Τα εκτεταμένα επεισόδια του προηγούμενου Σαββάτου στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, με αφορμή ένα πάρτι χωρίς άδεια και αποτέλεσμα μια επιχείρηση σκούπα της αστυνομίας εντός της πανεπιστημιούπολης, επαναφέρει με ένταση στο προσκήνιο το θέμα της διοίκησης των ελληνικών πανεπιστημίων. Με τις πρυτανικές αρχές του ΑΠΘ να… ψάχνονται τις τελευταίες τρεις – τέσσερις ημέρες για το τι συνέβη και για το πώς δεν θα ξανασυμβεί, αλλά και με το υπουργείο Παιδείας να ζητάει δημόσια εξηγήσεις εντός συγκεκριμένης χρονικής προθεσμίας, η εικόνα του διοικητικού μηχανισμού στη δημόσια τριτοβάθμια εκπαίδευση στη χώρα, σε συνθήκες κρίσης, δεν είναι η καλύτερη δυνατή. Διότι, όπως αποδεικνύεται, πέριξ ενός πανεπιστημίου τα ζητήματα που υπάρχουν και δημιουργούνται τα τελευταία χρόνια είναι πολλά και πολύπλοκα. Δεν περιορίζονται σε ακαδημαϊκά ζητήματα ούτε μπορεί να τα διαχειριστεί -και πολύ περισσότερο να τα αντιμετωπίσει- ένας γραφειοκρατικός μηχανισμός, με όλες τις παθογένειες του ελληνικού δημοσίου. Με αυτήν την έννοια οι καθηγητές που εκλέγονται στις πρυτανικές αρχές για να διοικήσουν ένα πανεπιστήμιο, πέρα από την καλή τους διάθεση να προσφέρουν πρέπει να διαθέτουν διοικητικές ικανότητες, και να γνωρίζουν από μάνατζμεντ, αγορά, αλλά και διαχείριση κρίσεων, κάτι που ορισμένες φορές ισχύει, αλλά τις περισσότερες όχι. Εν πολλοίς η υπόθεση προσομοιάζει με όσα συμβαίνουν στην αυτοδιοίκηση, όπου πολλοί δήμαρχοι και περιφερειάρχες αποδεικνύονται αναποτελεσματικοί διαχειριστές. Και γι’ αυτό συχνά -αλλά αόρατα και αθόρυβα- η επιτυχία ενός δήμου σε αυτό το επίπεδο κρίνεται από την επιλογή του γενικού γραμματέα, ο οποίος λειτουργώντας ως… γενικός διευθυντής μπορεί να καλύψει κενά ή -αν δεν διαθέτει τις απαιτούμενες δεξιότητες- να διευρύνει τα χάσματα.
Τα ελληνικά πανεπιστήμια τις τελευταίες δεκαετίες έχουν διευρύνει τα μεγέθη τους και έχουν πολλαπλασιάσει τις δραστηριότητές τους. Δηλαδή έχουν μεγαλώσει καθ’ ύψος, κατά πλάτος και σε βάθος. Οι εποχές που ένας -ακόμη και ο πιο δραστήριος και επαρκής- πρύτανης, συνεπικουρούμενος από έμπιστους αντιπρυτάνεις, μπορούσε να κατευθύνει δημιουργικά το καράβι, μάλλον έχουν παρέλθει. Είναι απολύτως βέβαιον ότι σήμερα ένας πρύτανης με αυτά τα χαρακτηριστικά -που μετά βεβαιότητος στην πράξη δεν ισχύουν σε όλες τις περιπτώσεις των ελληνικών πανεπιστημίων- χρειάζεται υποστήριξη. Ο νόμος Διαμαντοπούλου που ψηφίστηκε το καλοκαίρι του 2011, με περισσότερες από 250 ψήφους στη Βουλή των 300, καθόριζε χρονικό όριο σπουδών, την οριστική κατάργηση του ασύλου, την κατάργηση του θεσμού της πρυτανείας και την αντικατάστασή της από τα συμβούλια, ενώ προέβλεπε τη δημιουργία επιτροπών αξιολόγησης. Αν και τα βήματα αυτά ήταν διστακτικά -γι’ αυτό άλλωστε και ψηφίστηκαν ευρύτατα- δεν εφαρμόστηκαν, τουλάχιστον στο σύνολό τους. Και σίγουρα δεν έλυσαν το πρόβλημα της διοίκησης, δηλαδή της διαχείρισης των πανεπιστημίων, που -για να χρησιμοποιήσουμε τη γλώσσα της αγοράς μπας και συνεννοηθούμε- είναι μεγάλα μαγαζιά. Όχι μόνον σε ό,τι αφορά την εκπαιδευτική διαδικασία, που εξ αντικειμένου ασκείται από ακαδημαϊκούς δασκάλους, αλλά σε όλες τις πτυχές της λειτουργίας τους. Ούτε, όμως, και ο νόμος Κεραμέως που ισχύει σήμερα, περιέχει τολμηρά βήματα στο διαχειριστικό πεδίο.
