της Μαρία Πετκανοπούλου*
Τα παιχνίδια θεωρούνται υπόθεση των μικρών παιδιών και οι ενήλικες τα σκέφτονται σαν χαμένους θησαυρούς της παιδικής τους ηλικίας, αλλά όχι σοβαρούς τόπους όπου μπορούν να αντλήσουν λύσεις για τα προβλήματα και τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν. Μήπως, όμως, πρέπει να αλλάξουμε την οπτική μας και να αναζητήσουμε σε αυτά όλα όσα μπορούν να μας προσφέρουν χωρίς να τους το ζητήσουμε;
Αλήθεια πώς θα φαινόταν αν η δομή προσχολικής εκπαίδευσης που λειτούργησε για 18 χρόνια ως εναλλακτικό μοντέλο διδακτικής παρέμβασης, με το χαρακτηριστικό όνομα-ιδιότητα Παίζουσα Τάξη, συστηνόταν μέσα από τις επιτεύξεις της και τις εφαρμοσμένες πρακτικές της και έδινε ιδέες για να ξαναστήσουμε την εκπαίδευση και άλλων βαθμίδων, με τα πρωτογενή χαρακτηριστικά του παιχνιδιού;
Αυτοσχέδια επιτραπέζια παιχνίδια
Αφορμή για τη δημιουργία αυτού του εκπαιδευτικού μοντέλου ήταν τα αυτοσχέδια επιτραπέζια παιχνίδια που σχεδίασαν και δημιούργησαν οι μαθητές στο 4ο Νηπ. Συκεών Θεσσαλονίκης, με τις ζωγραφιές τους και με πολλή αγάπη, περηφάνια, φροντίδα και έγνοια τα αποκαλούσαν «τα δικά μας παιχνίδια!».
Ας κρατήσουμε στη σκέψη μας το «δικά μας παιχνίδια», θα μας χρειαστεί όταν αναλογιστούμε πόσες φορές έχουν οι μαθητές όλων των βαθμίδων την ευκαιρία να νιώσουν στο σχολείο ότι κάτι είναι δικό τους.
Το παιδί με το δικό του παιχνίδι αναπτύσσει μια σχέση συνειδησιακή, όπως ο κάθε δημιουργός με το έργο του. Ψηλαφεί τα όρια της ύπαρξής του, συνειδητοποιεί τις δυνατότητές του και πιστοποιείται ως προσωπικότητα μέσα από το έργο του. Σε κανένα έτοιμο παιχνίδι δεν θα συναντήσει τον εαυτό του, ούτε θα νιώσει αυθεντικά συναισθήματα υπερηφάνειας, αυτοεκτίμησης και αυτοθαυμασμού.
Η απόλαυση και η χαρά της δημιουργίας
Πάντα η ασχολία με τα παιχνίδια ήταν εκούσια δραστηριότητα, που έδινε στα παιδιά ένα αίσθημα ελευθερίας ενισχυτικό της απόλαυσης που τη βίωναν χωρίς περιορισμούς. Η απόλαυση και η χαρά που ένιωθαν όταν σχεδίαζαν, δημιουργούσαν, έπαιζαν, έφερε εξωραϊσμό της εκπαιδευτικής πραγματικότητας και προκάλεσε τον μετασχηματισμό της τάξης προσδίδοντάς της συγκεκριμένα ταυτοτικά χαρακτηριστικά.
Η αίσθηση που αφήνει ένα παιδί όταν παίζει είναι ότι δημιουργεί έναν αόρατο μαγικό κύκλο με δικό του χωροχρονικό πλαίσιο και βυθίζεται σε αυτόν. Αυτός ο μαγικός κύκλος διευρύνθηκε και περιέλαβε όλη την τάξη η οποία παρουσίαζε όλα τα χαρακτηριστικά που έχει το παιχνίδι όσο διαρκεί, κίνηση, αλλαγή, μεταβολή, προσδίδοντας στην τάξη τη μορφή πολιτιστικού φαινομένου.
