Η συζήτηση για τον νέο Κώδικα Αυτοδιοίκησης δεν είναι μια τεχνική λεπτομέρεια της διοικητικής μηχανικής. Είναι μια βαθιά πολιτική επιλογή για το πώς νοείται η δημοκρατική νομιμοποίηση στην τοπική κλίμακα. Το προσχέδιο που έχει τεθεί στη δημόσια διαβούλευση εισάγει τρεις καθοριστικές καινοτομίες όσον αφορά την εκλογική διαδικασία: εκλογή δημάρχων και περιφερειαρχών με 42%+1 από την πρώτη Κυριακή, κατάργηση του επαναληπτικού γύρου με προσμέτρηση εναλλακτικής ψήφου (η λεγόμενη «δεύτερη κάλπη»), και προαιρετική ηλεκτρονική ψηφοφορία από το 2028 μέσω ειδικών καταλόγων. Παράλληλα, δεν προβλέπονται και πάλι όρια θητειών για τους αιρετούς της διοίκησης.
Η στόχευση είναι σαφής: ταχύτητα, κόστους-αποτελεσματικότητα και κυβερνησιμότητα των ΟΤΑ. Όμως η δημοκρατία δεν είναι λογιστικό ισοζύγιο. Είναι διαδικασία έγκυρης και αδιαμφισβήτητης εντολής. Κι εδώ αρχίζουν τα δύσκολα.
Το όριο του 42% και η «δεύτερη κάλπη»: πλειοψηφία ή τεχνητή επικράτηση;
Με το νέο σύστημα, αν κανείς συνδυασμός δεν φτάσει το 42%+1 στην πρώτη κατανομή, ενεργοποιείται μια μηχανική δεύτερου σταδίου προσμέτρησης: στις ψήφους των δύο πρώτων συνδυασμών προστίθενται οι «εναλλακτικές ψήφοι» που δήλωσαν οι πολίτες για έναν δεύτερο συνδυασμό στο ψηφοδέλτιο. Σε περίπτωση ισοψηφίας, προβλέπεται κλήρωση από το αρμόδιο δικαστήριο. Η ρύθμιση είναι πραγματικά ευρηματική από άποψη εκλογικής μηχανικής με σκοπό να κλείσει το αποτέλεσμα την ίδια Κυριακή, χωρίς επαναληπτική εκλογή.
Ωστόσο, η δημοκρατική ουσία δεν είναι η ταχύτητα - είναι η καθαρότητα της εντολής. Η «δεύτερη κάλπη» μεταφέρει βούληση χωρίς νέα πράξη ψήφου, προεγγράφοντας τη «δεύτερη επιλογή» σε ένα περιβάλλον προεκλογικής ασάφειας. Επιπλέον, η ψήφος-εφεδρεία λειτουργεί υπέρ των μεγάλων συνδυασμών, αποδυναμώνοντας τη δυνατότητα των πολιτών να αναθεωρήσουν με πλήρη επίγνωση μεταξύ των δύο επικρατέστερων σε έναν καθαρό δεύτερο γύρο. Εδώ, η λύση αν και όχι βέλτιστη, υπάρχει και είναι ισορροπημένη: ένας γύρος εκλογών, αλλά η «δεύτερη κάλπη» να ανοίγει υποχρεωτικά αν κανείς δεν φτάσει το 50% στην πρώτη κατανομή. Έτσι, η εναλλακτική ψήφος λειτουργεί ως ασφαλιστική δικλείδα πλειοψηφίας και όχι ως μηχανισμός τεχνητής επικράτησης κάτω από το όριο της απόλυτης πλειοψηφίας.
Η πρόταση αυτή σέβεται την ανάγκη να κλείνει το αποτέλεσμα στον έναν γύρο (μείωση κόστους) και ταυτόχρονα αποκαθιστά σε έναν βαθμό τον κανόνα της πλειοψηφικής νομιμοποίησης.
