Με την Τεχνητή Νοημοσύνη - τόσο ως έννοια, όσο και ως εφαρμογή - να βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της επικαιρότητας σε όλο τον κόσμο και - περίπου - σε όλους τους τομείς της οικονομικής, πολιτικής και κοινωνικής ζωής, η έκδοση βιβλίων γύρω από το θέμα είναι αναμενόμενη. Και συχνά χρήσιμη, αφού η λειτουργία της Τεχνητής Νοημοσύνης, οι έννοιες που τη συνοδεύουν και οι συνθήκες που χρειάζονται παραμένουν για τους περισσότερους «άγνωστη χώρα». Ο καθηγητής της Πολυτεχνικής Σχολής του Δημοκριτείου πανεπιστημίου Θράκης, Βασίλης Τσαουσίδης, ο οποίος έχει διδακτική εμπειρία σε τρία πανεπιστήμια των ΗΠΑ, με το βιβλίο «Τεχνητή Νοημοσύνη – Ναι και όχι» (Εκδόσεις Κλειδάριθμος) επιχειρεί να προσεγγίσει το θέμα πολύπλευρα. Από θεωρητική, αλλά και πρακτική σκοπιά. Σε επίπεδο θεσμικό, αλλά και ηθικό. Γι’ αυτό εκτός από την παράθεση των γνώσεών του γράφει και μια ιστορία, που μας αποκαλύπτει εικόνες από το μέλλον και δείχνει ποιος θα ελέγχει την Τεχνητή Νοημοσύνη και ποιους θα ελέγχει εκείνη. Με αφορμή το βιβλίο ο καθηγητής Β.Τσαουσίδης μίλησε στη Voria.gr για την Τεχνητή Νοημοσύνη γενικά, αλλά και για την επιστημονική και θεσμική θέση της Ελλάδας στο νέο σύμπαν που βρίσκεται υπό διαμόρφωση ανά τον κόσμο.
Πώς αποφασίσατε να γράψετε ένα βιβλίο για την Τεχνητή Νοημοσύνη σε μια περίοδο κατά την οποία όλος ο κόσμος ασχολείται με το θέμα;
Ήθελα να περάσω ένα μήνυμα: η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι πλέον θέμα των τεχνοκρατών, αλλά των πολιτών. Αυτοί θα απολαύσουν τα ευεργετήματά της αν χρησιμοποιηθεί προς όφελός τους. Αυτοί θα υποστούν και τις συνέπειες αν δεν αξιοποιηθεί σωστά. Σε μεγάλο βαθμό, το ζήτημα είναι πολιτικό: αφορά τα δικαιώματα του πολίτη στην υγεία, την ασφάλεια, την παραγωγικότητα, την πρόσβαση στη γνώση αλλά και την εργασία, τη Δημοκρατία, την ισότητα και την ατομική ελευθερία. Επομένως, ο πολίτης πρέπει να αποφασίσει για τους όρους και τις προϋποθέσεις της χρήσης της, να διεκδικήσει τα δικαιώματά του και να απαιτήσει να κατοχυρωθούν θεσμικά οι προϋποθέσεις. Ήθελα λοιπόν να είναι σε θέση να αποφασίσει ο καθένας μόνος του, να μπορεί να κατανοήσει πώς λειτουργεί και να έχει λόγο στις αποφάσεις, χωρίς να εξαρτάται από τη γνώμη των ειδικών.
Πώς διαφοροποιείται το βιβλίο σας από τα υπόλοιπα που αναφέρονται στο θέμα;
Η σκοπιά μου είναι διαφορετική. Εξηγώ τι πραγματικά είναι αλλά και τι δεν είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη. Τι μπορεί να κάνει και τι δεν θέλουμε να κάνει – και συζητώ πώς θα αποφύγουμε αυτά που δεν θέλουμε να κάνει. Προκειμένου να γίνει πιο βιωματική αυτή η προσέγγιση, καταφεύγω -στο δεύτερο μέρος του βιβλίου- σε μια ιστορία μυθοπλασίας, εμπνευσμένη από το πρώτο μέρος του βιβλίου. Εκεί, ο Νικόλας, ο ήρωας της ιστορίας, βρίσκεται αντιμέτωπος με μια δυστοπία -από την κακή χρήση της ΤΝ- και επιχειρεί να ανατρέψει τις συνθήκες: ενώ λειτουργούσε για να ελέγχει τους πολίτες, καταφέρνει να αξιοποιήσει τις τεχνολογικές του δυνατότητες ώστε να ελέγχει τη διαφθορά και την αδικία. Ένα σενάριο που αναδεικνύει πώς πραγματικά μπορεί να χρησιμοποιηθεί η τεχνολογία με τον ένα ή τον άλλο τρόπο.
