Ο Πάνος Δημάκης έγινε γνωστός τα τελευταία χρόνια από την τηλεόραση. Το «Γεράκι» του τηλεπαιχνιδιού γνώσεων «The chase» είναι, όμως, πολύ περισσότερα από έναν άνθρωπο με εγκυκλοπαιδικές γνώσεις. Έχει γράψει τρία μυθιστορήματα και δύο λεξικά, ενώ έχει μεταφράσει στα αγγλικά τα έργα του Νίκου Καζαντζάκη «Ο καπετάν – Μιχάλης» και «Ο ανήφορος».
Διαβάστε σχετικά: Πάνος Δημάκης: «Χίλιες και μία λέξεις» πλημμύρισαν το πατάρι του Κωνσταντινίδη
Πτυχιούχος της αγγλικής φιλολογίας μιλάει συνολικά οκτώ γλώσσες, ενώ από μικρός άρχισε να δημιουργεί και μία… δική του, βασισμένη σε αρχαίες γλώσσες, την οποία ακόμη εξελίσσει. Για όλα αυτά βάση είναι η ελληνική γλώσσα, στην οποία τα τελευταία τρία χρόνια έχει αφιερώσει μια σειρά από podcast με τίτλο «Χίλιες και μία λέξεις», αλλά και το τελευταίο του βιβλίο με τον ίδιο τίτλο. Ο Πάνος Δημάκης μιλάει στη Voria.gr, σε μία συνέντευξη με επίκεντρο την ελληνική γλώσσα και την καθημερινή της χρήση.
Κύριε Δημάκη, τι σας οδήγησε να γράψετε ένα βιβλίο με τίτλο «Χίλιες και μία λέξεις» που έχει στο επίκεντρό του την ελληνική γλώσσα; Τι είναι αυτό που σας γοητεύει περισσότερο σε αυτήν;
Η γλώσσα για μένα είναι η πνοή των αιώνων. Η συμπυκνωμένη σοφία, εμπειρία, ανάγκη, αλήθεια χιλιάδων ετών, εκατομμυρίων ανθρώπων που όλοι μαζί έχτισαν συστήματα επικοινωνίας και έκφρασης. Όσο για την ελληνική γλώσσα, αυτό που με γοητεύει περισσότερο είναι η ευαισθησία και ταυτόχρονα η απίστευτη δύναμή της να σχηματίζει λέξεις, νοήματα και συναισθήματα. Είναι η ζωή που πάλλεται. Όταν ήμουν μικρός, έφτιαξα μια γλώσσα που ακόμα εξελίσσω, βασισμένη κυρίως σε αρχαίες γλώσσες. Η λέξη για τη γλώσσα είναι ispal (ίσπαλ), δηλ. η ζωή που πάλλεται.
Ως πολύγλωσσος γνωρίζετε ότι η γλώσσα, η κάθε γλώσσα, είναι ένας ζωντανός οργανισμός. Πώς βλέπετε να εξελίσσεται σήμερα η δική μας, η ελληνική γλώσσα;
Οι γλώσσες εξ ορισμού και εκ φύσεως είναι συστήματα που αλλάζουν. Επιβραδύνονται, μένουν στάσιμα ή εκτινάσσονται. Τα ελληνικά είναι σε ένα μεταίχμιο αυτή την εποχή, λόγω της παγκοσμιοποίησης. Έχουν ακόμα τη δύναμη να εξελιχθούν και να αποτελούν σημείο αναφοράς, αρκεί η εκπαίδευση και οι οικογένειες να υποστηρίζουν ενεργά τη διατήρησή της.
Στο βιβλίο σας υπάρχει μια έμμεση, αλλά σαφής ανησυχία για την πορεία της ελληνικής γλώσσας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Κατά την άποψή σας ποια ήταν η κρίσιμη ιστορική στιγμή για την πορεία της ελληνικής γλώσσας;
Μιας και τα ρωμαϊκά χρόνια, τα ελληνικά ήταν μια lingua franca, μια παγκόσμια γλώσσα, θα έλεγα ότι μια κρίσιμη περίοδος ήταν από τον Μεσαίωνα και μετά όπου μπολιάστηκε με μπόλικα δάνεια από τους γείτονες λαούς, κυρίως αυτούς που κατείχαν εδάφη της για αιώνες. Αυτό βέβαια πλούτισε τη γλώσσα μας σε σημείο που πλέον θεωρούμε αυθεντικές ελληνικές λέξεις πολλά δάνεια από άλλες γλώσσες. Υπό αυτή την έννοια, δεν ήταν κάτι κακό. Ήταν σαφώς καλύτερο από τώρα που όλες οι γλώσσες ανεξαιρέτως υιοθετούν τους αγγλικούς όρους, σχεδόν απαράλλακτους.
