Ένα βιβλίο που το υπογράφουν πατέρας και γιος έχει εξ ορισμού ενδιαφέρον. Όταν, μάλιστα, πρόκειται για δύο διακεκριμένους επιστήμονες, με βαθύ αποτύπωμα στους τομείς τους, το ενδιαφέρον μεγαλώνει ακόμη περισσότερο. Επειδή, μάλιστα, οι δύο αυτοί επιστήμονες και καθηγητές ζουν και εργάζονται στη Θεσσαλονίκη το ζήτημα αποκτά και τοπική διάσταση, καθώς αφορά άμεσα την πόλη. Επιπλέον, το θέμα του πρόσφατου βιβλίου «Η πολυκατοικία της αντιπαροχής και το στεγαστικό πρόβλημα» (Εκδόσεις Επίκεντρο), που έγραψαν ο ομότιμος καθηγητής στο τμήμα Πολιτικών Μηχανικών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και πρώην πρύτανης του ιδρύματος από το 1997 έως το 2003 Μιχάλης Παπαδόπουλος και ο καθηγητής ενεργειακών συστημάτων του τμήματος Μηχανολόγων Μηχανικών του ΑΠΘ Άγις Παπαδόπουλος, καλύπτει χωροταξικά όλη την Ελλάδα. Διότι αφενός οι ελληνικές πόλεις, όπως τις ξέρουμε σήμερα, διαμορφώθηκαν κατά βάσιν την κρίσιμη περίοδο 1950 – 1990, μέσω του συστήματος της αντιπαροχής, ενώ αφετέρου το στεγαστικό πρόβλημα είναι σήμερα στην επικαιρότητα όχι μόνο στην Ελλάδα, όπου είναι ιδιαιτέρως οξυμένο, αλλά και στην Ευρώπη και σε όλο τον ανεπτυγμένο κόσμο. Είναι χαρακτηριστικό ότι στον πλανήτη Γη κάθε εβδομάδα οι άνθρωποι για να στεγάζουν τις ζωές και τις δραστηριότητές τους οικοδομούν έκταση ίση με το Παρίσι!
Στον ευσύνοπτο και καλαίσθητο αυτό τόμο των 170 σελίδων οι δύο καθηγητές συνδέουν την έννοια της πολυκατοικίας, που αποτελεί το κύτταρο των σημερινών πολεοδομικών συγκροτημάτων, με τις ιστορικές διαστάσεις και τις κοινωνικές συνθήκες που τη δημιούργησαν και την έχουν καταστήσει βασική συνιστώσα της στέγασης των ανθρώπων στον 20ο και στον 21ο αιώνα. Παρά την κριτική που έχει δεχθεί η πολυκατοικία ως οικοδόμημα -κυρίως για αισθητικούς και λιγότερο για λειτουργικούς λόγους- σήμερα κανείς δεν αναζητά κάποιο άλλο, γενικευμένο μοντέλο στέγασης. Αντίθετα οι συζητήσεις αφορούν τον εκσυγχρονισμό των πολυκατοικιών, τόσο των νεόδμητων, όσο και των παλαιότερων. Οι νέοι οικοδομικοί κανονισμοί, που στοχεύουν στην κατασκευή ποιοτικότερων κτιρίων με σύγχρονα υλικά, ώστε να ανταποκρίνονται καλύτερα στις φυσικές προκλήσεις (σεισμοί, καύσωνες κλπ.), αλλά και οι ανακαινίσεις των παλαιότερων πολυκατοικιών, που επίσης στοχεύουν να βελτιώσουν την απόδοσή τους στα ίδια πεδία, αφορούν την προαγωγή των πόλεων μέσω του εμπλουτισμού και της αναβάθμισης του κτηριακού τους αποθέματος.
Στην Ελλάδα η αντιπαροχή υπήρξε για 40 χρόνια -από το 1950 μέχρι το 1990- ο κινητήριος μοχλός της οικιστικής ανάπτυξης. Ο τρόπος με τον οποίο στη χώρα μας λύθηκε το στεγαστικό πρόβλημα την περίοδο της έντονης αστυφιλίας ήταν η συνεργασία κάποιου που κατείχε ένα κομμάτι γη, με κάποιον ο οποίος μπορούσε να σχεδιάσει, να χρηματοδοτήσει και να κατασκευάσει μια πολυκατοικία -συχνά μια πολυκατοικία της ανάγκης- πληρώνοντας το οικόπεδο με μέρος του κτιρίου, διαμερίσματα ή καταστήματα.
