Του Αθανάσιου Σαββάκη*
Υπάρχει άραγε μια ιδιαίτερη ηθική στο κόσμο των επιχειρήσεων που ονομάζεται επιχειρησιακή ηθική; Η ηθική αυτή είναι διαφορετική από τα ηθικά πρότυπα που έχουμε γενικότερα ως κοινωνικά άτομα; Οι κανόνες συμπεριφοράς που ορίζουν τι είναι ορθό ή λάθος, καλό ή κακό στην κοινωνία, διαφέρουν μέσα στις επιχειρήσεις; Οι βασικές αξίες που ορίζουν τον τρόπο ζωής των ανθρώπων όπως η αλήθεια, η τιμιότητα, η δικαιοσύνη, ο σεβασμός του άλλου έχουν άραγε διαφορετική εφαρμογή στον επιχειρηματικό κόσμο απ’ ό,τι στην κοινωνία γενικότερα;
Η άποψη μου είναι ότι ο τίμιος άνθρωπος, είναι και έντιμος επιχειρηματίας. Αυτός που σέβεται τις ανθρώπινες ελευθερίες και δικαιώματα στην καθημερινή του ζωή, θα κάνει το ίδιο και στην επιχείρησή του. Ο ειλικρινής στην οικογένειά του, θα είναι ειλικρινής και στις επιχειρηματικές του σχέσεις.
Βέβαια, το κατά πόσον και με ποια κριτήρια σε ορισμένες περιπτώσεις θα πάρουμε τη μια ή την άλλη απόφαση ή θα έχουμε τη μια ή την άλλη συμπεριφορά, είναι τις περισσότερες φορές αποτέλεσμα της ιεράρχησης των ηθικών αξιών που συγκρούονται ή επικαλύπτονται τη στιγμή που θα πρέπει να λάβουμε μία απόφαση. Αν κινδυνεύει το παιδί μας μπορεί να πούμε ψέματα για το προστατεύσουμε. Αν για να σώσουμε τη ζωή κάποιου συνανθρώπου μας θα πρέπει να παραβούμε το Νόμο, αυτό μας καθιστά ανέντιμους;
Δύσκολα διλήμματα
Το πώς θα δράσουμε σε συγκεκριμένες περιστάσεις, εξαρτάται από την επιλογή των αξιών που ο καθένας προτάσσει τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Η σύγκρουση ηθικών αξιών τις περισσότερες φορές δημιουργεί ένα δίλημμα, στο οποίο οφείλει να απαντήσει η ηγεσία ή το στέλεχος της επιχείρησης.
Ας δούμε μερικά παραδείγματα ηθικών διλημμάτων από την καθημερινότητα των επιχειρήσεων:
⦁ Αν ο Διευθυντής Προμηθειών σας φέρει τις προσφορές των ανταγωνιστών σας από ένα διαγωνισμό στον οποίο παίρνετε μέρος θα τις δείτε ή θα του πείτε «εξαφανίσου από μπροστά μου, τα έγγραφα αυτά είναι προϊόν υποκλοπής»;
⦁ Αν πρέπει να μειωθεί το προσωπικό θα απολυθούν εργαζόμενοι που δουλεύουν μαζί από το ξεκίνημα της επιχείρησης και σήμερα είναι 60 ετών και λιγότερο παραγωγικοί ή κάποιοι νεότεροι;
⦁ Αν στον κλάδο υπάρχει συμφωνία τιμών πώλησης (cartel) μεταξύ των κυριότερων ανταγωνιστών σας, θα μπείτε στη συμφωνία ή θα κινδυνεύσετε να καταστραφείτε;
⦁ Υπάρχουν ηθικοί καταναλωτές; Ως καταναλωτής αθλητικών υποδημάτων γνωρίζετε ότι ορισμένες εταιρίες έχουν εργοστάσια στα οποία εργάζονται παιδιά κάτω των 10 ετών ή ως αγοραστής ενός διαμαντιού ζητήσατε ποτέ πιστοποιητικό προέλευσης; Αν όχι, πολύ πιθανόν να χρηματοδοτήσατε εμμέσως τον πόλεμο στην Αγκόλα ή την Σιέρα Λεόνε.
⦁ Η έξοδος με τους πελάτες σε διάφορα νυχτερινά κέντρα αποτελεί αποδεκτή ηθικά πρακτική ή όχι;
⦁ Η εύνοια ενός προμηθευτή λόγω συγγενικών ή φιλικών σχέσεων είναι ηθικά αποδεκτή;
Σε όλα τα παραπάνω διλήμματα ο καθένας απαντάει με τον τρόπο του, σύμφωνα με τους στόχους της επιχείρησης και τη φωνή της συνείδησής του.
Οι παράμετροι που θα επηρεάσουν τις αποφάσεις μας εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από το ρόλο που αντιλαμβανόμαστε ότι έχει η επιχείρηση είτε ως μια οντότητα με κοινωνική δράση, είτε ως παραγωγός του μέγιστου δυνατού κέρδους για τους μετόχους και τους stakeholders.
Όπως δεν υπάρχουν ηθικές ή ανήθικες κοινωνίες, έτσι δεν υπάρχουν ηθικές ή ανήθικες επιχειρήσεις. Τελικά, η ηθική είναι πάντοτε μια προσωπική υπόθεση. Μόνο το άτομο μπορεί να χαρακτηριστεί ως ηθικό ή ανήθικο.
