Ο 20ός αιώνας είναι ο πιο συναρπαστικός της ανθρωπότητας και ίσως μόνο ο 21ος αιώνας θα μπορέσει στο τέλος του να τον ξεπεράσει. Κάτι που, πάντως, παραμένει αμφίβολο ή μάλλον ζητούμενο και θα χρειαστούν επτά με οκτώ δεκαετίες για να πιστοποιηθεί. Η πρόοδος της επιστήμης και οι τεχνολογικές εξελίξεις από το 1900 μέχρι το 2000 οδήγησαν σε μια άνευ προηγουμένου οικονομική ανάπτυξη και κοινωνική πρόοδο. Παράλληλα, οι ιδεολογίες και τα γεωπολιτικά συμφέροντα οδήγησαν σε δύο καταστροφικούς παγκόσμιους πολέμους, όπως και σε μια σειρά επαναστάσεων, οι περισσότερες εκ των οποίων αποδείχθηκαν ουτοπία και είχαν θλιβερό τέλος.
Για τη Θεσσαλονίκη ο 20ός αιώνας ήταν ο πλέον πολυκύμαντος μιας ιστορίας 2350 ετών, από το 316 π.Χ. όταν ιδρύθηκε. Ίσως δεν θα μπορούσε να γίνει διαφορετικά με βάση το διεθνές κλίμα. Αλλά και μόνο το γεγονός ότι το 1912 άλλαξε επί της ουσίας το πολιτικό και κοινωνικό της στάτους -από μια ελληνόφωνη πολυεθνική πόλη της Οθωμανικής αυτοκρατορίας και πριν της Βυζαντινής και ακόμη πιο πριν της Ρωμαϊκής, έγινε μια αμιγώς ελληνική πόλη και εντάχθηκε στον εθνικό κορμό- ήταν αρκετό για να διαφοροποιήσει τη φυσιογνωμία της. Η σχέση της πόλης με τον 20ό αιώνα, που επειδή βαδίζουμε ήδη 25 χρόνια στον 21ο αιώνα μπορεί να αποτιμηθεί με σχετική ασφάλεια και αξιοπιστία, έρχεται στην επικαιρότητα χάρη στον ιστορικό και περιηγητικό οδηγό του δημοσιογράφου Χρίστου Ζαφείρη, «Η Θεσσαλονίκη του 20ού αιώνα», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις «Επίκεντρο». Ο συγγραφέας που έχει στο ενεργητικό του πολλά βιβλία για τη Θεσσαλονίκη -κατά κάποιον τρόπο ειδικεύεται στην ιστορία και την μικροϊστορία της πόλης- στον πρόλογο της πρόσφατης έκδοσης αναφέρει μεταξύ άλλων ότι: «Η ουσιαστική μεταμόρφωση της Θεσσαλονίκης από ανατολίτικη σε σύγχρονη πόλη οφείλεται στην τεράστια πυρκαγιά του 1917, που κατέστρεψε το ιστορικό κέντρο της. Σύντομα, με το νέο ρυθμιστικό, γνωστό ως σχέδιο Εμπράρ, σχεδιάστηκε η νέα πόλη, αλλά το σχέδιο, ως τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, άλλαξε πολλές φορές κι έμεινε παραλλαγμένο και ανολοκλήρωτο. Ωστόσο, η μεταμόρφωση του ιστορικού κέντρου ήταν γεγονός και οι σύγχρονες οικοδομές με την ποικιλία των αρχιτεκτονικών ρυθμών, έδωσαν στη Θεσσαλονίκη άλλο χρώμα και τον αέρα σύγχρονης πόλης».
Επίσης υπογραμμίζει -μεταξύ άλλων- δύο στοιχεία.
Πρώτον, ότι «Οι μεγάλες πληθυσμιακές αλλαγές έγιναν μετά το 1923, με την ανταλλαγή των πληθυσμών και τον ερχομό περίπου 100.000 Ελλήνων προσφύγων και το 1943, με το εβραϊκό Ολοκαύτωμα, την εξολόθρευση από τους ναζί περίπου 45.000 Εβραίων, το 1/6 δηλαδή των δημοτών της Θεσσαλονίκης».
