Οι υπολογισμοί προ πολλών δεκαετιών σχετικά με την ανάπτυξη της Θεσσαλονίκης έπεσαν έξω. Ολοκληρωτικά. Οι επιστήμονες απέτυχαν να προβλέψουν το μεσοπρόθεσμο μέλλον της πόλης και της περιοχής, όμως μην περιμένετε κάποιον να το παραδεχτεί.
Η ουσία είναι ότι η Θεσσαλονίκη δεν είχε την αναμενόμενη εξέλιξη. Δεν γίναμε στην ευρύτερη περιοχή κοντά στα 4 εκατομμύρια οι κάτοικοι, δεν αυξήθηκε το τοπικό ΑΕΠ θεαματικά ώστε να ξεπεράσει (επίσης θεαματικά) το εθνικό, δεν γίναμε κόμβος σε τίποτα και φυσικά η περιοχή απέχει από το να γίνει η πρωτεύουσα των Βαλκανίων (και αργότερα της Νοτιοανατολικής Ευρώπης).
Οι αιτίες είναι πολλές. Από την αδυναμία των επιστημόνων να προβλέψουν σωστά και να μη χαθούν στην πλασματική ευημερία προηγούμενων εποχών, τις οποίες λίγοι πια θυμούνται, μέχρι τις εγγενείς αδυναμίες της περιοχής, τη διαχρονική αδυναμία αξιοποίησης των συγκριτικών πλεονεκτημάτων της, την απουσία της Πολιτείας από τη διαμόρφωση των κατάλληλων συνθηκών για να γίνουν οι τότε προβλέψεις πράξη, την ατολμία να αποκτήσει η περιοχή υπερτοπικές - διεθνείς δομές. Και πολλές άλλες αιτίες βεβαίως.
Θα δυσαρεστήσω όσους επίμονα όλες αυτές τις δεκαετίες ρίχνουν το μεγαλύτερο βάρος της ευθύνης στους τοπικούς άρχοντες, στο αδύναμο ανθρώπινο δυναμικό σε όλα τα επίπεδα και στην κακή μας μοίρα. Έχουν ευθύνες. Όχι όμως καθοριστικές. Και το λέω χωρίς διάθεση να τους ξεπλύνω, ούτε να τους κανακέψω. Εξάλλου, και στην περίπτωσή τους, δεν μπορεί να ισχύει το τσουβάλιασμα. Υπήρξαν και καλοί, υπήρξαν και κακοί. Οπότε υπάρχει πάντα επιμερισμός της ευθύνης που αναλογεί στον καθένα για την περιοχή της οποίας ηγείται, υπάρχει ειδοποιός διαφορά από τον ένα στον άλλο και υπάρχει και η άποψη της τοπικής κοινωνίας, που εκφράζεται με δηκτικό τρόπο (όπως το δει κάποιος) στις αυτοδιοικητικές κάλπες. Στη δική μου λογική οι τοπικοί άρχοντες, με την πορεία που είχε άλλωστε και η Αυτοδιοίκηση στη χώρα, είχαν και έχουν ένα μερίδιο ευθύνης, αλλά όχι τέτοιο που να καθορίσει την πορεία όλης της περιοχής, διότι δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η περιοχή είναι μέρος μιας χώρας...
Θα δώσω μόνο το παράδειγμα της υπερκείμενης αρχής, της Περιφερειακής Αυτοδιοίκησης, που έχει σημαντικές αρμοδιότητες και αναπτυξιακού χαρακτήρα πλέον, τις οποίες απέκτησε τα τελευταία περίπου δέκα χρόνια και μάλιστα σταδιακά και μάλιστα με εμπόδια και απροθυμία από την κεντρική διοίκηση. Πριν υπήρχαν οι μεγάλοι δήμοι, δηλαδή οι νομαρχίες, και το μακρύ χέρι του κράτους, δηλαδή οι νυν Αποκεντρωμένες Διοικήσεις.
