*Των Mikhael Awad και Κώστα Κεχαγιά
Ο ήλιος λούζει την άσφαλτο. Η θερμοκρασία παραμένει υψηλή. Η πόλη είναι ακόμη άδεια και επάνω στα καυτά τσιμέντα, σε διάφορα σημεία της οδού Ίωνος Δραγούμη στο κέντρο, άνθρωποι έχουν στοιβάξει όλο τους το βιος και καθισμένοι επάνω σε χαρτόκουτα, αγναντεύουν το κενό. Παρακολουθούν τα αυτοκίνητα που διασχίζουν τον δρόμο, κοιτάζουν όποιον περνά από μπροστά τους και πολλές φορές αισθάνονται αόρατοι καθώς ελάχιστοι στις μέρες μας τους δίνουν σημασία, αφού πλέον έχουν πλήρως αφομοιωθεί με το περιβάλλον στα τόσα χρόνια που είναι πια εγκατεστημένοι στις γωνιές τους.
Η αδιαφορία των γύρω τους έχει γίνει για εκείνους κανονικότητα και κάθε φορά που κάποιος σπεύδει να τους συνδράμει με οποιονδήποτε τρόπο, τού ανταποκρίνονται με ένα γλυκό χαμόγελο. Τα άστεγα άτομα, είναι εδώ και χρόνια ένα με τους δρόμους της Θεσσαλονίκης.
Σύμφωνα με στοιχεία του κεντρικού δήμου, 65 άστεγοι άνθρωποι είναι καταγεγραμμένοι και ενταγμένοι στο υπνωτήριο. Όμως σύμφωνα με ασφαλείς εκτιμήσεις, ο πραγματικός αριθμός των άστεγων στο κέντρο της πόλης ξεπερνά τους 250. Τα άστεγα άτομα μπορούν να μείνουν στο υπνωτήριο για 6 μήνες με δυνατότητα παράτασης, υπό προϋποθέσεις. Ενδεικτικό είναι το γεγονός ότι εκεί έχουν φιλοξενηθεί από το 2017, περί τα 900 άτομα. Αυτές είναι και οι μοναδικές θέσεις που προσφέρει ο κεντρικός δήμος για διαμονή, ενώ λειτουργεί και το Ανοικτό Κέντρο Ημέρας , το οποίο αφορά κυρίως την εξυπηρέτηση αναγκών (υγιεινής, επικοινωνίας κλπ.) των περιπτώσεων ημιαστεγίας.
Τα προγράμματα που έληξαν και δημιούργησαν περισσότερους άστεγους
Ωστόσο, ο αριθμός των αστέγων είναι πάντοτε δυναμικός και μεταβάλλεται συχνά από τον τερματισμό προγραμμάτων φιλοξενίας προσφύγων και μεταναστών.
Κάποια από αυτά ήταν το Filoxenia το οποίο διήρκησε για περίπου δύο χρόνια (Οκτώβριος 2019-Ιανουάριος 2021) και προσέφερε την προσωρινή στέγαση με αξιοπρέπεια και υποστήριξη για πρόσφυγες, το Helios (Ιούλιος 2019-Νοέμβριος 2024) το οποίο παρείχε επιδοτήσεις στέγασης σε άστεγους πρόσφυγες, το ESTIA (2015-2023) με το οποίο είχαν μεταφερθεί και φιλοξενηθεί πάνω από 90.000 αιτούντες άσυλο από τα νησιά σε πόλεις όλης της Ελλάδας και το REACT το οποίο λειτούργησε το 2021 και το 2022 με στόχο τη μίσθωση διαμερισμάτων για τη φιλοξενία προσφύγων και μεταναστών.
Οι άστεγοι, λοιπόν, που άφησαν πίσω τους οι τερματισμοί των προγραμμάτων είναι συχνά στους δρόμους της Θεσσαλονίκης. Πολλές φορές, μάλιστα, έβλεπε κανείς στον δρόμο ολόκληρες οικογένειες, μέχρι οι άνθρωποι αυτοί να μεταφερθούν σε κάποια camps ή να καταφέρουν να φύγουν από τη χώρα και να μεταβούν σε άλλα ευρωπαϊκά κράτη ώστε να βρουν τη δική τους γη της Επαγγελίας.
Έτσι, η διαμονή τους στους δρόμους της πόλης είναι τις περισσότερες φορές προσωρινή. Για αυτό και μειοψηφούν καθώς οι 3 στους 10 άστεγους στη Θεσσαλονίκη είναι αλλοδαποί και νέοι σε ηλικία.