Στο βιβλίο υπάρχουν αρκετές θετικές και αρνητικές απαντήσεις. Για το συγκεκριμένο θέμα μεγαλύτερη σημασία έχουν τα «ναι» ή τα «όχι»;
Νομίζω ότι τα «ναι» δεν είναι πάντα «ναι» και τα «όχι» δεν είναι πάντα «όχι». Το κρίσιμο ζήτημα είναι οι προϋποθέσεις. Θα σας δώσω ένα παράδειγμα από το βιβλίο: δεν απορρίπτει κανείς τα φάρμακα, επειδή μπορεί να γίνεται κατάχρηση, αλλά φροντίζει να πιστοποιεί ότι η παραγωγή τους πληροί τις προϋποθέσεις που επιβάλλουν οι υγειονομικοί κανόνες. Οι φαρμακευτικές εταιρείες ελέγχονται γι’ αυτόν τον σκοπό και η χρήση των φαρμάκων από τους ασθενείς. Επίσης, υπάρχουν φάρμακα που χορηγούνται μόνο με ιατρική συνταγή, αλλά και αυτά ακόμη ελέγχονται για τις παρενέργειές τους. Δεν απαξίωσε όμως η ανθρωπότητα τη φαρμακευτική επιστήμη επειδή ενδέχεται να σημειωθεί κατάχρηση ή υπερ-εκμετάλλευση των φαρμάκων, αλλά επέβαλε αυστηρούς κανόνες. Η Τεχνητή Νοημοσύνη στη υγεία, για παράδειγμα, μπορεί να κάνει θαύματα, αλλά πρέπει να παραμείνει το εργαλείο του γιατρού, ο βοηθός του. Αυτός πρέπει να αναλαμβάνει την ευθύνη των αποφάσεών του, γιατί αυτός πρέπει να λογοδοτεί. Το ίδιο ισχύει για κάθε χρήστη εφαρμογών ΤΝ, είτε είναι οδηγός αυτοκινήτου, είτε είναι νομικός, είτε προγραμματιστής. Σε καμία περίπτωση δεν πρέπει η ΤΝ να γίνει, από εργαλείο του ανθρώπου, το υποκείμενο που αποφασίζει ή ελέγχει και επιβραβεύει ή τιμωρεί. Αντίθετα, πρέπει να ελέγχεται για τη μεροληψία της, τα πνευματικά δικαιώματα που ενδέχεται να παραβιάζει ή τα προσωπικά δεδομένα που χρησιμοποιεί. Αλλά δεν είναι μόνο τα δεδομένα και η εκπαίδευση που μπορεί να καταστήσουν τις εφαρμογές της ΤΝ μεροληπτικές ή άδικες αλλά και το γεγονός ότι η ΤΝ στερείται αντίληψης και ηθικής.
Να υποθέσουμε ότι επειδή πρόκειται για καινούριο θέμα η ενημέρωσή μας για την Τεχνητή Νοημοσύνη δεν έχει περάσει ακόμη τις… παιδικές ασθένειες;
Υπάρχει μεγάλη παραπληροφόρηση. Από τη μια κάποιοι εκμεταλλεύονται τον θαυμασμό και την εμπιστοσύνη των ανθρώπων στους υπολογιστές και παρουσιάζουν την ΤΝ ως αλάθητη και αψεγάδιαστη. Κάποιοι άλλοι επενδύουν στους νοσταλγούς της χειρωνακτικής εργασίας και του παρελθόντος και εκμεταλλεύονται την τεχνοφοβία των παλαιότερων γενιών για να παρουσιάσουν την ΤΝ ως μια καταστροφή. Αυτό που ισχυρίζομαι εγώ στο βιβλίο είναι ότι το τι θα συμβεί εξαρτάται από εμάς. Πολλοί αρθρογραφούν για την ΤΝ χωρίς να αντιλαμβάνονται πώς πραγματικά λειτουργεί, πώς μπορούμε να προστατευτούμε από την κακή χρήση της ή τι μπορούμε να κατακτήσουμε ως κοινωνία από την ορθή χρήση της. Η ενημέρωση λοιπόν, πράγματι, δεν έχει περάσει ακόμη τις παιδικές ασθένειες, ούτε συζητά τις θεραπείες γι’ αυτές.
