«Δεν ήθελα η σορός του παιδιού μου να καταλήξει στα αζήτητα». Μία μάνα ήθελε να θάψει το παιδί της, αλλά, λόγω του σοκαριστικού τροχαίου δυστυχήματος σε προάστιο της Θεσσαλονίκης -εξαιτίας του οποίου κατέληξε-, η αναγνώρισή του ήταν αρκετά δύσκολη. Όμως, δεν μπορούσε να δεχτεί ότι το παιδί της θα ήταν εκεί. Το περιστατικό αυτό καταγράφηκε πριν από περίπου 20 χρόνια. Σήμερα ο όρος «αζήτητα», αναφορικά με σορούς, επαναπροσδιορίζεται και μαρτυρά ιστορίες μεταναστών, αστέγων και απόρων που δεν έχουν κάποιον να τους κηδεύσει, ώστε να κλείσει με αυτό τον τρόπο ο κύκλος της ζωής τους. Όμως, μια και τα χρόνια περνούν, άλλη μία κατηγορία ατόμων που καταλήγουν στα αζήτητα έχει κάνει την εμφάνισή της από την οικονομική κρίση και ταλαιπωρεί πολύ τις υπηρεσίες μέχρι σήμερα: οι περιπτώσεις θανόντων με συγγενείς που δεν επιθυμούν να παραλάβουν το σώμα γιατί δεν θέλουν να έχουν σχέση με τον νεκρό.
Αποτέλεσμα όλων αυτών είναι ένα: μερικοί σοροί να μένουν ακόμα και μήνες στα ψυγεία των νοσοκομείων και των νεκροτομείων μέχρι να βρεθεί μία άκρη για να βρουν θέση σε κάποιο νεκροταφείο.
Οι αριθμοί
Στην 4η ΥΠΕ, στο Ιπποκράτειο της Θεσσαλονίκης το 2022 αντιμετώπισαν τέσσερα τέτοια περιστατικά (το 2021 ήταν 10), στο νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ εννέα, ενώ το νοσοκομείο Παπανικολάου μετρά ετησίως 10-15 ανάλογες περιπτώσεις.
Το ενδιαφέρον, ωστόσο, επικεντρώνεται στο γενικό νοσοκομείο Αλεξανδρούπολης, που έχει στα αζήτητα 20 σορούς προσφύγων-μεταναστών αγνώστων στοιχείων, μόνο από το 2ο εξάμηνο του 2022.
Λιγότερα είναι τα περιστατικά που καλούνται να διαχειριστούν άλλα νοσοκομεία της υγειονομικής περιφέρειας. Για παράδειγμα, στο γενικό νοσοκομείο Σερρών υπάρχουν δύο σοροί και στο νοσοκομείο Καβάλας μία.
Η διαδικασία που ακολουθείται όταν κάποιος αποβιώσει σε νοσοκομείο
Όταν σε ένα νοσοκομείο νοσηλεύονται και αποβιώσουν άστεγοι ασθενείς, είτε άτομα που δεν επιθυμεί η οικογένεια να αναλάβει τα έξοδα της κηδείας ή αδυνατεί αλλά και αταυτοποίητες σοροί/αγνώστων στοιχείων οι Κοινωνικές Υπηρεσίες του νοσοκομείου είναι οι πρώτες που καλούνται να διαχειριστούν την κατάσταση.
Όπως λέει στη Voria.gr η διευθύντρια Νοσηλευτικής Υπηρεσίας του νοσοκομείου Παπανικολάου, Δήμητρα Παλητζήκα, η Υπηρεσία επικοινωνεί με φορείς και δομές για να βρει άτομα από το περιβάλλον του θανόντα. Αν δεν βρεθεί κάποιος να επικοινωνήσει, τότε η Κοινωνική Υπηρεσία επικοινωνεί με το ΑΤ για να τους ενημερώσει αν υπάρχουν συγγενείς. Όταν φτάσει στο νοσοκομεία ένα άτομο αγνώστων στοιχείων η αστυνομία μεταβαίνει ώστε να πάρει αποτυπώματα και DNA από τις αταυτοποίητες σορούς, και να προσπαθήσει να τις ταυτοποιήσει με στοιχεία από τη βάση δεδομένων. Πάντως, σύμφωνα με τα στοιχεία, η Υπηρεσία αναλαμβάνει να θάψει κατά μέσο όρο 12-15 σορούς ετησίως, εκ των οποίων εκ των σπάνια κάποιες είναι αταυτοποίητες.