Η ηχηρή απουσία του κοινωνικού κράτους
Κατά τα άλλα, στην Ελλάδα δεν φαίνεται να υπάρχει ολοκληρωμένη κοινωνική πολιτική από το κεντρικό κράτος για το ζήτημα της αστεγίας. Δομές ανεπαρκείς (χαρακτηριστικό παράδειγμα οι 65 θέσεις στο υπνωτήριο του δήμου Θεσσαλονίκης τη στιγμή που ο δυναμικός αριθμός των άστεγων ατόμων είναι πολλαπλάσιος), μεταφορά των κύριων αρμοδιοτήτων της αντιμετώπισης της αστεγίας στους υποχρηματοδοτημένους ΟΤΑ , χαμηλή χρηματοδότηση, σχεδόν πλήρης εξάρτηση από πόρους του ευρωπαϊκού ταμείου ΕΣΠΑ και σημαντικός βαθμός στήριξης στο φιλότιμο των ΜΚΟ, φαίνεται ότι αποτελούν τον κύριο άξονα των μέτρων της κυβέρνησης για την αστεγία. Αρμόδια για το ζήτημα είναι η Γενική Γραμματεία Κοινωνικής Αλληλεγγύης και Καταπολέμησης της Φτώχειας του υπουργείου Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας και ενδεικτικό αποτελεί το γεγονός ότι η προσπάθεια επικοινωνίας της Voria.gr με τους αρμόδιους, δεν απέδωσε καρπούς.
Η ζωή στους δρόμους της Θεσσαλονίκης
Οι περισσότεροι άστεγοι της Θεσσαλονίκης είναι άντρες. Ο μεγαλύτερος αριθμός αυτών είναι Έλληνες και οι πιο πολλοί είναι άνω των 60 ετών.
Ένας από αυτούς είναι ο Δημήτρης, ο οποίος είναι 62 ετών. Ο Δημήτρης δούλευε για χρόνια σε εργοστάσιο στη Σίνδο και είχε σταθερό εισόδημα. Το στεγαστικό δάνειο για το σπίτι του πληρώνονταν κανονικά και η ζωή του ήταν συνηθισμένη. Με την οικονομική κρίση στο πικ της, ωστόσο, το εργοστάσιο προχώρησε σε απολύσεις και μέσα σε λίγα χρόνια ο Δημήτρης δεν μπορούσε να εξυπηρετήσει πια το δάνειό του. «Ποιος να με έπαιρνε στη δουλειά του σε τέτοια ηλικία;», αναρωτιέται και λέει στη Voria.gr πως «το 2021 μού κατάσχεσαν το σπίτι οι τράπεζες και έπρεπε να μαζέψω όλα τα υπάρχοντά μου», καταλήγοντας τελικά στον δρόμο όπου διαβιεί εδώ και χρόνια. Αφότου έχασε το σπίτι του, ο Δημήτρης έμεινε σε έναν καλό του φίλο. Έπειτα βρήκε θαλπωρή στο υπνωτήριο αστέγων του δήμου Θεσσαλονίκης και ύστερα επέλεξε τον δρόμο. «Κοιμάμαι σε παγκάκια και σε έκτακτες συνθήκες επιστρέφω στο υπνωτήριο. Δεν μου αρέσει αυτή η ζωή και δεν μου αρέσει που ο κόσμος κάνει ότι δεν με βλέπει. Προσπαθώ να βγω από αυτό το λούκι», παραδέχεται...
Από την άλλη, ο Τάσος, θέλει την ησυχία του. «Δεν με νοιάζει το ταπεινωτικό βλέμμα κανενός, ξέρω ότι δεν ενδιαφέρεται κανείς τους για εμένα», λέει με έντονο ύφος στη Voria.gr. «Σε αυτή τη χώρα που δεν υπάρχει ανθρωπιά, με πέταξαν έξω επειδή δεν είχα να πληρώσω το ενοίκιο. Καταλαβαίνω ότι θέλουν να πληρωθούν, όπως συμφωνήσαμε, αλλά συνέβησαν κακοτοπιές», λέει και περιγράφει πως «δεν θα ξεχάσω ποτέ την πρώτη μου νύχτα στον δρόμο. Ήταν Μάρτιος, κοιμήθηκα σε ένα παγκάκι, είχε γύρω μου έντομα, και κοιτούσα μην με κλέψουν, ενώ το μόνο πολύτιμο πράγμα που είχα επάνω μου, ήταν το κινητό μου».
