Των Ισμήνη Μπαλαλέ και Florian Schmitz
Στο μοναδικό οικοσύστημα των Πρεσπών η φύση εδώ και αιώνες αγνοεί τα σύνορα. Αυτό μαρτυρούν και οι ίδιοι οι πελεκάνοι, οι οποίοι μετακινούνται ελεύθερα ανάμεσα σε τρεις χώρες: φωλιάζουν στην Ελλάδα, αναζητούν τροφή στη Βόρεια Μακεδονία και ξεκουράζονται στις αλβανικές όχθες. Η ανθρώπινη συνεργασία, ωστόσο, δεν ήταν ποτέ τόσο αυτονόητη όσο οι πτήσεις τους.
Ώσπου μια μικρή ομάδα ανθρώπων αποφάσισε να την κάνει εφικτή. Αυτή ακούει στο όνομα Εταιρεία Προστασίας Πρεσπών (ΕΠΠ) από την Ελλάδα, η οποία συνεργάστηκε μαζί με άλλες δύο οργανώσεις από την Αλβανία, την PPNEA (Protection and Preservation of Natural Environment in Albania) και από τη Βόρεια Μακεδονία, τη MES (Macedonian Ecological Society) για ένα κοινό όνειρο: το καλό της Πρέσπας. Η Μεγάλη Πρέσπα ανήκει στο μεγαλύτερο ποσοστό της στη Βόρεια Μακεδονία και στο μικρότερο σε Ελλάδα και Αλβανία, ενώ η Μικρή ανήκει κυρίως στην Ελλάδα και ένα μικρό μέρος της βρίσκεται στην Αλβανία.
«Όταν ξεκινήσαμε τη δράση μας στις Πρέσπες το μακρινό 1990, πολλοί ήθελαν να δουν μεγάλα ξενοδοχεία στη Μεγάλη Πρέσπα. Ήταν σημαντικό να εξηγήσουμε το δικό μας όραμα για τον τουρισμό, ώστε να δουν όλοι πως με αυτό το σενάριο η απασχόληση θα υπήρχε μόνο για μικρό χρονικό διάστημα κάθε χρόνο και μετά οι εγκαταστάσεις θα έμεναν σαν φαντάσματα», λέει η Μυρσίνη Μαλακού, η διευθύντρια της ΕΠΠ. Η Μυρσίνη, με καταγωγή από τη Λέσβο, ήρθε στις Πρέσπες το 1987, με αφορμή ένα συνέδριο για το μέλλον της Πρέσπας από τη WWF International. Από τότε έμεινε εκεί.
Με τα χρόνια η Εταιρεία και η κοινωνία των Πρεσπών κατάφεραν να περπατήσουν παράλληλα. Αυτό, όμως, χρειάστηκε χρόνο. «Στην αρχή προσπαθούσαμε να εξηγήσουμε τη θέση μας μέσω της επιστήμης αλλά φάνηκε γρήγορα ότι αυτή δεν θα μπορούσε να είναι η μόνη κοινή μας γλώσσα. Έτσι, εντείναμε τη συνεργασία και το διάλογο σε τοπικό επίπεδο», προσθέτει. «Τα αποτελέσματα ήταν πολύ όμορφα. Μάλιστα, όταν το 2022 περίπου 2.000 πελεκάνοι χάθηκαν λόγω της γρίπης των πτηνών όλοι στην Πρέσπα βοήθησαν, ακόμα και οι παραγωγοί φασολιών. Οι Πρέσπες είναι οι λίμνες τους. Είναι πολύ κεντρικό μέρος της ταυτότητας όλων των ανθρώπων».