Η Βαρβάρα Τσόφλη, κοινωνική λειτουργός και προϊσταμένη της Κοινωνικής Υπηρεσίας του νοσοκομείου Παπανικολάου, περιέγραψε τη διαδικασία που ακολουθείται και αποτελείται από τέσσερις επιμέρους περιτπώσεις.
- «Όταν είναι γνωστά τα στοιχεία του θανόντα, αλλά οι οικογένειες δεν μπορούν οικονομικά να αναλάβουν την ταφή, ζητάμε τα απαραίτητα παραστατικά από το περιβάλλον που θα δείχνουν ότι υπάρχει αδυναμία. Έτσι, αναλαμβάνει το νοσοκομείο την ταφή της σορού μέσω μίας σύμβασης που έχει το ίδρυμα με γραφεία τελετών. Τα περισσότερα νοσοκομεία πραγματοποιούν ετήσιους διαγωνισμούς και αναθέτουν σε γραφεία τελετών τις κηδείες των αζήτητων-άπορων νεκρών».
- Στην περίπτωση που υπάρχουν σοροί που είναι γνωστών στοιχείων αλλά δεν υπάρχουν άτομα του περιβάλλοντός τους ή αυτά δεν επιθυμούν να τις παραλάβουν η Υπηρεσία επικοινωνεί με το ΑΤ Πυλαίας -καθώς το νοσοκομείο εμπίπτει στην περιοχή αρμοδιότητάς τους- και ενημερώνει για τα στοιχεία του ατόμου. «Έπειτα, ζητούμε να βρεθούν άτομα του περιβάλλοντος του από την αστυνομία. Τότε η αστυνομία συνήθως στέλνει κάποια ονόματα ή και τηλέφωνα των οικείων», είπε. Η Κοινωνική Υπηρεσία αναλαμβάνει να επικοινωνήσει με αυτά τα άτομα και κινείται η ανάλογη διαδικασία. Αν δεν επιθυμούν να παραλάβουν τη σορό τότε τους ζητούν να κάνουν μία υπεύθυνη δήλωση πως δεν επιθυμούν να παραλάβουν. Από κοινωνική σκοπιά πάντως, όπως λέει η ίδια, όταν ένα παιδί δεν μεγάλωσε με τον πατέρα του ή με τη μητέρα του ή ήταν κακοποιητικός τότε δεν είναι παράλογο να μην επιθυμεί επαφή ο οικείος/συγγενής. Οι περισσότερες περιπτώσεις αφορούν άνδρες.
- Η άλλη κατηγορία είναι αυτή των αλλοδαπών που έχουν έρθει μόνοι τους στην Ελλάδα. Από τη μία υπάρχουν αυτοί που είναι δηλωμένοι και έτσι οι κοινωνικοί λειτουργοί επικοινωνούν με το εκάστοτε προξενείο το οποίο ψάχνει στη χώρα του να βρει συγγενείς του ατόμου ή με τις δομές που μπορεί να διέμενε. Οι υπόλοιποι -που δεν έχουν συγγενείς- θάβονται με μέριμνα του νοσοκομείου και η κοινωνική υπηρεσία κρατά τα στοιχεία αλλά και το πού έγινε η ταφή τους, σε περίπτωση που κάποιος τους αναζητήσει στο μέλλον.