Στην εποχή των κοινωνικών δικτύων, στα οποία οι νέοι καταναλώνουν πολλές ώρες, ποιες μπορεί να είναι οι προοπτικές της γλώσσας μας;
Τα κοινωνικά δίκτυα μπορούν να υποστηρίξουν την αγάπη για τη γλώσσα μας, αν αξιοποιηθούν για τη διάδοση και την κατανόησή της, έστω και με εκλαϊκευμένο τρόπο. Σε αυτό το πλαίσιο, έφτιαξα εδώ και τρία χρόνια το ομώνυμο με το βιβλίο podcast μου, όπου μιλάω για την ετυμολογία. Δυστυχώς, συνήθως τα κοινωνικά δίκτυα είναι μια αρένα ανορθογραφίας από όλες τις ηλικίες και μιας απίστευτης λεξιπενίας. Αν οι νέοι δεν χρησιμοποιούν σωστά τη γλώσσα τους, οι πρώτοι που φταίνε είναι οι μεγαλύτεροι που δεν τους ενσταλάζουν την αγάπη και τον σεβασμό για εκείνη, προφανώς γιατί δεν της δίνουν ούτε εκείνοι τη δέουσα προσοχή.
Τα τελευταία χρόνια είστε στέλεχος σε καθημερινή τηλεοπτική εκπομπή. Ποια είναι η εμπειρία σας από τον δημόσιο λόγο των ανθρώπων, έστω κι αν απαντούν σε απλές ερωτήσεις;
Νομίζω ότι εν πολλοίς έχει να κάνει με το είδος της εκπομπής. Έχω ακούσει κόσμο να λέει ότι «είναι εικοσιένα ή εικοσιτέσσερα χρονών», που σίγουρα το θεωρώ πιο μεγάλο λάθος από το να πεις «ανταπεξέρχομαι» αντί του ορθού «αντεπεξέρχομαι». Ενίοτε οι ίδιοι οι δημοσιογράφοι διαπράττουν λεκτικά κακουργήματα. Αλλά προσωπικά, θεωρώ μεγαλύτερο πρόβλημα την αδυναμία σχηματισμού φράσεων με νόημα και δομή. Δεν είναι μόνο ορθογραφική ή λεκτική η φτώχεια. Παρατηρώ τεράστιο κενό στη δόμηση συντεταγμένου λόγου.
Στο βιβλίο σας το γλωσσικό ταξίδι γίνεται με οδηγό μερικές δεκάδες ρήματα. Γιατί;
Το podcast, στο οποίο βασίζεται το βιβλίο εν μέρει, έχει δύο κατηγορίες: βασικά ρήματα ή ρηματικές έννοιες (π.χ. η έννοια του βλέπω, του παίρνω κ.λπ.) και γενικά θέματα όπως φρούτα, χρώματα, θρησκεία, χρήμα, πόλεις. Όσον αφορά τα ρήματα, εξερευνώ τις πάμπολλες λέξεις που έλκουν την καταγωγή τους από αυτά. Ένα 90% αυτών είναι λέξεις που ξέρουμε και χρησιμοποιούμε κατά κόρον, αλλά σκεφτήκαμε ποτέ γιατί τα σύνθετα ρήματα διαβάλλω, καταθέτω, αναφέρω ή παράγω έλαβαν τη σημασία που έχουν; Είναι μαγικές και άκρως διαφωτιστικές οι επεξηγήσεις. Οι λέξεις ζωντανεύουν μπροστά σου και γίνονται έννοες εικόνες.
Για έναν συγγραφέα πόσο διαφέρει και πόσο μοιάζει ένα βιβλίο για τη γλώσσα από ένα μυθιστόρημα;
Η λογοτεχνία έχει τη λέξη «λόγος» μέσα της. Το μυθιστόρημα έχει τη λέξη «μύθος», που επίσης σημαίνει λόγος. Είναι η τέχνη της χαλιναγώγησης της γλώσσας έτσι ώστε να γίνει το ζωντανό μέσο μέσω του οποίου μιλάει η ψυχή.