Δεύτερον, ότι «Μεγάλη γεωτοπική μεταμόρφωση της πόλης θεωρείται η επιχωμάτωση της ανατολικής παραλίας, από το ύψος της Ηλεκτρικής Εταιρίας ως το Ποσειδώνιο, που άρχισε στα μέσα της δεκαετίας του 1950 και ολοκληρώθηκε μετά από μια εικοσαετία. Το μπάζωμα και η επέκταση της Νέας Παραλίας δημιούργησε νέους χώρους αναψυχής για τους κατοίκους της Θεσσαλονίκης, έδωσε διέξοδο στον κυκλοφοριακό φόρτο της πόλης, αλλά της περιόρισε τη γραφικότητα και την παραδοσιακή εικόνα της».
Στον οδηγό του ο Χρήστος Ζαφείρης παρακολουθεί την ιστορική, οικιστική, κοινωνική και πολιτιστική πορεία της Θεσσαλονίκης στα 100 χρόνια του 20ού αιώνα. Παρουσιάζει τα εμβληματικά κτήρια, τα ιστορικά τοπόσημα και τις μουσειακές συλλογές που φωτίζουν πρόσωπα και εποχές. Στην ουσία αντιλαμβανόμαστε τον τρόπο που από την καθημερινότητα, χωρίς σχεδόν να το δούμε ή να το ακούσουμε -και ασφαλώς χωρίς να το συνειδητοποιήσουμε-, όταν έρθει η ώρα να πατήσουμε το pause φτάνουμε στη μεγάλη εικόνα. Το γενικό συμπέρασμα είναι ότι η σύγχρονη Θεσσαλονίκη του 20ού αιώνα είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα… περιπέτεια, που αξίζει να την παρακολουθήσει κανείς. Κάτι που αφορά πολύ περισσότερο τους κατοίκους της, οι οποίοι ακόμη κι αν είναι γέννημα – θρέμμα της πόλης, σε σημαντικό βαθμό αγνοούν τα ιστορικά δεδομένα και τα πρόσωπα, από την αρχαιότητα μέχρι τον 20ο αιώνα. Το καλό με τη συγκεκριμένη έκδοση είναι ότι παρουσιάζει με ευσύνοπτο τρόπο μία σχετικώς κοντινή εποχή, τα σημάδια της οποίας σε σημαντικό βαθμό είναι ορατά και βρίσκονται σε κοινή θέα. Άρα κάποιος μπορεί να γίνει κοινωνός των πληροφοριών του Χρ. Ζαφείρη και αν ενδιαφέρεται ακόμη περισσότερο να σκαλίσει το σύγχρονο παρελθόν της πόλης. Με αφορμή αυτά τα στοιχεία και τα «ζωντανά» ντοκουμέντα που τα συνοδεύουν.
Η συγκεκριμένη μελέτη και καταγραφή για τη Θεσσαλονίκη του 20ού αιώνα, που αναπτύσσεται σε 270 σελίδες και περιέχει βιβλιογραφία και ευρετήριο τόπων και μουσείων, μπορεί να αποδειχθεί χρήσιμη και σε δύο ακόμη περιπτώσεις. Αφενός σε όσους στοχάζονται την πορεία της κοινωνίας και της οικονομίας της πόλης από εδώ και πέρα. Σε όσους πιστεύουν ότι σήμερα «η Θεσσαλονίκη είναι μια πόλη για ανθρώπους με έτοιμα και όχι για ανθρώπους με αίτημα» και πιστεύουν ότι αυτό πρέπει να αλλάξει, να ισορροπήσει. Οι καταιγιστικές εξελίξεις του 20ού αιώνα αναδεικνύουν τόσο τις ιδιαιτερότητες, όσο και τα συγκριτικά της πλεονεκτήματα, πέρα από την ιστορία και τη γεωγραφία. Όπως αποδείχθηκαν από την ίδια τη ζωή, πριν από λίγες μόνο δεκαετίες. Αφετέρου, το βιβλίο είναι πολύ χρήσιμο για τους τοπικούς παράγοντες. Για τη φυσική ηγεσία της Θεσσαλονίκης, που σε γενικές γραμμές αποδεικνύεται ανεπαρκής -ίσως και αμήχανη- για να δρομολογήσει τις ενέργειες που θα της αλλάξουν επίπεδο και θα την αναβαθμίσουν επί της ουσίας. Κάτι που ενδεχομένως οφείλεται και στην ελλειμματική πρόσληψη των ιστορικών δεδομένων της ευρύτερης περιοχής, από την αρχαιότητα μέχρι και τον κρίσιμο 20ό αιώνα. Αρκεί η ανάγνωση και η προσέγγιση των πληροφοριών να γίνει με όρους δημιουργίας και όχι διεκπεραίωσης.