Ο παλαιότερος ισλαμικός ευκτήριο οίκος που χτίστηκε στη Θεσσαλονίκη, ήταν στο κέντρο της πόλης, στη διασταύρωση των οδών Εγνατία και Βενιζέλου. Από το 1467 όταν χτίστηκε μέχρι σήμερα που παραμένει κλειστό, λόγω των προβλημάτων στατικότητας που αντιμετωπίζει, το Αλκαζάρ, έγινε εμπορικό κέντρο, κινηματογράφος από τον μεσοπόλεμο και ως το τρίτο τέταρτο του 20ου αιώνα, ενώ πριν από μερικά χρόνια έπεσε η ιδέα να μετατραπεί σε μουσείο των αρχαιοτήτων του μετρό, γρήγορα όμως εγκαταλείφθηκε, εξαιτίας των ζητημάτων επάρκειας που αντιμετωπίζει.
Πριν από λίγες μέρες εγκρίθηκε από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο η μελέτη αποκατάστασης και η απόδοση του μνημείου στο κοινό. Το έργο εντάχθηκε στο Ταμείο Ανάκαμψης με χρηματοδότηση 10.511.984 ευρώ και ορίζοντα ολοκλήρωσης το 2025, με φορέα υλοποίησης τη Διεύθυνση Αναστήλωσης Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων του υπουργείου Πολιτισμού και υπό την εποπτεία της Εφορείας Αρχαιοτήτων Θεσσαλονίκης.
«Το μνημείο γνώρισε πολλές επεμβάσεις, πολλές διαφορετικές φάσεις και χρήσεις, με αποτέλεσμα να επέλθουν σημαντικές αλλοιώσεις στη μορφολογία του. Με την ολοκλήρωση των έργων, από τις υπηρεσίες του ΥΠΠΟΑ, το Τέμενος θα αποδοθεί στην πόλη, πλήρως αποκατεστημένο. Το τέμενος Χαμζά Μπέη εντάσσεται στο πρόγραμμα αποκατάστασης και ανάδειξης του μνημειακού αποθέματος της Θεσσαλονίκης, όλων των ιστορικών περιόδων, δήλωσε η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη.
Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης που επιβλέπει τις εργασίες θα παραδώσει ένα οθωμανικό μνημείο πλήρως αποκαταστημένο, με τα αρχιτεκτονικά γλυπτά, τον πλούσιο διάκοσμο του αίθριου και πλήθος ιστορικών στοιχείων. Ο χώρος θα είναι επισκέψιμος για το κοινό και παράλληλα θα φιλοξενεί εκδηλώσεις λόγου και τέχνης.
Σημειώνεται ότι το Αλκαζάρ θεωρείται το μεγαλύτερο σωζόμενο τζαμί σε ελληνικό έδαφος και εκτείνεται σε συνολική έκταση 1150 τ.μ., ενώ επιπλέον είναι το μοναδικό στα Βαλκάνια που διαθέτει αίθριο, όπως εκείνα της Αδριανούπολης και της Κωνσταντινούπολης.
Το Χαμζά Μπέη τζαμί, γνωστό ως Αλκαζάρ από το όνομα του κινηματογράφου που λειτουργούσε επί σειρά ετών, ανεγέρθηκε ως μεστζίτ (συνοικιακό τέμενος χωρίς μιναρέ) το έτος Εγίρας 872 (στο Γρηγοριανό Ημερολόγιο 1467/8) από τη Χαφσά, κόρη του Χαμζά Μπέη, από τον οποίο και πήρε το όνομά του.
Ο αρχαιολόγος-βυζαντινολόγος της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πόλης, Κωνσταντίνος Ράπτης, σε άρθρο του με τίτλο «Το τζαμί του Χαμζά Μπέη από την οθωμανική Σελανίκ στη σύγχρονη Θεσσαλονίκη: Προβλήματα και προοπτικές», αναφέρει ότι το μνημείο αποτελεί τον παλαιότερο ισλαμικό ευκτήριο οίκο που χτίστηκε στη Θεσσαλονίκη και σημειώνει ότι η τετράπλευρη αίθουσα προσευχής που ταυτίζεται με την πρώτη φάση του μνημείου είναι στραμμένη προς τη Μέκκα, ενώ αρχιτεκτονικά τόσο από τυπολογική, όσο και μορφολογική άποψη, κατατάσσεται στα μονόχωρα τεμένη της πρώτης περιόδου της οθωμανικής αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα.