- Η τελευταία περίπτωση αφορά τα άτομα αγνώστων στοιχείων. Αν αυτά έχουν καταλήξει ενώ έρχονται στο νοσοκομείο, η Υπηρεσία στέλνει έγγραφο στο αστυνομικό τμήμα που δηλώνει πως υπάρχει ένα άτομο αγνώστων στοιχείων και ειδοποιείται η σήμανση για να πάρει αποτυπώματα -κάτι που δεν ευοδώνεται πάντα, γιατί μπορεί να μην είναι άτομα που έχουν φάκελο και έτσι δεν μπορούν να ταυτοποιηθούν με αυτόν τον τρόπο. Αν έχει ήδη έρθει η αστυνομία και έχει πάρει τα αποτυπώματα του ατόμου, τότε αναλαμβάνουν οι αρχές την ταυτοποίηση και το νοσοκομείο την ταφή. Οι ιστορίες αυτές μπορεί να κρατήσουν ακόμα και τετράμηνο ή πεντάμηνο (αλλά αυτά τα περιστατικά είναι μεμονωμένα και αφορούν περίπου ένα τον χρόνο). Πάντως, και νομικά δεν προβλέπεται ο χρόνος που μπορεί να κρατηθεί μία σορός στο νοσοκομείο.
Τόσο η κ. Τσόφλη όσο και η κ. Παλητζήκα, συμφωνούν πως η ταυτοποίηση ενός ανθρώπου που για συγκεκριμένους λόγους βρίσκεται σε θαλάμους του νοσοκομείου είναι μια διαδικασία που χρειάζεται υπομονή και επιμονή, συντονισμός και συνεργασία με πολλές υπηρεσίες (δήμος, δημοτολόγια, αστυνομικό τμήμα, σήμανση, ιατροδικαστική υπηρεσία κλπ), μια διαδικασία πολλές φορές δαιδαλώδη που τραβά σε μάκρος χρόνου.
Νομικό κενό για σορούς που χρήζουν νεκροψίας-νεκροτομής και δεν θέλει να παραλάβει η οικογένεια - Τι γίνεται όταν κάποιος που καταλήξει χρήζει νεκροψίας
Στην Ιατροδικαστική Υπηρεσία του υπουργείου Δικαιοσύνης αντιμετωπίζουν πολύ μεγάλο πρόβλημα με τις σορούς γνωστών στοιχείων που χρήζουν νεκροψίας-νεκροτομίας και τις οποίες δεν επιθυμεί η οικογένεια να παραλάβει προς ταφή, καθώς πέφτουν σε νομικό κενό.
Όπως λέει στη Voria.gr η προϊσταμένη της Ιατροδικαστικής Υπηρεσίας Θεσσαλονίκης, Ελένη Ζαγγελίδου, σε περιπτώσεις που μία σορός μεταφερθεί στην Υπηρεσία για διενέργεια νεκροψίας-νεκροτομής και δεν παραληφθεί από τους οικείους του είτε γιατί αυτοί δεν υπάρχουν είτε γιατί το άτομο είναι άπορο, είτε γιατί είναι αγνώστων στοιχείων, αναλαμβάνει την ταφή το υπουργείο Δικαιοσύνης. «Αφότου έρθει μία σορός αγνώστων στοιχείων και δεν αναγνωριστεί μέχρι και 40 ημέρες μετά, τότε η Υπηρεσία λαμβάνει γνώση ότι δεν υπάρχουν στοιχεία ταυτότητας και μεριμνά το υπουργείο Δικαιοσύνης για να ενταφιάσει αυτήν τη σορό, με κονδύλι που ζητά η Υπηρεσία στις αρχές του χρόνου για τον σκοπό αυτόν. Βέβαια, το χρονικό διάστημα δεν είναι πάντα τόσο τυπικό, καθώς υπάρχει πιθανότητα να μην έχει εκδοθεί κονδύλι και να καθυστερήσει η διαδικασία», λέει η κ. Ζαγγελίδου.