Σύμφωνα με τον J.Huizinga1, όλες οι πολιτισμικές μορφές προέκυψαν ως εκδηλώσεις ή μεταμορφώσεις της θεμελιώδους ορμής των ανθρώπων προς το παιχνίδι. Αυτό που συνοψίζει τη βαθιά σύνδεση του παιχνιδιού µε τον πολιτισμό, διατηρεί το ίδιο νόημα και για την Παίζουσα Τάξη που γεννήθηκε στο παιχνίδι και ως παιχνίδι, με ένα εύρος δράσης που ξεφεύγει από την εικόνα παιδιών που μόνο παίζουν.
Ο χρόνος είναι των παιδιών και όχι του προγράμματος
Το «πέρασμα σε μια προσωρινή σφαίρα με εντελώς δική της διάταξη», που πάντα εκτυλισσόταν με σοβαρότητα, αφοσίωση, απορρόφηση, ανιδιοτέλεια απομόνωση, τάξη και μυστικότητα, παγιώθηκε από την άνεση των παιδιών να δημιουργούν και να παίζουν παιχνίδια με τα δικά τους όρια χρόνου και χώρου, σε μια τάξη όπου ο χρόνος ήταν των παιδιών και όχι του προγράμματος.
Οι μαθητές τηρούσαν τους κανόνες του παιχνιδιού σε όλη τη εκπαιδευτική διαδικασία με εντυπωσιακή ωριμότητα, αυτοέλεγχο και αυτοπειθαρχία ώστε η τάξη λειτουργούσε χωρίς κανόνες, με αυτοεπιβαλόμενη πειθαρχία. Ήταν συνδιοργανωτές του ημερήσιου προγραμματισμού με ρόλους συμμετρίας με αυτόν της εκπαιδευτικού. Η θέση του δασκάλου στην παρεούλα ήταν θέση με υψηλό συμβολισμό και ήταν για όλους. Ίσως το πιο καινοτόμο χαρακτηριστικό ήταν η υπέρβαση της υποχρέωσης παρακολούθησης του ίδιου προγράμματος από όλα τα παιδιά. Η διαδικασία μάθησης στην Π.Τ. είχε για κάθε μαθητή τη δική της εσωτερική δομή ανάλογα με τα δικά του αναπτυξιακά χαρακτηριστικά και τους ρυθμούς ανάπτυξης. Η ελεύθερη πρόσβαση στα παιχνίδια διαμόρφωνε το Πεδίο Ατομικής Ανάπτυξης (Π.Α.Α) κάθε μαθητή, όπου προωθούνταν η αναπτυξιακή του διαδικασία.
Εκπαίδευση στη δημοκρατία με δημοκρατία στην εκπαίδευση
Σταδιακά διαμορφωνόταν ένα πλαίσιο ελευθερίας, μύησης στη δημοκρατία και στην τέχνη του «συνυπάρχειν». Η εκπαίδευσή μας διατείνεται ότι επιδιώκει τη δημιουργία ελεύθερων δημοκρατικών πολιτών. Πώς; Τα παιδιά είναι ενεργοί πολίτες και ελεύθερα άτομα; Η αρχή στην οποία βασίστηκε η Παίζουσα Τάξη είναι ότι: Μόνο η ελευθερία γεννάει ελευθερία. Μόνο η δημοκρατία γεννάει δημοκρατία. Η ελευθερία και η δημοκρατία δεν είναι έννοιες μελέτης στα λεξικά και στις εγκυκλοπαίδειες. Είναι βιωματικές πρακτικές. Και στην Παίζουσα Τάξη οι μαθητές εκπαιδεύονταν στη δημοκρατία με δημοκρατία στην εκπαίδευση.
*Η Μαρία Πετκανοπούλου είναι Διδάκτορας Κοινωνικών Επιστημών, νηπιαγωγός, συγγραφέας