Συνεπώς και οργανωτικά δεν υπήρχε η δυνατότητα και δεν μπορούν να επιμεριστούν ευθύνες για τη χρόνια ελλειμματική ανάπτυξη της περιοχής στην Περιφερειακή Αυτοδιοίκηση. Αντιθέτως, από τότε που άρχισε να λειτουργεί η αιρετή Περιφέρεια η αναπτυξιακή πορεία της περιοχής σε όλα τα επίπεδα είναι εμφανής. Κι ας επιμένουν ορισμένοι να μηδενίζουν ένα έργο δέκα ετών με πολλές επιτυχίες αντικειμενικά, αναγνωρισμένες τόσο σε εθνικό, όσο και σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο. Διότι στα τελευταία δέκα χρόνια η Θεσσαλονίκη και η Κεντρική Μακεδονία απέκτησαν πολλά από όσα διεκδικούσαν επί δεκαετίες και κυρίως έχουν μια συγκεκριμένη ατζέντα ανάπτυξης για το παρόν και το μέλλον, η οποία έχει μπει σε τροχιά υλοποίησης. Κυρίως όμως έχει χρονικό στόχο σε ένα καλύτερο μέλλον. Επιτέλους, το 2030, που είναι μόλις επτά χρόνια μακριά μας.
Τι αποτέλεσε όμως κλειδί για τη διάψευση των επιστημονικών προβλέψεων, πέρα από μια σειρά από εξωγενείς παράγοντες, όπως η υπερδεκαετής οικονομική κρίση, η πανδημία κτλ.;
Είναι πολλά τα κλειδιά. Θα αναφέρω ένα το οποίο θεωρώ από τα καταλυτικά.
Είναι ο ανοργάνωτος χώρος. Η αδυναμία της περιοχής να είναι φιλόξενη για μόνιμη κατοικία και προκοπή. Αφιλόξενη η Θεσσαλονίκη; Ναι είναι. Οι ευκαιρίες για προκοπή στην περιοχή μας είναι ελάχιστες. Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμα οι μεγάλοι δημιουργοί, οι καλλιτέχνες, οι σημαντικοί επιστήμονες, το πολιτικό προσωπικό που ξεχωρίζει, τα ταλέντα, οι οραματικοί επιχειρηματίες αναγκαστικά εγκαταλείπουν την περιοχή και αναζητούν την τύχη τους στην πρωτεύουσα. Γιατί εκεί έχουν διαμορφωθεί οι αναπτυξιακές συνθήκες, εκεί συγκεντρώνεται ο παραγόμενος πλούτος, εκεί υπάρχει το γόνιμο έδαφος για να αναπτυχθούν περαιτέρω. Για να μη μείνουν ταλέντα, που τα καταπίνει η μετριότητα και ο μέσος όρος. Για να αναδειχθούν και για να βρουν νέες ευκαιρίες προόδου και προκοπής.
Ο ανοργάνωτος χώρος δημιουργεί την εικόνα του ανεξέλεγκτου, του τυχαίου, του σαθρού. Ενός παιχνιδιού χωρίς κανόνες, που έχει πάντα ταβάνι στις φιλοδοξίες, στην προοπτική. Και δεν είναι εμπόδιο απλά ανοργάνωτος ο χώρος στην περιοχή. Είναι και τα τετελεσμένα στο χώρο, που συνιστούν επιπλέον αγκάθι, διότι κι αυτά έγιναν τετελεσμένα, όταν σε πολύ μεγάλο βαθμό προέκυψαν ως νομιμοποιημένες αυθαιρεσίες.
Είναι η Θεσσαλονίκη και η ευρύτερη περιοχή αβίωτη; Είναι στο μαύρο της το χάλι; Όχι. Απαντώ ευθέως και με σιγουριά. Μια χαρά είναι η περιοχή μας, όμως είτε δεν έχει τις δυνατότητες για πολύ παραπάνω, είτε πρέπει να αντιμετωπίσει επιτέλους όλα όσα την κρατάνε πίσω και να διαχειριστεί τις προοπτικές της με καλύτερο τρόπο. Να κάνει ένα άλμα. Αφήνοντας πίσω της τις κακοδαιμονίες και τους λογαριασμούς με το παρελθόν και να ανοίξει λογαριασμό με το μέλλον, με το αύριο. Να το σχεδιάσει, να το δρομολογήσει, να το δημιουργήσει.