Η ίδια διαδικασία αφορά και τους νεκρούς που έχουν ταμείο απόρων -όπως για παράδειγμα οι άστεγοι-, αλλά έχουν στοιχεία ταυτότητας. Σε αυτήν την περίπτωση από την Υπηρεσία κρατούν τα χαρακτηριστικά αλλά και σε ποιο σημείο ενταφιάστηκε η σορός έτσι ώστε αν κάποια στιγμή εμφανιστεί κάποιος και αναζητήσει τη σορό να ξέρει πού να τη βρει. Οι ταφές στη Θεσσαλονίκη γίνονται όπου υπάρχει διαθεσιμότητα, είτε στην Αναστάσεως του Κυρίου είτε στον Εύοσμο, είτε σε περιφερειακούς δήμους. Η ιατροδικαστική υπηρεσία Θεσαλονίκης δέχεται σορούς από όλες τις περιφέρειες της Κεντρικής Μακεδονίας που χρήζουν διενέργειας νεκροψίας-νεκροτομής.
Όπως λέει η κ. Ζαγγελίδου, ετησίως η Υπηρεσία αναλαμβάνει περίπου 15 σορούς από τις οποίες περίπου οι μισές είναι αγνώστων στοιχείων που ενταφιάζονται σταδιακά με τα έξοδα του υπουργείου Δικαιοσύνης, ενώ οι υπόλοιπες αφορούν αλλοδαπούς που είναι μεν γνωστών στοιχείων αλλά γίνονται προσπάθειες μέσω των πρεσβειών είτε να ενταφιαστούν στην Ελλάδα είτε να μεταφερθούν στη χώρα τους.
Το μεγάλο πρόβλημα, που το τελευταίο διάστημα διογκώνεται, είναι οι σοροί γνωστών στοιχείων τις οποίες δεν επιθυμούν να παραλάβουν οι οικείοι είτε γιατί δεν θέλουν να έχουν σχέση με τον νεκρό είτε γιατί έχουν κάνει αποποίηση κληρονομιάς. Για αυτές τις σορούς υπάρχει νομοθετικό κενό. Πέρυσι στο υπουργείο Δικαιοσύνης είχε δημιουργηθεί μία νομοπαρασκευαστική επιτροπή με αυτό το αντικείμενο, που εξέταζε τι θα προβλέπεται για αυτές τις περιπτώσεις. Αυτές οι σοροί παραμένουν στο νεκροτομείο της Υπηρεσίας. Όπως λέει η ίδια, δεν είναι δυνατόν να υπάρχει μία σορός σε ένα ψυγείο χωρίς να υπάρχει πρόβλεψη για το τι θα γίνει, ασχέτως του ότι υπάρχει η δυνατότητα στην Υπηρεσία. «Υπάρχει σορός που παραμένει στα αζήτητα εδώ και ενάμιση έτος. Δεν είναι χαρακτηριστικό μίας ευνομούμενης κοινωνίας να έχουμε έναν άνθρωπο που να μην μπορεί να ενταφιαστεί παρόλο που έχει οικογένεια και στοιχεία. Σε αυτήν την περίπτωση εντάσσονται και οι σοροί γνωστών στοιχείων χωρίς οικογένεια.
Αστυνομικές πηγές αναφέρουν πως ακόμα και μετά την ταφή ατόμων που δεν έχουν ταυτοποιηθεί η Αστυνομία συνεχίζει να αναζητά στοιχεία του και μένει ανοιχτός ο φάκελος της υπόθεσης.
Τι γίνεται στο ανατομείο
Στο παρελθόν η παράδοση των αζήτητων πτωμάτων στο Ανατομείο της Ιατρικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης ήταν υποχρεωτική και όχι προαιρετική και τα πτώματα κρατούνταν επί τουλάχιστον έξι μήνες πριν τη διαδικασία της ταρίχευσης, μήπως και κάποιος τους ζητήσει. Μάλιστα, έγγραφα του 1958 που είναι σε γνώση της Voria.gr μιλούσαν για υποχρεωτική παράδοση των αζήτητων σορών στην επιστήμη και παραμονή για 10 μόλις ημέρες στο Ανατομείο μέχρι την ταρίχευση. Πλέον, όμως, η διαδικασία έχει αλλάξει και για να μεταφερθεί μία σορός στο Ανατομείο είναι απαραίτητο το άτομο να είναι δωρητής σώματος. Όπως ανέφερε στη Voria.gr ο διευθυντής του εργαστηρίου Ανατομίας και Χειρουργικής Ανατομίας του ΑΠΘ, Γεώργιος Παρασκευάς, παλαιότερα υπήρχε μεγάλη ανάγκη για σορούς, αλλά πλέον κάτι τέτοιο έχει πάψει να ισχύει. «Πάντως, και πριν αλλάξει η νομοθεσία εμείς κρατούσαμε για καιρό τα πτώματα πριν τα ταριχεύσουμε γιατί ποτέ δεν ξέρεις πότε μπορεί να ταυτοποιηθεί κάποιος».