Υπάρχουν όρια
Βέβαια αυτό που σίγουρα προβληματίζει είναι τα όρια, πέρα από τα οποία δε σηκώνει «νερό» στην επιχειρηματική ηθική. Οι περισσότεροι συμφωνούν ότι τα όρια βρίσκονται αφενός σε όποια απόφαση εμπεριέχει συνειδητή πράξη, που βλάπτει την υγεία των καταναλωτών, των εργαζομένων και του περιβάλλοντος και αφετέρου στην πρόθεση, δηλαδή αν πρόκειται για καθαρά προσωπικά κίνητρα. Στις περιπτώσεις αυτές, με ευκολία μπορούμε να καταδικάσουμε τον επιχειρηματία.
Ένα άλλο σημείο που επίσης προβληματίζει είναι αν οι κώδικες, οι κανονισμοί και τα πρότυπα που υιοθετούνται τα τελευταία χρόνια μπορούν να κάνουν την επιχείρηση και τα στελέχη της πιο ηθικά. Εάν, δηλαδή, τα πρότυπα και οι κώδικες ηθικής συμπεριφοράς στελεχών και υπαλλήλων μεγάλων επιχειρήσεων συνετέλεσαν στην αποφυγή σκανδάλων ή έκνομης συμπεριφοράς; Μάλλον όχι. Οι κώδικες δεοντολογίας είναι χρήσιμοι, αλλά το πρόβλημα είναι ευρύτερο, αφού συνδέεται άμεσα με τις ηθικές αξίες που διαμορφώνονται στην κοινωνία τη δεομένη συγκυρία.
Πριν από 30 χρόνια οι ανθρώπινες σχέσεις υποστήριξης, φροντίδας, μέριμνας για τον γείτονα ή για τον συγγενή ήταν εντελώς διαφορετικές από τις σημερινές, καθώς η απομόνωση του ατόμου στο σύγχρονο τρόπο ζωής ωθεί τους ανθρώπους στην αδιαφορία για τον συνάνθρωπο και τον ατομικισμό.
Για να έχουμε πληρέστερη εικόνα της γενικότερης ηθικής υπόστασης της σημερινής κοινωνίας –κάτι που αντανακλάται στον επιχειρηματικό τομέα- ας προσθέσουμε τα ακόλουθα:
*Τη γενικότερη χαλάρωση των θεσμών της οικονομίας και της κοινωνίας τα τελευταία 15 χρόνια στην Ελλάδα.
*Την παραγωγή και προαγωγή κοινωνικών προτύπων του τύπου «θα έκανε τα πάντα για να πετύχει».
Καλοί και κακοί
Σε αντιστοιχία με την κοινωνία ο κόσμος των επιχειρήσεων περιέχει τους καλούς και τους κακούς του. Το μεγάλο όμως πρόβλημα που καλείται να αντιμετωπίσει ο επιχειρηματίας στη σημερινή Ελλάδα είναι η διαμόρφωση μιας γενικότερης άποψης, που χαρακτηρίζει το κέρδος ως ανήθικο. Κατ’ αναλογίαν των Ινδουιστών, οι οποίοι εντάσσουν τους επιχειρηματίες στις χαμηλότερες κάστες. Υπάρχει, συνεπώς, μια αμείωτη αρνητική στάση του μεγαλύτερου μέρους του κοινωνικού συνόλου έναντι των επιχειρήσεων. Σπανίως στη χώρα μας προβάλλονται οι επιχειρήσεις που αποδεικνύουν με τις πράξεις τους υψηλή κοινωνική ευθύνη και οι επιχειρηματίες που συμβάλουν με διάφορους τρόπους στη στήριξη κοινωνικά ευαίσθητων ομάδων. Αντίθετα, οποιαδήποτε κοινωνική πρωτοβουλία αναλαμβάνουν επιχειρήσεις και επιχειρηματίες αντιμετωπίζεται με επιφυλακτικότητα.
Προκατάληψη
Κατά κάποιο τρόπο η γενικότερη άποψη της κοινωνίας για τις επιχειρήσεις αντανακλάται στην προκατάληψη τόσο της δημόσιας διοίκησης, όσο και της δικαιοσύνης, που αρνούνται apriori στον επιχειρηματία κάθε ειλικρινή πρόθεση. Για παράδειγμα, σπανίως εργατική διαφορά θα κριθεί υπέρ του εργοδότη. Επίσης, η πολυνομία, η δυνατότητα ευέλικτης ερμηνείας και η ευκολία απόρριψης των φορολογικών βιβλίων, ωθούν ακόμη και τον συνεπέστερο φορολογούμενο στη φορολογική παράβαση. Συνεπώς, το εκάστοτε κοινωνικό και οικονομικό περιβάλλον, εντός του οποίου δραστηριοποιούμαστε διαμορφώνει και κατευθύνει τις εκάστοτε επιχειρηματικές συμπεριφορές.
Η επιχείρηση έχει αδιαμφισβήτητα ευθύνη έναντι των εργαζομένων, των μετόχων και της κοινωνίας. Την αντίληψη αυτή υιοθετούν καθημερινά όλο και περισσότεροι επιχειρηματίες. Το ερώτημα που ανακύπτει, πλέον, είναι εάν η κοινωνία είναι έτοιμη να αντιληφθεί, να αποδεχθεί και να επιβραβεύσει τις επιχειρήσεις που θέτουν όρους και λειτουργούν με ηθικά κριτήρια, τα οποία και εφαρμόζουν προφανώς προς όφελός της.
* Ο Αθανάσιος Σαββάκης είναι πρόεδρος του Συνδέσμου Βιομηχανιών Βορείου Ελλάδος