«Σε αγώνα ανταγωνισμού προς το χειρότερο» παρασύρεται η ανθρωπότητα, σε μια εποχή που τα εθνικά κράτη αποδυναμώνονται, οι τεχνολογικοί γίγαντες εντείνουν την επιρροή τους στην πολιτική, οι ημι-δικτατορίες αποκτούν νέα εργαλεία άσκησης ισχύος και επιτήρησης, χάρη και στην Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) κι οι πολεμικές οικονομίες διαρκώς πληθαίνουν.
Την εκτίμηση αυτή διατυπώνει ο καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας του ΑΠΘ και συγγραφέας, Νικόλας Σεβαστάκης, μια από τις ηχηρότερες φωνές του πνευματικού κόσμου στην Ελλάδα, σε μια συζήτηση στο πλαίσιο του «Homo sAIence», του vidcast της voria.gr για την Τεχνητή Νοημοσύνη.
Προσθέτει δε ότι θεωρεί πολύ πιθανό να υπάρξει μια οικονομική φούσκα γύρω από την Τεχνητή Νοημοσύνη: «Είναι πολύ πιθανό, γιατί τα μεγέθη είναι δυσθεώρητα και υπάρχει από πίσω αυτό που λέμε hype, ένας διαφημιστικός πυρετός και μια υπερπροώθηση (...), ενώ παράλληλα παρατηρούμε μια αταξία και μια αμορφία, που ακολουθεί την αταξία και την αμορφία στο παγκόσμιο γεωπολιτικό σύστημα και στις ισορροπίες ισχύος μεταξύ των ΗΠΑ, της Ευρώπης, της Κίνας, της Ρωσίας και των άλλων παικτών. Άρα είναι πολύ πιθανό να υπάρξει μια οικονομική φούσκα, γιατί υφίσταται ήδη και μια πολιτική φούσκα από πίσω» εκτιμά ο Νικόλας Σεβαστάκης και προσθέτει ότι πέραν του μεγάλου κόστους -κοινωνικού και εργασιακού- που θα υπάρξει αν αυτή η φούσκα σκάσει, πιθανότατα θα διαμορφωθεί μια ακόμα πιο ολιγοπωλιακή κατάσταση, με μεγαλύτερη συγκέντρωση δύναμης σε ακόμη λιγότερους «παίκτες».
Το κίνημα του Σκοτεινού Διαφωτισμού και οι νέου τύπου δικτατορίες
Τα τελευταία λίγα χρόνια αναδύεται εντονότερα στο προσκήνιο το κίνημα του λεγόμενου «Σκοτεινού Διαφωτισμού» («Dark Enlightenment»), το οποίο ενστερνίζονται και υποστηρίζουν μεγιστάνες της τεχνολογίας όπως ο Elon Musk και ο Peter Thiel, αλλά και ο Αμερικανός αντιπρόεδρος, JD Vance. Tι ακριβώς πρεσβεύει αυτό το κίνημα;
Όπως εξηγεί ο Νικόλας Σεβαστάκης, ο Σκοτεινός Διαφωτισμός ξεκινάει από την αντίληψη ότι η ελευθερία δεν είναι συμβατή με τη Δημοκρατία, «ότι χρειάζεται να διαμορφωθούν πολιτεύματα νέου τύπου, σχεδόν μοναρχικά, στα οποία οι ίδιες οι μεγάλες εταιρείες θα γίνουν “κράτη” (...), θα εξελιχθούν σε περιοχές που θα έχουν τον δικό τους νόμο, θα έχουν αποσχιστεί από τα δημοκρατικά κράτη δικαίου και θα επαναπροσδιορίσουν την έννοια του πολίτη (...) συμπεριλαμβάνοντας σε αυτή και μη ανθρώπινα όντα. Μιλάμε για ένα δυστοπικό σχέδιο, για ένα πολύ σκοτεινό σενάριο μιας νέου τύπου δικτατορίας με επίκεντρο μεγάλους ολιγάρχες με μεσσιανικά οράματα».
Συμπληρώνει ότι η τάση αυτή είναι πολύ σοβαρή και ανησυχητική, ακριβώς επειδή τη στηρίζουν άτομα που έχουν εξουσία επί εκατομμυρίων πολιτών και μέσα στα ίδια τα κράτη και τις κυβερνήσεις. «Άρα είναι ένα από τα ζητήματα που μας απασχολούν σοβαρά στην πολιτική σκέψη αυτού του καιρού» λέει.
Νεοφιλελεύθερος αντικρατισμός, αυταρχικός κρατισμός και Τραμπισμός
Το εθνικό κράτος γίνεται ολοένα πιο ευάλωτο και κάποιοι, όπως η πολιτική επιστήμονας Wendy Brown, μιλούν ήδη για έναν ακυβέρνητο μετακρατικό κόσμο. Πόσο πιθανό θεωρεί ο Νικόλας Σεβαστάκης δραστηριότητες που κανονικά αποτελούν αντικείμενο κρατών και κυβερνήσεων, όπως η άμυνα, η παιδεία ή η επιβολή του νόμου να παρέχονται «αύριο» από εταιρείες- κολοσσούς;
«Είναι μια πολύ ορατή τάση αυτή. Προϋπάρχει η ιδέα μιας εταιρικής διακυβέρνησης του κόσμου, η οποία λέγεται ότι θα αντικαταστήσει την πολιτική διακυβέρνηση, διότι η τελευταία απέτυχε. Πρόκειται για παλιές ιδέες, οι οποίες όμως τώρα αναπτύσσονται σε έδαφος με πολύ ισχυρά τεχνολογικά εργαλεία και επεκτεινόμενες κοινωνικές και πολιτισμικές τάσεις. Είναι διαφορετικό να υπάρχουν πλέον τα οχήματα και οι τρόποι για να πραγματωθούν οι ιδέες αυτές» σημειώνει.
