον διαθέτη, όσο είναι ακόμη εν ζωή, να συμφωνεί ελεύθερα με τους κληρονόμους του για το πώς θα μοιραστεί η περιουσία. Αυτό είναι ιδιαίτερα θετικό στις περιπτώσεις διάθεσης επιχειρήσεων και άυλων περιουσιακών στοιχείων, όπως είναι τα εμπορικά σήματα και τα πνευματικά δικαιώματα.
Προστασία συζύγου
Σήμερα ο/η σύζυγος λαμβάνει το 25% της κληρονομιάς, ενώ το υπόλοιπο κατανέμεται στα παιδιά. Προτείνεται η αύξηση του ποσοστού στο 33,3%, με τα 2/3 να παραμένουν στα τέκνα.
Οι σύντροφοι εκτός γάμου ή συμφώνου συμβίωσης παραμένουν εκτός κληρονομιάς, εφόσον δεν υπάρχει διαθήκη, προβλέπεται, όμως, πρόνοια για δυνατότητα παραμονής στην κατοικία του θανόντος για περιορισμένο χρονικό διάστημα -για παράδειγμα τρία χρόνια).
Νόμιμη μοίρα
Δραστικές μεταβολές προτείνονται και στον θεσμό της νόμιμης μοίρας, αφού ο αποκλεισμένος κληρονόμος, αντί για ποσοστό της περιουσίας, θα λαμβάνει χρηματική αποζημίωση, αποτρέποντας με τον τρόπο αυτό τον κατακερματισμό της περιουσίας σε μικρά ποσοστά που δημιουργούν στη συνέχεια πλείστα προβλήματα μεταξύ των συγκύριων ως προς τη διαχείριση και διοίκηση του κοινού περιουσιακού στοιχείου.
Ο νέος νόμος για το κληρονομικό δίκαιο επιχειρεί να προσαρμόσει έναν θεσμό που έχει παραμείνει σχεδόν αμετάβλητος για δεκαετίες στις ανάγκες της σύγχρονης κοινωνίας, εξασφαλίζοντας δικαιοσύνη, σαφήνεια και ειρήνη στις οικογένειες.
Γιατί, τελικά, η κληρονομιά που αφήνουμε δεν είναι μόνο η περιουσία μας. Είναι και η ειρήνη που αφήνουμε πίσω μας.
* Η κ. Μαριάννα Αθανασάκη (athan.marian@gmail.com) είναι δικηγόρος παρ' Αρείω Πάγω και διευθύντρια Ομίλου Νομικών Σ. Προβατά – Μ. Αθανασάκη