Ηλεκτρονική ψήφος: εκσυγχρονισμός με όρους εμπιστοσύνης
Η εισαγωγή προαιρετικής ηλεκτρονικής ψήφου από τις εκλογές του 2028 (με εγγραφή σε ειδικούς καταλόγους, ταυτοποίηση κινητού, επιβεβαίωση e‑mail και OTP) είναι σημαντικό βήμα εκσυγχρονισμού. Μάλιστα, προβλέπεται δυνατότητα διόρθωσης της ψήφου μέσα στην ημέρα, με ισχύ να έχει η τελευταία επιλογή. Χρίζει ιδιαίτερης προσοχής ωστόσο αυτή η επιλογή και ενέχει κινδύνους επηρεασμού των ψηφοφόρων εφόσον έχουν ψηφίσει. Άλλωστε όλοι γνωρίζουμε τι γίνεται έξω από τα εκλογικά κέντρα με την διακίνηση των ψηφοδελτίων. Ξεκάθαρη αναχρονιστική διαδικασία που θα μπορούσε να καταργηθεί από τον νέο κώδικα με την απλή προσθήκη απαγόρευσης διακίνησης ψηφοδελτίων πριν την εκλογική διαδικασία. Προσθήκη με δεδομένη μείωση του οικονομικού κόστους των εκλογών για τους συμμετέχοντες αλλά κυρίως ενέργεια με ξεκάθαρο περιβαλλοντικό αποτύπωμα.
Οι τρεις υποψήφιοι διοίκησης «χωρίς σταυρό» και τα όρια θητειών
Στο υπό συζήτηση πλαίσιο, προβλέπεται η ανάδειξη συγκεκριμένων θέσεων διοίκησης χωρίς σταυρό προτίμησης, στοιχείο που ενισχύει την εσωτερική συνοχή του νικηφόρου συνδυασμού, αλλά περιορίζει την άμεση επιλογή προσώπων από το εκλογικό σώμα. Συνδυαζόμενο με την απουσία ορίων θητειών, προκύπτει ένας κίνδυνος: συσσώρευση ισχύος γύρω από μακροχρόνιες διοικήσεις και μειωμένη ανανέωση πολιτικού προσωπικού. Η δημοκρατία ωφελείται από τη θεσμική εναλλαγή. Επομένως μια θεσμοθέτηση μέγιστου αριθμού συνεχόμενων θητειών για τα ισχυρότερα αξιώματα της τοπικής διοίκησης είναι ένα λογικό φρένο στη μονιμοποίηση εξουσίας, χωρίς να τιμωρεί την επιτυχημένη διακυβέρνηση.
Ο νέος Κώδικας Αυτοδιοίκησης μπορεί να γίνει πράγματι η «χάρτα» εκσυγχρονισμού της τοπικής δημοκρατίας. Αλλά η δημοκρατική νομιμοποίηση των ισχυρών αιρετών δεν μπορεί να εδράζεται κάτω από το 50% στην πρώτη καταμέτρηση, ούτε να εξαρτάται από έναν αμφιλεγόμενο μηχανισμό εναλλακτικής ψήφου. Ένας γύρος μεν, αλλά καθαρή εντολή με 50%+1 ψήφο πριν την ενεργοποίηση της «δεύτερης κάλπης» ως ασφαλιστική δικλείδα κατοχύρωσης του αποτελέσματος με μειωμένο 42%+1.
Αν ο στόχος είναι να κερδηθεί η εμπιστοσύνη των πολιτών, το εκλογικό σύστημα οφείλει να είναι όχι μόνο λειτουργικό, αλλά και αδιάβλητο, κατανοητό και δίκαιο. Σε αυτή τη βάση, η Αυτοδιοίκηση μπορεί να γίνει πράγματι πιο σύγχρονη, πιο συμμετοχική και, κυρίως, πιο δημοκρατική.
*Ο Πάρης Τσογκαρλίδης είναι Δημοτικός Σύμβουλος Δήμου Πυλαίας Χορτιάτη, Επικεφαλής συνδυασμού «ορμή.όραμα.ομάδα»