Καθαρή διαρχία
Με αυτά τα δεδομένα ίσως να έφτασε η ώρα να υπάρξει στα ελληνικά ΑΕΙ καθαρή διαρχία. Οι πρυτανικές αρχές για το ακαδημαϊκό έργο και το μάνατζμεντ για την καλή και παραγωγική λειτουργία. Διότι σήμερα -για παράδειγμα- η εικόνα για το ποιος ήξερε εγκαίρως στο Κτήριο Διοίκησης του ΑΠΘ ή δεν ήξερε για το πάρτι, για το ποιος ενημέρωσε και πώς την αστυνομία, αλλά και το τι πρέπει και πώς πρέπει να γίνει από εδώ και πέρα για να διασφαλιστεί η ασφάλεια ανθρώπων και χώρων στο ΑΠΘ, παραμένει ασαφές και χωρίς προοπτικές να καθαρίσει η εικόνα. Και είναι αμφίβολο εάν και η υπουργός Σοφία Ζαχαράκη μπορέσει να βγάλει κάποια άκρη. Επίσης -κάτι που ενδεχομένως δεν είναι ευρύτερα γνωστό- τα ελληνικά πανεπιστήμια πέραν της καθημερινής τους λειτουργίας, που φυσικά δεν συνιστά μόνο ακαδημαϊκό ζήτημα, σε αρκετές ακόμη εκφάνσεις της δραστηριότητάς τους (πρέπει να) λειτουργούν, αν όχι ως επιχειρήσεις, σίγουρα με επιχειρηματική λογική και πρακτική. Για παράδειγμα στους προϋπολογισμούς και στους ισολογισμούς τους. Στα ακίνητα που διαχειρίζονται. Στα ευρωπαϊκά προγράμματα που συμμετέχουν. Στα κοινοτικά χρήματα που διακινούν. Στις συμβάσεις που συνάπτουν με τον ιδιωτικό τομέα, για την φύλαξη και την καθαριότητα, την ενέργεια, τις επικοινωνίες, την πληροφορική, την προμήθεια υλικών. Όλα αυτά, δεδομένων των μεγεθών, απαιτούν διαχειριστές με γνώση, εμπειρία, πολύ χρόνο στη διάθεσή τους, ευελιξία και ταχύτητα αποφάσεων, οι οποίοι θα λογοδοτούν για το αποτέλεσμα και όχι μόνο για τις προθέσεις. Υπάρχει κάποιος που θα ορκιζόταν σήμερα ότι οι πρυτανικές αρχές των πανεπιστημίων της χώρας στο σύνολό τους διαθέτουν τα απαραίτητα προσόντα για να ανταπεξέλθουν;
Στη χώρα μας οι μηχανισμοί κάθε δημόσιας δομής, οργανισμού και φορέα αντιμετωπίζουν αρνητικά -στην πραγματικότητα σε βαθμό… αλλεργίας- την εμπλοκή ιδιωτών στα πόδια τους. Η λέξη «τεχνοκράτης» είτε απορρίπτεται είτε απαξιώνεται, είτε λοιδορείται. Αυτό συμβαίνει κατά βάσιν επειδή στην Ελλάδα το δημόσιο είναι συνώνυμο με το κρατικό. Με τη μονιμότητα, την απουσία αξιολόγησης και επομένως την ατιμωρησία. Όσο, μάλιστα, πιο βαθύ δημόσιο -στις λεγόμενες ΔΕΚΟ σιγά σιγά τα πράγματα αλλάζουν είτε λόγω