Της Μαριάννας Αθανασάκη*
Είναι σαφές ότι στη σύγχρονη εποχή τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (facebook, Instagram κλπ.) έχουν εδραιωθεί ως μέσα επικοινωνίας, ενώ πολλές φορές η χρήση τους ξεπερνά την απλή ανταλλαγή πληροφορίας ή επικοινωνίας ή γνωριμίας με νέα πρόσωπα. Προσφέρουν μεν πολλά θετικά, ενέχουν, όμως, σοβαρούς κινδύνους, όπως κατάργηση της ιδιωτικότητας, εικονική πραγματικότητα, εθισμός–εξάρτηση. Μεγάλο κίνδυνο αποτελούν τα ψεύτικα προφίλ που χρησιμοποιούνται ως μέσο απάτης, διασποράς ψευδών ειδήσεων ή προσβλητικών αναρτήσεων. Η άμεση αλληλεπίδραση μεγάλου αριθμού χρηστών, η «ασφάλεια» που προσφέρει το πληκτρολόγιο και η δυνατότητα ανωνυμίας οδηγεί τους χρήστες να παραβιάζουν συχνότερα το νομοθετικό πλαίσιο και να προβαίνουν δια του «λόγου» τους στη βάναυση προσβολή της προσωπικότητας άλλων ατόμων.
Η προστασία της προσωπικότητας
Με τις διατάξεις των άρθρων 57-59 του Αστικού Κώδικα προστατεύεται το δικαίωμα της προσωπικότητας του ατόμου, το οποίο αποτελείται από πλέγμα εννόμων αγαθών που συνθέτουν την υπόσταση του προσώπου. Τέτοια έννομα αγαθά είναι, μεταξύ άλλων, η τιμή κάθε ανθρώπου, η οποία αντικατοπτρίζεται στην αντίληψη και την εκτίμηση που έχουν οι άλλοι γι’ αυτόν, η ιδιωτική ζωή, η σφαίρα του απορρήτου, η εικόνα του προσώπου.
Ως προς την εικόνα, κατ’ αρχήν, δεν επιτρέπεται η λήψη της εικόνας ενός προσώπου (φωτογράφηση, κινηματογράφηση, προβολή), η παρουσίαση της φωτογραφίας του σε τρίτους και η αναπαραγωγή ή η διάθεση της στο κοινό. Κατά τη δημοσίευση μιας εικόνας από τον ίδιο τον απεικονιζόμενο τεκμαίρεται η συγκατάθεσή του για διατήρηση αυτής στον συγκεκριμένο ιστότοπο. Ωστόσο, η αυθαίρετη δημοσίευση της φωτογραφίας προσώπου σε πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης αντλημένη από άλλη πηγή, στην οποία οικειοθελώς ο απεικονιζόμενος την έχει αναρτήσει, δεν απαλλάσσει τον δράστη από την ευθύνη του. Το επιχείρημα πως η φωτογραφία τραβήχτηκε εν γνώσει του ατόμου που απεικονίζεται δεν ευσταθεί διότι ακόμη και αν θεωρούσαμε την οικειοθελή συμμετοχή του ατόμου στη φωτογράφηση ως συγκατάθεση, αυτή δεν καλύπτει την αναδημοσίευση της εικόνας σε κάποιο κοινωνικό δίκτυο, κάτι για το οποίο θα απαιτείτο νέα ειδική συγκατάθεση
Στις περιπτώσεις που η εικόνα εμφανίζεται κάτω από συνθήκες που είτε παραβιάζουν το απόρρητο της ιδιωτικής ζωής του εικονιζόμενου, με την αποκάλυψη στοιχείων της, όπως είναι η κατάσταση της υγείας του, είτε μειώνουν την υπόληψή του, όπως όταν συνοδεύεται με δυσμενείς κρίσεις, συκοφαντικούς ή εξυβριστικούς ισχυρισμούς, εκτιμήσεις που δημιουργούν εσφαλμένες εντυπώσεις και αρνητικό κλίμα, τότε προσβάλλονται περισσότερες εκφάνσεις της προσωπικότητας (εικόνα, απόρρητο ιδιωτικού βίου, υπόληψη) και η προσβολή είναι βαρύτερη.
Τι ισχύει στους «ανοιχτούς λογαριασμούς»
Όταν ο λογαριασμός είναι «ανοιχτός» υπό την έννοια ότι οι αναρτήσεις, τα κείμενα, τα σχόλια, οι φωτογραφίες, οι συζητήσεις είναι δημόσιες και ελεύθερα προσβάσιμες σε όλους και όχι μόνο στους καταχωρημένους «φίλους» αλλά ακόμη και σε χρήστες τού διαδικτύου που δεν έχουν λογαριασμό, τότε η προσβολή είναι ακόμη πιο βαριά, αφού ο αριθμός των προσώπων που λαμβάνουν γνώση της προσβολής είναι απεριόριστος.
Ο προσβληθείς μπορεί να προστατευθεί από την προσβολή είτε μέσω ειδικών διατάξεων, είτε μέσω των γενικών διατάξεων του Αστικού Κώδικα (άρθρα 57-59 ΑΚ) που κατοχυρώνουν αφενός την αξίωση για άρση της προσβολής και για παράλειψη της στο μέλλον και αφετέρου την αξίωση για αποζημίωση και για ικανοποίηση της ηθικής βλάβης που έχει υποστεί ο προσβληθείς.
Η άρση της προσβολής
Στο πλαίσιο των κοινωνικών δικτύων άρση της προσβολής αποτελεί η διαγραφή από το προφίλ του δράστη της παράνομης και προσβλητικής δημοσίευσης αλλά και η επανορθωτική δημοσίευση προς αποκατάσταση της αλήθειας ταυτόχρονα με τη δημοσίευση αυτούσιου του διατακτικού της δικαστικής απόφασης. Από την άλλη μεριά, η παράλειψη της προσβολής επιβάλλεται στον μεν δράστη υπό την έννοια της απαγορευτικής της διάστασης, στον δε πάροχο ως υποχρέωση προς εγκατάσταση φίλτρων που θα αποτρέπουν την επαναδημοσίευση της ίδιας προσβολής.
Η αξίωση χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης αποτελεί ένα ακόμη αποκαταστατικό μέτρο και στοχεύει στην ανακούφιση του παθόντος και στην άμβλυνση του ψυχικού πόνου που του προκάλεσε η παράνομη συμπεριφορά, για τον υπολογισμό αυτής λαμβάνονται υπόψη διάφορα κριτήρια μεταξύ των οποίων είναι η βαρύτητα της προσβολής κατά τα ανωτέρω διαλαμβανόμενα.
* Η κ. Μαριάννα Αθανασάκη (athan.marian@gmail.com) είναι δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω και διευθύντρια «Ομίλου Νομικών Σ. Προβατά – Μ. Αθανασάκη»