Όσα μαθαίνουμε σήμερα για την Τεχνητή Νοημοσύνη σε πόσα χρόνια πιστεύετε ότι θα έχουν ξεπεραστεί;
Πολλά από όσα θεωρούμε σήμερα πρωτοποριακά μπορεί να έχουν ξεπεραστεί μέσα σε λίγα χρόνια, με την έννοια ότι θα θεωρούνται αυτονόητα. Όμως τα βασικά κοινωνικά, πολιτικά και ηθικά ζητήματα που θέτει η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν πρόκειται να ξεπεραστούν τόσο γρήγορα. Πάντα θα υπάρχουν αυτοί που θέλουν να ελέγχουν τους πολίτες και πάντα θα υπάρχουν οι πολίτες που θέλουν να ελέγχουν τη διοίκηση. Πάντα θα υπάρχει η τάση προς την αυταρχία, η προσπάθεια αποφυγής της λογοδοσίας αλλά πάντα θα υπάρχει και η απαίτηση για Δημοκρατία. Το πρόβλημα με την Τεχνητή Νοημοσύνη, όταν χρησιμοποιείται από αυταρχικά καθεστώτα, είναι ότι η δυνατότητα της κοινωνικής διαμαρτυρίας περιστέλλεται.
Από την άλλη, κάποια τεχνολογικά ζητήματα που υπάρχουν σήμερα, όπως για παράδειγμα η ερμηνευσιμότητα, ακόμα και η «αντίληψη» ή και η απουσία «ηθικής» της ΤΝ θα εξελιχτούν. Ελπίζω λοιπόν να επιλυθούν άμεσα τα θεσμικά ζητήματα. Ωστόσο, η ΤΝ εισέρχεται με ραγδαίο ρυθμό στην καθημερινότητά μας και αυτό θα επιφέρει ραγδαίες αλλαγές στην κοινωνία – με λίγα λόγια, δεν θα ξεπεραστεί η ΤΝ αλλά ο τρόπος που λειτουργούμε σήμερα.
Υπάρχουν κάποιες παράμετροι που σας προβληματίζουν ή και σας φοβίζουν στην Τεχνητή Νοημοσύνη;
Με προβληματίζει το γεγονός ότι η συμβολή της στην εργασία μπορεί να αποδυναμώσει την ίδια την αξία της εργασίας και να απαξιώσει τους εργαζόμενους. Παράλληλα, δεδομένου ότι η παραγωγικότητα αυξάνεται ενώ η ανθρώπινη συνεισφορά μειώνεται, η ισορροπία εργοδότη – εργαζόμενου ανατρέπεται: ο εργοδότης εξαρτάται όλο και λιγότερο από την ανθρώπινη εργασία. Παραδοσιακοί μηχανισμοί -όπως για παράδειγμα οι συλλογικές συμβάσεις- αποδυναμώνονται. Μάλιστα, το όφελος από τη χρήση της δεν το καρπώνεται ο εργαζόμενος αλλά ο εργοδότης. Αυτό που με φοβίζει είναι ο καίριος ρόλος της πολιτικής σε σχέση με το αποτέλεσμα – αν αποτύχουν οι πολιτικοί στο θεσμικό πλαίσιο δεν θα λειτουργήσει η ΤΝ προς όφελος του πολίτη. Με φοβίζει, λοιπόν, γιατί οι πολιτικές αποφάσεις δεν έχουν πάντα γνώμονα το κοινό όφελος και οι πολίτες δεν έχουν αντιληφθεί ακόμη τι συνέπειες μπορούν να προκαλέσουν οι λανθασμένες ή κακόβουλες πολιτικές αποφάσεις. Ούτε έχουν αντιληφθεί το μέγεθος των πιέσεων που θα ασκηθούν σε πολιτικούς ώστε να μη ληφθούν αυτές οι αποφάσεις.