Τρεις χώρες, δύο λίμνες, ένα μέλλον
Η συνεργασία με τις περιβαλλοντικές οργανώσεις της Αλβανίας και της Βόρειας Μακεδονίας δεν ήταν από την αρχή εφικτή και εύκολη. Οι ΜΚΟ επισκέπτονταν τις περιοχές, αλλά υπήρχε αμηχανία και συχνά απουσία επίσημων καναλιών επικοινωνίας. Η πολιτική καχυποψία δεν απαγόρευε τη συνεργασία, αλλά την καθυστερούσε. Η κατάσταση άρχισε να αλλάζει όταν, χάρη στην πίεση της ΕΠΠ και του WWF Ελλάς στήριξης, δημιουργήθηκε η ιδέα ενός διασυνοριακού πάρκου προστασίας - του πρώτου στα Βαλκάνια. Έτσι, τρεις πρωθυπουργοί συναντήθηκαν στον Άγιο Γερμανό, στις Πρέσπες, στα γραφεία της ΕΠΠ και υπέγραψαν τη διακήρυξη για το Διασυνοριακό Πάρκο Πρεσπών. Μάλιστα, ο πρωθυπουργός της Βόρειας Μακεδονίας πήγε στον Λαιμό από το συνοριακό πέρασμα στην περιοχή.
Η τεχνογνωσία για τη συνεργασία στην πράξη δεν υπήρχε – έπρεπε να χτιστεί από το μηδέν. «Οι πρώτες συναντήσεις ήταν αμήχανες: ποια γλώσσα θα χρησιμοποιήσουμε; Τι σημαία θα βάλουμε;». Εν τέλει χρησιμοποιήθηκαν τα αγγλικά και μπήκαν οι τρεις σημαίες, αντί για τα ονόματα. «Στην αρχή, υπήρχε κάποια επιφύλαξη, όμως σε πιο ανεπίσημες στιγμές που οι άνθρωποι χαλάρωναν, αναπτύχθηκε κλίμα εμπιστοσύνης και συνεργασίας. Εμείς επικεντρωνόμασταν πάντα στην κοινή μας αγάπη για την Πρέσπα και την ανάγκη να προστατεύσουμε το φυσικό της περιβάλλον και τους ανθρώπους της», εξηγεί η κ. Μαλακού.
«Επειδή είχαμε μία πολύ καλή συνεργασία, την οποία θέλαμε να συνεχίσουμε, αποφασίσαμε να ξεκινήσουμε το PrespaNet, ένα δίκτυο συνεργασίας με σκοπό να συντονίσει και να ενισχύσει τη διασυνοριακή συνεργασία για την προστασία του μοναδικού οικοσυστήματος των Πρεσπών το 2013. Το παράδειγμα ακολούθησαν και οι τοπικές αρχές», λέει η Μυρσίνη.
«Εμείς ήμασταν εδώ από τη δεκαετία του 1990 αλλά αυτό δεν συνέβαινε με τις άλλες δύο χώρες. Ο κόσμος μάς ήξερε, μας εμπιστευόταν. Οι οργανώσεις από τις άλλες δύο χώρες είχαν βάση στα Σκόπια ή στα Τίρανα. Άρα ένα από τα πρώτα πράγματα που έπρεπε να γίνουν ήταν να ανοίξουν τοπικά γραφεία στις Πρέσπες», λέει η Julia Henderson, συντονίστρια Στρατηγικής Συνεργασίας της Εταιρείας, η οποία ασχολείται στενά και με το PrespaNet.
Γιατί, όμως, έχει τόση σημασία ένα τέτοιο εγχείρημα που ενώνει τρεις γειτονικές χώρες; Η διασυνοριακή συνεργασία μεταξύ Ελλάδας, Αλβανίας και Βόρειας Μακεδονίας στην περιοχή των Πρεσπών έχει ιδιαίτερη σημασία, όχι μόνο για την προστασία του περιβάλλοντος αλλά και για την υπέρβαση μιας δύσκολης ιστορικής κληρονομιάς. Εκεί που μπήκε το τέλος του αιματηρού εμφυλίου στην Ελλάδα (1946-49), με τη συμμετοχή, άμεση ή έμμεση, και των τριών μεριών των Πρεσπών, ξεκίνησε 70 περίπου χρόνια μετά μια διασυνοριακή συνεργασία. Οι τρεις χώρες κουβαλούν δεκαετίες πολιτικών εντάσεων και αμοιβαίας καχυποψίας. Σε αυτό το πλαίσιο, η Συμφωνία των Πρεσπών που υπογράφηκε το 2018 μεταξύ Ελλάδας και Βόρειας Μακεδονίας αποτέλεσε σημείο καμπής, καθώς αποπειράθηκε να λύσει τη μακροχρόνια διαφωνία για το όνομα της γειτονικής χώρας και άνοιξε τον δρόμο για πιο στενή θεσμική συνεργασία.