Πότε έστω και πλασματικά είχαμε ευημερία και πολυετή ανάπτυξη στην περιοχή; Όταν κάποτε εντάσσονταν η μια μετά την άλλη εκτάσεις στα σχέδια πόλης. Όταν αναπτύσσονταν οι οικισμοί, όταν θέριευε το δομημένο περιβάλλον. Με μεγάλες στρεβλώσεις, αλλά τότε. Υπό την απειλή λοιπόν να μας πνίξει το τσιμέντο, εμείς αντί να βρούμε εναλλακτικές που θα επέτρεπαν την περαιτέρω επέκταση των οικισμών, την ορθολογική ανοικοδόμηση εκτάσεων, την εγκατάσταση παραγωγικών ή μεταποιητικών μονάδων, με όρους και με προστασία και ταυτόχρονη ανάδειξη του αδόμητου περιβάλλοντος και κυρίως του φυσικού, απλώς βάλαμε φρένο στις επάρατες επεκτάσεις των σχεδίων πόλης. Αίφνης αποκτήσαμε οικολογική συνείδηση όλοι, δώσαμε αξία στο πράσινο στις πόλεις και πήγαμε να διορθώσουμε τα αδιόρθωτα στον ήδη δομημένο ιστό. Και τι πετύχαμε; Να σταματήσει η οικιστική ανάπτυξη, να μην ανακυκλώνεται το χρήμα, να μην υπάρχει η δυνατότητα για φτηνότερη γη, φτηνότερη στέγη, καλύτερες νέες πόλεις δίπλα στις σημερινές κακοδομημένες, διότι και οι νέοι οικισμοί, οι επεκτάσεις άρχισαν να κοπιάρουν τον υφιστάμενο δομημένο ιστό και να κατοικούνται χωρίς καν να έχουν ολοκληρωθεί οι βασικές υποδομές.
Και διορθώσαμε όλο αυτό το διάστημα των δεκαετιών τις στρεβλώσεις του δομημένου ιστού; Όχι βέβαια. Το ραγισμένο γυαλί δεν κολλάει. Κάποια μερεμέτια μπορούν να γίνουν, αλλά να γίνει το βάζο όπως προτού το σπάσουμε είναι αδύνατον. Το κακό είναι ότι αντί να προχωρήσουμε μπροστά και να κατασκευάσουμε καλύτερα βάζα δίπλα στο σπασμένο και αγαπημένο, πιαστήκαμε να το αποκαταστήσουμε και αφήσαμε τα νέα βάζα στην άκρη.
Και κάπως έτσι η Θεσσαλονίκη και η Κεντρική Μακεδονία μπλόκαρε κάτω από τα 2 εκατομμύρια πληθυσμού και δεν προσελκύει περισσότερους κατοίκους, αλλά αιμορραγεί πληθυσμιακά συν τω χρόνω. Δεν προσελκύει περισσότερες επενδύσεις παρά τα σημαντικά κίνητρα που δίνει η Πολιτεία και η Αυτοδιοίκηση εξαιτίας του ανοργάνωτου χώρου. Δεν είναι ελκυστική για την ανάπτυξη γιατί τα ελλείμματά της και η απουσία υποδομών στο χώρο λειτουργούν ως αντικίνητρα.
Σήμερα, περισσότερο από ποτέ και με δεδομένα τα αποτελέσματα της απογραφής του 2021, οφείλουμε να πάρουμε το βλέμμα μας από το παρελθόν και να το στρέψουμε μπροστά. Τα προβλήματα είναι εκρηκτικά. Το στεγαστικό αποτελεί μείζον ζήτημα, που υποθηκεύει τις όποιες δυνατότητες ανάπτυξης της περιοχής και σε συνδυασμό με τις περιορισμένες θέσεις εργασίας και τις χαμηλές αμοιβές δημιουργεί ένα εκρηκτικό μίγμα, που οδηγεί από την προοπτική και την ανάπτυξη με μαθηματική ακρίβεια στην εγκατάλειψη και τον μαρασμό.