Η αντιπαροχή κατηγορήθηκε ως υπεύθυνη σε σημαντικό βαθμό για την ασχήμια των ελληνικών πόλεων, κυρίως επειδή τροφοδότησε την κατασκευαστική βιομηχανία με πολύτιμη «πρώτη ύλη» σε μεγάλες ποσότητες, κάτι που -σύμφωνα με όσους πρεσβεύουν αυτή τη θεωρία- λειτούργησε υπέρ της ποσότητας και της τυποποίησης των κατασκευών, έναντι της ποιότητας και κυρίως της αισθητικής. Στη Θεσσαλονίκη η συγκεκριμένη άποψη είναι ευρέως διαδεδομένη, αφού ο πατέρας της ελληνικής αντιπαροχής, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής συνδέεται άμεσα με την περιοχή. Όπως αναφέρουν οι δύο συγγραφείς στο βιβλίο για την αντιπαροχή: «Έκανε πλουσιότερους τους οικοπεδούχους και έδωσε δυνατότητα στέγασης με προσιτό κόστος. Έδωσε δουλειά στους ανέργους και τους μηχανικούς. Μεγάλος κερδισμένος το κράτος, που έλυσε το στεγαστικό πρόβλημα αδαπάνως. Μεγάλοι χαμένοι η διατήρηση της νεοκλασικής αρχιτεκτονικής και η ποιότητα ζωής στο κέντρο των πόλεων». Για την ίδια την «πολυκατοικία της αντιπαροχής» οι καθηγητές Παπαδόπουλοι -πατέρας και γιός- επισημαίνουν ότι «δεν είναι ούτε "καλή", ούτε "κακή". Ναι, ανεγέρθηκαν θλιβερές πολυκατοικίες, αλλά ανεγέρθηκαν και εξαιρετικές σε ποιότητα και αισθητική».
Όσο για το στεγαστικό πρόβλημα οι δύο καθηγητές υποστηρίζουν ότι τη βέλτιστη λύση του σήμερα δεν μπορεί να αποτελεί η αντιπαροχή, αλλά η αξιοποίηση του κτηριακού αποθέματος για τη διασφάλιση αναβαθμισμένων, νέων κατοικιών. Όπως σημειώνουν στο οπισθόφυλλο του βιβλίου: «Τα επόμενα 100 χρόνια θα αποτελέσουν πρόκληση για τις πόλεις. Τα κτήρια πρέπει να μπορούν να ανταποκριθούν στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, στις διακυμάνσεις του κόστους ενέργειας και στις ανάγκες ενός πληθυσμού που γερνάει. Η τεχνολογία και οι ειδικοί υπάρχουν. Αποφάσεις χρειάζονται».
Όλα τα παραπάνω αναλύονται και τεκμηριώνονται κατανοητά σε ένα βιβλίο, στο οποίο η εκλαϊκευμένη επιστήμη συναντά την ιστορία και την κοινωνία. Άλλωστε στον πρόλογο του βιβλίου «Η πολυκατοικία της αντιπαροχής και το στεγαστικό πρόβλημα», οι δύο συγγραφείς αναφέρουν ως κοινό στοιχείο που ενώνει τις δύο γενιές μηχανικών, στις οποίες οι ίδιοι ανήκουν, την αντίληψη ότι τα κτήρια δεν είναι απλώς κατασκευές. Όπως γράφουν χαρακτηριστικά: «Αποτελούν τη σημαντικότερη επένδυση που ο μέσος άνθρωπος κάνει στη ζωή του, εναποθέτοντας σε αυτήν την προσδοκία για ασφάλεια και άνεση. Αποτελούν σύμβολο της κοινωνικής θέσης και οριοθετούν ολόκληρες περιοχές μιας πόλης. Καθορίζονται από την πόλη μέσα στην οποία κατασκευάζονται και ταυτόχρονα της δίνουν όψη και ανάγλυφο που τη σημαδεύει για πολλές δεκαετίες, συχνά για αιώνες. Διαμορφώνονται από τις κοινωνικές και οικονομικές εξελίξεις και επιδρούν στην κοινωνία και τον τρόπο που λειτουργούμε ως μέρη της».
Είναι σαφές ότι το συγκεκριμένο βιβλίο εντάσσεται στο πεδίο της ιστορίας των πόλεων, μιας από τις σημαντικότερες επινοήσεις του ανθρώπου για να οργανώσει τη ζωή και την καθημερινότητά του.
ΥΓ. Αξίζει να σημειωθεί ότι τις προμετωπίδες των κεφαλαίων και των υποκεφαλαίων του βιβλίου κοσμούν λογοτεχνικά, φιλοσοφικά, επιστημονικά και λαϊκά αποφθέγματα, που λειτουργούν τόσο για να εισέλθει ο αναγνώστης καλύτερα στο κλίμα όσων θα διαβάσει στη συνέχεια, όσο και ως απόδειξη μιας ολιστικής προσέγγισης που οι άνθρωποι οφείλουν να έχουν για όλα τα θέματα και μέσω της οποίας να κατανοούν όλα τα θέματα. Για παράδειγμα το κεφάλαιο για τις «Κενές κατοικίες» ανοίγει με ένα σύνθημα του κινήματος για προσιτή στέγη στην Πορτογαλία που λέει: «Τόσοι άνθρωποι χωρίς σπίτι, τόσα σπίτια χωρίς κατοίκους». Βλέπετε, η πραγματική ζωή δεν είναι μόνο γωνίες, μαθηματικοί τύποι και αριθμοί. Όπως δεν είναι μόνο ιδέες, επιθυμίες και όνειρα.