Είναι αρκετό το ενδιαφέρον για τις λίμνες;
Η συνεργασία των οργανώσεων έφερε στο προσκήνιο τα κοινά που έχουν οι κάτοικοι των τριών περιοχών, είτε αυτά είναι ήθη και έθιμα είτε προβλήματα. Ένα από τα βασικότερα είναι η πρόσβαση στη Βόρεια Μακεδονία. Ο κόσμος περιμένει πώς και πώς να ανοίξει το συνοριακό πέρασμα στον Λαιμό, σε ένα από τα χωριά των Πρεσπών, ένα πέρασμα που ήταν ανοιχτό μέχρι και τη δεκαετία του ‘60. Έτσι, θα μπορούν να είναι στο Ρέσεν της Βόρειας Μακεδονίας σε λιγότερο από μισή ώρα. Απόσταση για την οποία τώρα χρειάζονται 2,5 περίπου ώρες μέσω των συνόρων της Κρυσταλλοπηγής. Μία κυρία από τη Βόρεια Μακεδονία που καθόταν ένα μεσημέρι του Φεβρουαρίου σε ένα καφέ στον Λαιμό είπε ότι ενώ επισκέπτεται συχνά την ελληνική πλευρά για δουλειά ή για βόλτα, η πρόσβαση είναι πολύ δύσκολη. «Χρειαζόμαστε ώρες και πηγαίνουμε από τα σύνορα της Κρυσταλλοπηγής», λέει. «Οι κάτοικοι το θέλουν πολύ το πέρασμα. Αλλά λίγοι είναι αυτοί που όντως πιστεύουν ότι θα γίνει. Γιατί να μην το θέλουν, άλλωστε; Ποιος δεν θέλει να ανοίξει ένα πέρασμα που θα μας φέρει πιο κοντά σε ένα τόσο μεγάλο αεροδρόμιο, όπως της Οχρίδας. Θα έρχεται πιο εύκολα ο κόσμος», λέει ένας κύριος που κρατά ένα τοπικό καφενείο στον Λαιμό. «Είναι πολλά τα οφέλη του περάσματος. Όσοι μένουν στις Πρέσπες δεν θέλουν τον τουρισμό με τα μεγάλα ξενοδοχεία αλλά έναν βιώσιμο και κοντά στη φύση τουρισμό και ως μέσο χρησιμοποιούμε τον αθλητισμό. Προσφέρουμε πολλές δραστηριότητες, όπως rafting, αναρρίχηση πλαγιάς, canyoing και πεζοπορία. Εναλλακτικές δραστηριότητες για να αγαπήσει ο κόσμος τις Πρέσπες. Αυτά αρέσουν στον κόσμο αλλά χρειάζονται να γίνουν διάφορα για να μπορέσει να έρθει περισσότερος κόσμος. Πάντως το θετικό είναι πως η νεολαία έχει αφήσει πίσω της κωλύματα του παρελθόντος», σημειώνει ο Χρήστος Ναούμ, ιδρυτής του Eco Tourismo. «Όταν υπεγράφη η Συμφωνία των Πρεσπών, ο τότε πρωθυπουργός της Βόρειας Μακεδονίας, Ζόραν Ζάεφ, ήρθε με βάρκα στους Ψαράδες», θυμάται ο ιδιοκτήτης μίας ταβέρνας στην περιοχή. Οι κάτοικοι δεν μπορούν να πάρουν μία βάρκα και να πάνε απέναντι.