Το περιβάλλον έχει ανάγκη προσοχής. Οφείλουμε να τηρήσουμε τους υφιστάμενους κανόνες προστασίας. Όμως δεν αποτελεί το περιβάλλον τροχοπέδη στην ανάπτυξη. Τα εργαλεία ώστε να επιτευχθεί οικιστική ανάπτυξη χωρίς να βλάψει αυτή το περιβάλλον υπάρχουν. Να τα αξιοποιήσουμε.
Για τον δομημένο ιστό και τα τετελεσμένα του, επιμένω ότι λίγα μπορούν να γίνουν. Αν γίνουν θα βελτιωθεί η λειτουργία, η καθημερινότητα, και θα εξυπηρετηθεί καλύτερα το παρόν. Το παρόν και το μέλλον των κατοίκων στον αστικό ιστό. Τους το χρωστούν όλοι. Πολιτεία και Αυτοδιοίκηση. Και όλοι πρέπει να παλέψουμε ώστε διαρκώς να βελτιώνεται το δομημένο περιβάλλον. Όμως, αν όλη η ενέργεια πέσει εκεί, τότε θα χάσουμε το τρένο της ανάπτυξης.
Το μεγάλο στοίχημα είναι οι νέες περιοχές στις οποίες θα εγκατασταθεί ο πληθυσμός, θα εγκατασταθεί η ανάπτυξη. Κι από αυτές άλλες περιμένουν κάποιες δεκαετίες την υλοποίηση γενικών πολεοδομικών σχεδίων, δηλαδή την οργάνωση του χώρου, άλλες υποδομές και άλλες την προσοχή μας. Κάποτε να θυμίσω ότι ήταν θέμα χρόνου να ενωθεί ο δήμος Θερμαϊκού με τους παραλιακούς οικισμούς της βορειοδυτικής Χαλκιδικής, που αναπτύχθηκαν με αυθαίρετο τρόπο. Πάει εκείνη η πρόβλεψη... Όπως και πολλές άλλες.
Η ανάπτυξη θέλει χώρο και χρόνο. Θέλει υπερβάσεις, όραμα και σχέδιο. Θέλει κίνητρα και επενδύσεις. Ο δομημένος ιστός μπορεί να βελτιωθεί. Δεν θα γίνει ποτέ στο μέλλον ελκυστικότερος από όσο είναι σήμερα. Γιατί πολύ απλά κανείς δεν είναι αποφασισμένος να πει (πόσω μάλλον να εφαρμόσει) στους κατοίκους της Θεσσαλονίκης ότι πρέπει να γκρεμιστούν οικοδομικά τετράγωνα και όσοι μείνουν χωρίς στέγη, να μετακομίσουν σε μια νεόδμητη περιοχή και ο χώρος που θα ελευθερωθεί να παραμείνει ελεύθερος, αδόμητος, πράσινος. Άσε δηλαδή που αν στον μονίμως παραπονούμενο Θεσσαλονικιό πεις να μετακομίσει από το κέντρο της πόλης στη Νέα Ραιδεστό ή στα Λαγυνά ίσα που κοιμάται κι αγκαλιά με τον ξεχειλισμένο από σκουπίδια πράσινο κάδο σε ένδειξη διαμαρτυρίας και λατρείας στην αγαπημένη μας πόλη... Κάτι δείχνει κι αυτό για το πόσο χάλια είναι η Θεσσαλονίκη...
Αν μέλημά μας είναι να βάλουμε τη Θεσσαλονίκη σε αναπτυξιακή πορεία και να αναστρέψουμε τη φθορά από το βράσιμο στο ζουμί της, καλό είναι να επενδύσουμε στο χώρο, να τον οργανώσουμε, να δημιουργήσουμε την προοπτική για διαβίωση και προκοπή, για επιχειρηματική, επενδυτική, οικονομική, εργασιακή ανάπτυξη. Αλλιώς ο μαρασμός και η ανακύκλωση των προβλημάτων θα συνεχίσουν να κυριαρχούν έναντι της προόδου και της προοπτικής.