Ο Γιώργος ζει στον δρόμο εδώ και έναν χρόνο. Έχασε ξαφνικά τη δουλειά του και δεν μπορούσε πλέον να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις του, με αποτέλεσμα να μην έχει τη δυνατότητα πια να νοικιάσει ένα διαμέρισμα. «Οι φίλοι μου μού έχουν δώσει κουβέρτες και μπορώ να κοιμάμαι σε αυτές τα βράδια στον δρόμο», διηγείται στη Voria.gr και λέει πως πίνει νερό από τις βρύσες και τρώει από τα συσσίτια. «Ακόμη και δουλεύοντας θα παραμείνω στον δρόμο γιατί δεν είναι εύκολο να μαζέψω όλα τα χρήματα που χρειάζονται για να νοικιάσω ένα σπίτι και να πληρώσω εγγυήσεις και ενοίκια μπροστά», αναφέρει με παράπονο, όμως έχοντας πατήσει πλέον τα 40, θέλει να πάρει τη ζωή του πίσω σύντομα και έτσι δεν χάνει την αισιοδοξία του: «δούλευα σε οικοδομές και τώρα βρήκα ξανά δουλειά εκεί. Όλα θα πάνε καλά».
Δίπλα στον Γιώργο ο Πέτρος, που έχει περάσει τα 50. Δεν θυμάται πια πόσο καιρό διαβιεί στον δρόμο, αλλά έχει μάθει καλά πώς να ζει έτσι. Δεν φοβάται το κρύο, δεν φοβάται τους καύσωνες, δεν φοβάται τον μανιασμένο αέρα. Αντέχει και προσπαθεί να επιβιώσει, ενώ είναι πεπεισμένος πως κάποια στιγμή θα καταφέρει να ξαναβρεί ένα σπίτι. «Μπορεί να περνούν τα χρόνια αλλά θα γυρίσω εκεί όπου ήμουν», λέει. «Δεν φοβήθηκα τόσα χρόνια τη σκληρή δουλειά στην οικοδομή, δεν φοβήθηκα τις συμφορές που με βρήκαν, δεν φοβήθηκα τον δρόμο, δεν θα φοβηθώ να γυρίσω πίσω, στον δικό μου δρόμο και να γυρίσω εκεί όπου ήμουν νεότερος», λέει στη Voria.gr.
Όλοι τους, πιστεύουν πως θα βρουν μία λύση και θα ξεφύγουν από τη διαβίωση στον δρόμο. Και όλους τούς βοηθούν να επιβιώσουν άνθρωποι με ενσυναίσθηση.
Ο δήμος Θεσσαλονίκης πέρα από το υπνωτήριο αστέγων λειτουργεί κοινωνικά ιατρεία, κοινωνικό παντοπωλείο, κοινωνικό φαρμακείο και κοινωνικό κομμωτήριο, ώστε άτομα που έχουν ανάγκη να βρίσκουν εκεί τα απαραίτητα. Υπάρχει, παράλληλα σταθερή συνεργασία με τους Γιατρούς του Κόσμου ενώ στις δομές απασχολούνται, κοινωνικοί λειτουργοί, νοσηλευτές και εργασιακοί σύμβουλοι.
Η συνδρομή του Ερυθρού Σταυρού
Στις καθημερινές τους ανάγκες, ωστόσο, τα άστεγα άτομα εξυπηρετούνται κυρίως μόνα τους ή από τις συνδρομές ιδιωτών και οργανισμών που καλύπτουν όσα αψηφά εκκωφαντικά το κοινωνικό κράτος.
Ορισμένοι από αυτούς είναι οι εθελοντές του περιφερειακού τμήματος Θεσσαλονίκης του Ερυθρού Σταυρού που βγαίνουν με συνέπεια μια φορά τον μήνα για να βοηθήσουν τους άστεγους συνανθρώπους μας κατά τη διάρκεια της streetwork δράσης τους.
Ο Ερυθρός Σταυρός μοιράζει στα άστεγα άτομα του κέντρου της πόλης από μια σακούλα με είδη υγιεινής, κονσέρβες, ξηρά τροφή, νερό, μπισκότα και γλυκίσματα. Παράλληλα, οι εθελοντές του παρέχουν ψυχολογική υποστήριξη και υγειονομική κάλυψη στους άστεγους, με τον αντιπρόεδρο του τμήματος και υπεύθυνο του προγράμματος streetwork, Δημήτριο Στέφου, να δηλώνει στη Voria.gr πως «καθοδηγούμε τους άστεγους για να πάνε στα υπνωτήρια του δήμου ή τους βοηθάμε εάν αντιμετωπίζουν οποιαδήποτε δυσκολία με τα χαρτιά τους».