Σε ορισμένες περιπτώσεις οικογένειες ζητούσαν να δώσουν το σώμα του συγγενή τους στην επιστήμη, καθώς δεν είχαν την οικογενειακή δυνατότητα να το θάψουν, χωρίς να γίνεται όμως δεκτό το αίτημά τους.
Ταφή ατόμων που ανήκουν σε αυτές τις κατηγορίες αναλαμβάνει και ο δήμος, είτε για περιπτώσεις ωφελουμένων τους αστέγων ή απόρων είτε για σορούς που είναι αγνώστων στοιχείων.
Στο Κοιμητήριο της Αναστάσεως του Κυρίου είναι θαμμένοι πάνω από 50 σοροί, είτε αζήτητοι είτε χωρίς οικογένεια, είτε με οικογένεια αλλά χωρίς αυτή να θέλει να παραλάβει. Μόνον ένας σταυρός, μία μικρή μαρμάρινη πλάκα και ένα όνομα (στην καλύτερη περίπτωση) υπενθυμίζει αυτούς τους ανθρώπους. Μερικοί έχουν και από κανένα λουλούδι που το αφήνουν περαστικοί. Τα περισσότερα ονόματα είναι ξένα. Σε μερικούς τάφους αναγράφεται μόνο μία ημερομηνία, καθώς το όνομα του θανόντα παραμένει άγνωστο. «Τις αζήτητες σορούς τις κρατάμε ενταφιασμένες περίπου τρία χρόνια, καθώς δεν υπάρχει κάποιος να τους αναζητήσει. Την τελευταία εβδομάδα μάς έφεραν τρεις, αλλά γενικά δεν είναι πολύ συχνό φαινόμενο», λέει ο προϊστάμενος των κοιμητηρίων, Θωμάς Ραμόπουλος.
Δεν αναλαμβάνουν πολλά γραφεία τελετών
Πάντως, η Voria.gr συνομίλησε και με γραφεία τελετών που παλαιότερα σύναπταν τέτοιες συμβάσεις με τα νοσοκομεία μετά από διαγωνισμούς. Τα περισσότερα έχουν πάψει πια να συνεργάζονται και να μπαίνουν σε αυτήν τη διαδικασία, αφενός λόγω χαμηλής αμοιβής και αφετέρου λόγω της γραφειοκρατίας που χρειαζόταν. Όπως αναφέρουν, η διαδικασία είναι χρονοβόρα και κοστοβόρα, ενώ δεν υπάρχουν και αρκετές θέσεις στα Κοιμητήρια. «Δεδομένου πως για γνωστές σορούς, με οικογένεια, υπάρχουν αναμονές, η κατάσταση για αζήτητες σορούς και για αυτούς χωρίς οικογένεια είναι ακόμα πιο δύσκολη», είπε ιδιοκτήτης ενός γραφείου τελετών στη Voria.gr. Ο ίδιος πρόσθεσε πως οι αμοιβές είναι χαμηλές για τις ευθύνε που αναλαμβάνουν, αλλά και για το γεγονός πως για σορούς χωρίς συγγενείς πρέπει να υπάρχει πρόβλεψη και για τις εκταφές, έργο στο οποίο καλείται να επιτελέσει όποιος έχει αναλάβει την ταφή.