«Μέσα στον Φεβρουάριο είχε υπογραφεί το τελευταίο χαρτί που χρειαζόταν και ξεκίνησε η δημοπράτηση των κτηρίων για το άνοιγμα του περάσματος. Με βάση το υπάρχον χρονοδιάγραμμα, σε τρία χρόνια θα ανοίξει», λέει ο δήμαρχος Πρεσπών, Γιώργος Στεργίου.
«Πρέπει να σκεφτούμε πώς θα ήταν οι Πρέσπες αν δεν υπήρχε η εταιρεία. Μπορεί να είχε κτήρια στην παραλία», παραδέχεται ο δήμαρχος Πρεσπών, ο οποίος με τη σειρά του μιλάει για μία αγαστή συνεργασία με τη ΜΚΟ. «Και οι τρεις ΜΚΟ άρχισαν και τη δική μας συνεργασία, δεν γίνεται να προστατέψεις μόνο μία περιοχή του νερού».
«Έχουμε διαχρονική συνεργασία με τους όμορους δήμους της Αλβανίας και της Βόρειας Μακεδονίας, του Πούστετς και του Ρέσεν, αντίστοιχα. Κατεβαίνουμε σε κοινά διασυνοριακά προγράμματα. Και οι τρεις χώρες έχουν τις ίδιες ανησυχίες εδώ πέρα από τις διαφορές των κυβερνήσεων. Το όραμά μας είναι τρεις χώρες, δύο λίμνες, ένας προορισμός. Τέλη του 2024 υπογράψαμε και ένα μνημόνιο συνεργασίας με τους δήμους των δύο χωρών και έτσι μας λύνονται τα χέρια με τα προγράμματα. Μέχρι τώρα μπορούσαμε να υπογράψουμε προγράμματα είτε μόνο με τη Βόρεια Μακεδονία είτε με την Αλβανία χωριστά», λέει.
Νέοι άνθρωποι, νέες ιδέες – Η λίμνη στη Βόρεια Μακεδονία
Η Daniela Zaec, η υπεύθυνη του τοπικού γραφείου της MES στο Ρέσεν, γεννήθηκε και μεγάλωσε δίπλα στη λίμνη. «Όταν άνοιξε το παράρτημα στην περιοχή ήταν σημαντικό να εργάζονται άτομα που την γνωρίζουν. Οι ντόπιοι δυσπιστούν απέναντι σε οργανώσεις που λειτουργούν μόνο από τα Σκόπια. Συχνά βλέπουν τις ΜΚΟ ως προσωπικά εγχειρήματα συμφέροντος και το γεγονός πως εργάζονται άτομα που είναι από το Ρέσεν βοήθησε σημαντικά την κατάσταση».
Η στάθμη της λίμνης Πρέσπας έχει υποχωρήσει δραματικά τα τελευταία 20 χρόνια - κάτι που ανησυχεί σοβαρά την τοπική κοινωνία. «Υπάρχει κλιματική αλλαγή, αλλά και ανθρώπινη παρέμβαση», εξηγεί η κ. Zaec. «Υπάρχουν πολλοί οπωρώνες στην περιοχή, και οι αγρότες αντλούν νερό απευθείας από τη λίμνη. Παράλληλα, καταστρέφονται υγροτοπικά οικοσυστήματα. Ο κόσμος δεν κατανοεί τη σημασία τους και τα μετατρέπει σε χωράφια». «Πριν από 30 χρόνια και παραπάνω θυμάμαι κολουμπούσαμε στη λίμνη, τώρα, όμως, αυτό είναι σχεδόν αδύνατο», θυμάται ένας κύριος που έχει ένα κατάστημα ανταλλακτικών στο Ρέσεν. «Η περιοχή έχει πολλές ομορφιές, το Ρέσεν είναι η λίμνη του», προσθέτει.
Αν και οι νεότεροι —και κυρίως οι μαθητές— δείχνουν ανοιχτοί σε περιβαλλοντικές ιδέες, για τους μεγαλύτερους η αλλαγή είναι πιο δύσκολη. «Χρειάζεται χρόνος και επιμονή. Υπάρχουν συνήθειες που δύσκολα αλλάζουν, ιδίως στους πιο ηλικιωμένους».