Με μεγαλύτερη ισχύ αναδύεται και ένα μείγμα ιδεών φαινομενικά πολύ αντίθετων μεταξύ τους: η μία είναι αυτό που θα αποκαλούσαμε «νεοφιλελεύθερο αντικρατισμό», δηλαδή η υποκατάσταση του κράτους από ιδιωτικές εταιρείες σε όλο το πεδίο των προνοιακών υπηρεσιών. Και η άλλη η επιστροφή του «αυταρχικού κρατισμού», όπως τον αποκαλούσε ο Νίκος Πουλαντζάς, η επέμβαση δηλαδή -μεταξύ άλλων- πάρα πολύ ισχυρότερων μορφών αστυνόμευσης και επιτήρησης των πολιτών.
«Οι δύο αυτές φαινομενικά αντίθετες μεταξύ τους ιδέες ενώνονται στον Τραμπισμό. Από τη μια υπάρχει μια ρητορική περί ελευθερίας, παραδείγματος χάριν γύρω από την οπλοκατοχή, η υπεράσπιση της ιδιωτικής ασυδοσίας δηλαδή, και από την άλλη, η επέμβαση της Υπηρεσίας Μετανάστευσης και Τελωνείων, με στρατιωτικοποίηση των μητροπόλεων των μεγάλων αστικών κέντρων με πολλά αυταρχικά χαρακτηριστικά. Υπάρχουν λοιπόν και τα δύο και φιγούρες όπως ο Peter Thiel και ο Elon Musk ενοποιούν αυτές τις δύο δυναμικές, τις ενσαρκώνουν ιδεολογικά και προσπαθούν να τις διαδώσουν και στην Ευρώπη» υποστηρίζει και προσθέτει ότι, σε μια περίοδο κρίσης των πολιτικών συστημάτων, αυτές οι μηδενιστικές αντιλήψεις αρχίζουν δυστυχώς να διαχέονται σε τμήματα των νεανικών πληθυσμών και εκτός ΗΠΑ.
Φοβισμένα κράτη
Κατά τον Νικόλα Σεβαστάκη, παρότι τα κράτη έχουν ακόμη στα «χέρια» τους σημαντικά εργαλεία ελέγχου, που αποδεικνύεται ότι τα αξιοποιούν αποτελεσματικά όταν διακυβεύονται θέματα εθνικής ασφάλειας, ωστόσο εμφανίζονται αποδυναμωμένα και είχαν βέβαια ήδη κλονιστεί στην πρότερη φάση της παγκοσμιοποίησης, πριν από την ΤΝ και την αλγοριθμική διακυβέρνηση.
«Το θέμα είναι ότι επειδή κυριαρχούν δυναμικές απορρύθμισης και ασύμμετρης εξουσίας των μορφών κεφαλαίου, τα κράτη είτε συμμαχούν είτε φοβούνται ν’ αντιδράσουν για λόγους ανταγωνιστικότητας, χάριν των ratings των οίκων αξιολόγησης και για λόγους άλλων μηχανισμών εξάρτησής τους. Και κακά τα ψέματα βρισκόμαστε σε αυτό το αδιέξοδο, σε ένα μπλοκάρισμα του δημοκρατικού κοινωνικού κράτους (...) Γι’ αυτό χρειαζόμαστε όρια» υπογραμμίζει. Για τον Νικόλα Σεβαστάκη έχουν πια πολύ μεγάλη σημασία τα κινήματα πολιτών και η παρέμβαση της κριτικής διανόησης και εκείνων των θεσμικών φορέων που αντιλαμβάνονται τους κινδύνους και δεν ικανοποιούνται από συμβατικές δηλώσεις καθησυχασμού.
Η συζήτηση με τον Νικόλα Σεβαστάκη επεκτάθηκε ακόμη στο πώς πρέπει να χρησιμοποιούν οι δημόσιες διοικήσεις και οι κυβερνήσεις τα προϊόντα και τις υπηρεσίες των εταιρειών ΤΝ, ώστε να μη γίνουν δέσμιές τους, στα εργαλεία παραπληροφόρησης, προπαγάνδας και άσκησης επιρροής που δίνει η ΤΝ στις 88 δημοκρατίες και τα 91 απολυταρχικά καθεστώτα του πλανήτη, στο πώς θα αποζημιωθούν οι χαμένοι της νέας βιομηχανικής επανάστασης και στο αν ο φόβος μπορεί να οδηγήσει τους ανθρώπους να θυσιάσουν την ελευθερία τους στο όνομα της ασφάλειας._