Υπερταμείου είτε λόγω χρηματιστηρίου- τόσο περισσότερο κράτος. Κάτι που, εκτός από γλωσσική αυθαιρεσία και υπέρβαση, συνιστά άκρα παρανόηση, καθώς δεν ενδιαφέρεται και πολύ για τη στοχοθεσία και το αποτέλεσμα. Είναι χαρακτηριστικό ότι όταν ο σημερινός αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Κωστής Χατζηδάκης θέλησε να ενισχύσει τους μηχανισμούς του ΕΦΚΑ με συνεργαζόμενους ιδιώτες λογιστές και δικηγόρους, ώστε να μικρύνει ο χρόνος αναμονής για την έκδοση συντάξεων, υπήρξε σφοδρή αντίδραση από το εσωτερικό του Οργανισμού. Διότι -πολύ απλά- για τον… πελάτη, δηλαδή για τον υποψήφιο συνταξιούχο που μετά από 35 ή 40 χρόνια δουλειάς περίμενε τη σύνταξή του για να ζήσει, ελάχιστα ενδιαφέρονται στον ΕΦΚΑ. Ποιος αναρωτήθηκε πώς επιβιώνει ένας άνθρωπος που περιμένει επί χρόνια -ακόμη και οι 6 με 8 μήνες είναι πρόβλημα- για την έκδοση σύνταξης που δικαιούται;
Κοινωνικοί πυλώνες
Τα πανεπιστήμια, τόσο στην Ελλάδα όσο και παντού στον κόσμο, μέσω του εκπαιδευτικού και ερευνητικού τους έργου, είναι σημαντικοί παραγωγικοί και κοινωνικοί πυλώνες. Κάτι που σημαίνει ότι τόσο η εικόνα όσο και η απόδοσή τους, όπως και οι παρεμβάσεις τους, ξεπερνούν κατά πολύ τα στενά όρια των αμφιθεάτρων και των campus. Επομένως η εύρυθμη λειτουργία τους αφορά το σύνολο της κοινωνίας. Είναι ιδρύματα δημοσίου συμφέροντος ως προς τον σκοπό και τα αποτελέσματά τους. Όχι απαραίτητα και δημόσιας διοίκησης. Η περίπτωση του ΑΠΘ είναι χαρακτηριστική. Όχι μόνο με αφορμή τα γεγονότα του Σαββάτου, αλλά και πλήθους υποθέσεων διαφορετικού χαρακτήρα, όπως είναι η… ταλαίπωρη παραχώρηση του χιονοδρομικού στο Περτούλι, η αξιοποίηση του αγροκτήματος στη Θέρμη, οι ενοικιάσεις των κυλικείων στις σχολές, η απαλλοτρίωση των 65 στρεμμάτων που δόθηκαν για να κατασκευαστεί ο δρόμος που συνδέει το αεροδρόμιο με τη Μουδανιών, μια υπόθεση που κατέληξε στα δικαστήρια, η πλημμελής λειτουργία του κάμπινγκ στο Ποσείδι και πολλές ακόμη.
ΥΓ. Προφανώς ούτε στο ιδιωτικό μάνατζμεντ είναι παντού και πάντα όλα ρόδινα. Αλλά εάν περιμένουμε την… τελειότητα, είναι βέβαιον ότι δεν θα αλλάξουμε τίποτα, ποτέ και πουθενά. Τα πράγματα προχωρούν. Η κινητικότητα και η προσαρμογή συνιστούν μονόδρομο.