«Οι άστεγοι δεν θέλουν τόσο το φαγητό που τους προσφέρουμε, όσο μια παρηγοριά»
Ακόμη πιο συνεπή παρουσία στον δρόμο, ωστόσο, έχει η Εθελοντική Διακονία Αστέγων Θεσσαλονίκης, για τους ανθρώπους της οποίας οι άστεγοι έχουν να μιλήσουν μόνο με όμορφα λόγια.
Ο Γιώργος και ο Πέτρος ωφελούνται για χρόνια από τη βοήθεια της Κυριακής Φράγκου και των ατόμων τα οποία συνδράμουν την προσπάθειά της. «Όσο καιρό είμαστε στον δρόμο, τόσο καιρό τους βλέπουμε να μας βοηθούν με τρόφιμα και με ό,τι άλλο χρειαστούμε», λένε. «Κάθε Τρίτη, Πέμπτη και Κυριακή είναι πάντοτε πιστοί στα ραντεβού μας», τονίζουν και περιγράφουν ότι υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι έρχονται και από άλλες περιοχές της πόλης μέχρι το κέντρο για να συναντήσουν τους εθελοντές της Διακονίας Αστέγων και να λάβουν τη σακούλα με τα τρόφιμα.
«Κλείσαμε αισίως τα 10 συναπτά έτη προσφοράς στους συνανθρώπους μας πλήρη γεύματα με φαγητό, γάλα, νερό, φρούτα και γλυκό σε πέντε διαφορετικά σημεία αναφοράς της πόλης. Επίσης παρέχουμε στους άστεγους είδη υγιεινής, τους ξυρίζουμε, τους κουρεύουμε και τους βοηθάμε όπως μπορούμε. Η ομάδα μας μεγαλώνει και είμαστε συνολικά 65 άνθρωποι που θέλουμε να προσφέρουμε στους ανθρώπους αυτούς. Μακάρι να μην χρειαζόταν η βοήθειά μας, αλλά εφόσον υπάρχει ανάγκη, είναι σημαντικό να είμαστε εκεί», λέει στη Voria.gr η κ. Φράγκου και προσθέτει πως «οι άστεγοι δεν θέλουν τόσο το φαγητό που τους προσφέρουμε, όσο μια παρηγοριά».
Και η αλήθεια είναι ότι μέσα σε μια πόλη που ο κόσμος τρέχει βιαστικά και συχνά προσπερνά, οι άνθρωποι του δρόμου παραμένουν εκεί, σταθερά. Δεν είναι αόρατοι, αλλά αθέατοι. Δεν θέλουν ελεημοσύνη, αλλά αξιοπρεπή αντιμετώπιση. Και συχνά χρειάζονται ενσυναίσθηση και παρηγοριά –πράγματα τα οποία έχουν ανάγκη όλοι οι κάτοικοι αυτού του κόσμου.
Ορισμένοι βρίσκουν στήριγμα σε πρόσωπα που επιλέγουν να βλέπουν, να ακούν και να νοιάζονται. Και μέσα σε αυτά εθελοντές, κοινωνικές δομές, αλλά κυρίως μικρές πράξεις αλληλεγγύης, κρατούν ζωντανή την ελπίδα. Για πολλούς άστεγους, η ζωή στον δρόμο δεν είναι επιλογή αλλά κατάληξη. Το ζητούμενο όμως παραμένει: μια ευκαιρία επανένταξης, ένα βλέμμα κατανόησης, ένα χέρι που δεν δίνει μόνο ψωμί, αλλά κι έναν λόγο να συνεχίσουν. Γιατί τελικά, η ανθρωπιά είναι αυτή που μετρά περισσότερο από όλα. Όμως η ανθρωπιά είναι αναγκαίο να ξεκινά από ένα σοβαρό και ολοκληρωμένο κοινωνικό κράτος.
*Το συγκεκριμένο ρεπορτάζ δημιουργήθηκε στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας Cross Community Journalism από το Migration and Technology Monitor, το From the Sea to the City, το Ίδρυμα Ρόζα Λούξεμπουργκ, το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και τη Voria.gr.