Νέες δουλειές για τους ντόπιους
Η επίλυση τέτοιων προβλημάτων απαιτεί χρόνο, ιδιαίτερα μετά από δεκαετίες κακής διαχείρισης και πολιτικής αστάθειας - φαινόμενα που δεν περιορίζονται μόνο στη Βόρεια Μακεδονία, αλλά και στην αλβανική πλευρά της λίμνης.
Ο Adnan Bego είναι περιβαλλοντολόγος και εργάζεται για την PPNEA, την αλβανική οργάνωση του δικτύου PrespaNet: «Ξεκίνησα εθελοντικά για έναν χρόνο και μετά προσλήφθηκα. Δεν είναι εύκολο να βρεις δουλειά εδώ, πολλοί νέοι φεύγουν για τη Γερμανία ή την Ιταλία αλλά εγώ αποφάσισα να μείνω». Ο συνεργάτης του, Kristi Gjoni, είναι βιοχημικός και επέστρεψε στην Αλβανία γι' αυτή τη θέση. «Σπούδασα στην Ιταλία και θα ήταν πολύ πιο εύκολο να μείνω εκεί, αλλά αποφάσισα να γυρίσω. Ήθελα να γυρίσω στην περιοχή μου και να εφαρμόσω αυτά που έμαθα εδώ. Είναι σημαντικό να υπάρχουν νέοι άνθρωποι με νέες ιδέες σε μικρότερες κοινωνίες για να εξελίσσονται».
Η Elona Ballauri από τον δήμο Πούστετς βλέπει με αισιοδοξία την επιστροφή νέων στην περιοχή. «Έχουν ξεκινήσει σημαντικές πρωτοβουλίες για τον τουρισμό. Μόνο μέσω του τουρισμού μπορεί να αναπτυχθεί η περιοχή — και υπάρχει τεράστιο ανεκμετάλλευτο δυναμικό».
Η ανάπτυξη του τουρισμού, όμως, απαιτεί βασικές υποδομές — δρόμους, αποχέτευση, ηλεκτροδότηση, επικοινωνία. Η νότια Αλβανία υστερεί σημαντικά. Μέσω κοινοτικών χρηματοδοτήσεων, οι τοπικές αρχές έχουν ήδη εξασφαλίσει πόρους και καταθέσει νέες αιτήσεις μαζί με εταίρους από την Ελλάδα και τη Βόρεια Μακεδονία. «Οι Έλληνες είναι πολύ καλοί στην εξεύρεση χρηματοδοτήσεων. Μαθαίνουμε πολλά από αυτούς», προσθέτει η Elona - επισημαίνοντας ακόμα ένα όφελος της διασυνοριακής συνεργασίας.
Μεγαλώνοντας μαζί
Η Elona πιστεύει ότι η Πρέσπα μπορεί να εξελιχθεί σε ενιαίο τουριστικό προορισμό: πεζοπορικά μονοπάτια που διασχίζουν τα σύνορα, επισκέπτες που κινούνται ελεύθερα ανάμεσα σε τρεις χώρες. Προς το παρόν, αυτό παραμένει όραμα — ιδίως σε μια εποχή όπου η Ε.Ε. δίνει έμφαση στο κλείσιμο των συνόρων, ιδιαίτερα κατά μήκος της βαλκανικής οδού των μεταναστών.
Μια επίσημη ενοποίηση των τεσσάρων εθνικών πάρκων που περιβάλλουν τη λίμνη φαίνεται απίθανη προς το παρόν. Όμως, η δύναμη του PrespaNet βρίσκεται στην άτυπη αλλά αποτελεσματική δικτύωση που έχει ήδη δημιουργηθεί. Και οι τρεις οργανώσεις έχουν μάθει να παρακάμπτουν τα εμπόδια που θέτουν οι κεντρικές κυβερνήσεις και να συνεργάζονται ουσιαστικά.
Το ρεπορτάζ έγινε με την υποστήριξη του Journalismfund Europe σε συνεργασία με την DW.