Τέλος, με ανησυχεί το γεγονός ότι προκειμένου να λειτουργήσει η ΤΝ χρειάζεται πόρους -κυρίως ενεργειακούς- και αυτοί είναι περιορισμένοι. Από την άλλη, η πρόσβαση στην ΤΝ είναι ένα δικαίωμα του πολίτη – αν κάποιοι την στερηθούν θα δημιουργηθούν τεράστιες ανισότητες. Οι χρήστες της ΤΝ έχουν ένα συγκριτικό πλεονέκτημα και μάλιστα κάποιες φορές στο μέλλον αυτό μπορεί να επηρεάζει την ίδια την ανθρώπινη ζωή. Επομένως, θα πρέπει να ισορροπήσουμε μεταξύ των πολιτικών και κοινωνικών δικαιωμάτων ώστε να εγγυηθούμε την πρόσβαση και των ενεργειακών πόρων, ώστε να εγγυηθούμε έναν βιώσιμο πλανήτη στις επόμενες γενιές. Γι’ αυτό προτείνουμε μαζί με συναδέλφους να κατοχυρωθεί η ΤΝ ως ένα διαγενεακό πολιτικό δικαίωμα, που διασφαλίζει και τα δύο.
Τελικά ποιο θεωρείτε εσείς το «κλειδί» για τη σωστή χρήση της ΤΝ;
Το κλειδί είναι οι θεσμοί… Αυτοί θα οριοθετήσουν τα δικαιώματα, θα αποτρέψουν την αυταρχία, θα εγγυηθούν την αξιοπιστία και τα κοινωνικά και πολιτικά δικαιώματα. Σήμερα τα πράγματα είναι λίγο-πολύ ανεξέλεγκτα, κανείς δεν ελέγχεται και κανείς δεν λογοδοτεί. Για παράδειγμα, δεν υπάρχει διαφάνεια ούτε σε σχέση με τα δεδομένα ούτε σε σχέση με τους αλγόριθμους· αντιλαμβανόμαστε τη μεροληψία από τις συνέπειες ή την παραβίαση των πνευματικών δικαιωμάτων όταν βλέπουμε την ΤΝ να χρησιμοποιεί το καλλιτεχνικό ύφος συγκεκριμένων ανθρώπων ή να απαγγείλει ποιήματα και να γράφει τραγούδια «εμπνευσμένα» από γνωστούς συγγραφείς ή καλλιτέχνες. Δηλαδή, αντιλαμβανόμαστε την κακή χρήση αφού πρώτα υποστούμε τις συνέπειες. Ακόμα και τότε όμως δύσκολα μπορούμε να αποδείξουμε την κατάχρηση και να αποδώσουμε ευθύνες. Επομένως, το κλειδί είναι ο έλεγχος πριν υποστούμε τις συνέπειες και η θεσμική και νομική προστασία.
Στην Ελλάδα που βρισκόμαστε επί του θέματος; Μπροστά, πίσω ή συμβαδίζουμε με τις εξελίξεις;
Η Ελλάδα δεν βρίσκεται στην πρωτοπορία της ανάπτυξης της Τεχνητής Νοημοσύνης, όμως ούτε και εντελώς εκτός των εξελίξεων. Υπάρχουν αξιόλογοι επιστήμονες και ερευνητικές ομάδες που δραστηριοποιούνται στον χώρο και διακρίνονται διεθνώς. Το ζήτημα δεν είναι μόνο οι επενδύσεις που γίνονται αλλά και οι υποδομές -και μάλιστα οι δημόσιες υποδομές- που θα διασφαλίσουν την πρόσβαση στους πολίτες. Ακόμη όμως και αν διασφαλιστούν επενδύσεις, το όριο είναι οι ενεργειακοί πόροι που χρειάζονται για να υποστηρίξουν τις υποδομές.
Σε επίπεδο εφαρμογών, επίσης, η Ελλάδα δεν έχει κατευθύνει επαρκώς τις δυνατότητες της ΤΝ, ώστε να υπηρετήσει τους πολίτες. Για παράδειγμα, η διοίκηση δεν αξιοποιεί εφαρμογές που μπορούν να πατάξουν τη διαφθορά και τη διοικητική αυθαιρεσία – δεν αξιοποιεί καν την ΤΝ για να επεξεργαστεί τα τεράστια δεδομένα της Διαύγειας. Αντίθετα, εφαρμόζει την ΤΝ, χωρίς την απαιτούμενη διαφάνεια, σχεδόν αποκλειστικά σε εφαρμογές της εφορίας ή, γενικά, ελέγχου των πολιτών.
Εξάλλου, σε θεσμικό επίπεδο η Ελλάδα δεν έχει διαμορφώσει κάποιο εθνικό πλαίσιο, ωστόσο συμπλέει, ευτυχώς, με το Ευρωπαϊκό πλαίσιο, το οποίο αν και έχει σοβαρές ελλείψεις, είναι το καλύτερο κατά τη γνώμη μου σήμερα, διεθνώς.