Σύμφωνα πάντα με τη μελέτη του κ. Ράπτη, το κτηριακό συγκρότημα ολοκληρώθηκε στα μέσα του 16ου αιώνα, την περίοδο του Σελίμ Β΄, ενώ οι επεμβάσεις συνεχίστηκαν ως τις αρχές του 20ου αιώνα «για την προσαρμογή του μνημείου στις ανάγκες της μουσουλμανικής κοινότητας, που προσευχόταν σε αυτό μέχρι την υπογραφή της Συνθήκης της Λωζάνης και την ακόλουθη ανταλλαγή των πληθυσμών το 1923».
Όπως αναφέρει ο κ. Ράπτης «το 1923 το τέμενος του Χαμζά Μπέη συγκαταλέχθηκε στις ανταλλάξιμες περιουσίες της Μουφτείας Θεσσαλονίκης και πέρασε στη δικαιοδοσία της Εθνικής Τράπεζας, από την οποία παρά το ότι κηρύχθηκε διατηρητέο μνημείο με Προεδρικό Διάταγμα του 1926, δημοπρατήθηκε το 1928 στον έμπορο, Ομηρο Πιζάνη και οι κληρονόμοι του το δώρισαν για μια πεντηκονταετία αργότερα, το 1977, στον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό». Με πρωτοβουλία του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού το τέμενος Χαμζά Μπέη μεταβιβάστηκε στο υπουργείο Πολιτισμού, τον Ιούλιο του 2006.
Η φθορά του χρόνου και η ελλιπής συντήρηση λάβωσε το μνημείο, ενώ ο σεισμός του 1978 επιδείνωσε τις υπάρχουσες ρωγμές και ανέδειξε την κακή κατάσταση του κτηρίου και του περιβάλλοντος χώρου. Νέες καταπονήσεις υπέστη το μνημείο από τα έργα του μετρό, κυρίως από τη διάνοιξη για τις σήραγγες.
Η ιστορική διαδρομή του Αλκαζάρ
Στα πάνω από 100 χρόνια από την ενσωμάτωση της Θεσσαλονίκης μέχρι σήμερα το Χαμζά Μπέη λειτούργησε ως τζαμί μόνο τη δεκαετία 1913-1923. Στη συνέχεια, σύμφωνα με τον κ. Ράπτη, στα μέσα της δεκαετίας του 1920 στέγασε για ένα μικρό χρονικό διάστημα στρατιωτικές υπηρεσίες και από το 1930 ως τα μέσα της πρώτης δεκαετίας του 21ου αιώνα, μετατράπηκε σε εμπορικό κέντρο, με μικρά καταστήματα, κυρίως υποδημάτων.
Για τους πολίτες της Θεσσαλονίκης το μνημείο είναι γνωστό ως Αλκαζάρ, αλλά πλην των ιστορικών και των αρχαιολόγων κανείς δεν θυμάται το όνομα και την ιστορία του Χαμζά Μπεή, ο οποίος έχασε τη ζωή του το 1461 μαζί με 1000 ιππείς όταν στάλθηκε από τον Μεχμέτ Β΄ στα εδάφη του Δράκουλα, του Ρουμάνου ηγεμόνα της Βλαχίας, Βλαντ Τσέπες, γνωστού ως Παλουκωτή.
Από το 1932 και για σχεδόν μισό αιώνα στο αίθριο του μνημείου λειτουργούσε ο κινηματογράφος Αλκαζάρ, με ταινίες πρώτης προβολής του διεθνούς κινηματογράφου στις αρχές του 1950 κι αργότερα πρόβαλε τουρκικά, αιγυπτιακά και ινδικά μελοδράματα. Το 1970 έκανε στροφή σε ταινίες βίας και τα τελευταία χρόνια, πριν κλείσει οριστικά, πρόβαλε ταινίες ερωτικού περιεχομένου «ακατάλληλες δι΄ανηλίκους».
Σήμερα ο χώρος αυτός του αίθριου, ως ένας περίκλειστος αστικός κήπος, θα είναι ιδανικός για τον επισκέπτη «στο εσωτερικό του οποίου θα μπορεί να απομονωθεί πνευματικά από το πολύβουο αστικό περιβάλλον ταξιδεύοντας νοητά στο παρελθόν της πόλης» κι έτσι θα μετατραπεί «σε μια όαση ιστορικής μνήμης στην καρδιά του σύγχρονου κέντρου της Θεσσαλονίκης».
* Οι σύγχρονες φωτογραφίες είναι του υπουργείου Πολιτισμού, ενώ οι παλιές αντλήθηκαν από τη σελίδα «Παλιές Φωτογραφίες της Θεσσαλονίκης».