Ένα καλοκαίρι, στα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 2000, ένας γνωστός δημοσιογράφος από την Αθήνα, με πολύ καλές άκρες στον εκδοτικό χώρο, έλεγε σε ένα συνάδελφό του στη Θεσσαλονίκη ότι ο διάσημος βρετανός ιστορικός, ειδικευμένος στην ευρωπαϊκή, βαλκανική και ελληνική ιστορία, Μαρκ Μαζάουερ, έλαβε μια παραγγελία από εβραϊκούς κύκλους για να γράψει ένα βιβλίο με την ιστορία της Θεσσαλονίκης. Σημείωνε, μάλιστα, ότι η συγκεκριμένη κίνηση εντάσσεται στο πλαίσιο της εγγύτητας που αισθάνονται οι Εβραίοι για τη Θεσσαλονίκη, λόγω της μακραίωνης παρουσίας τους στην πόλη, που διακόπηκε βίαια από τους Ναζί το 1943, όταν οι Γερμανοί κατακτητές μετέφεραν στο Άουσβιτς και εξόντωσαν τη συντριπτική πλειονότητα του εβραϊκού πληθυσμού της Θεσσαλονίκης. Κάνοντας, μάλιστα, ένα βήμα παρακάτω ο Αθηναίος δημοσιογράφος υπογράμμιζε με έμφαση ότι οι Εβραίοι, στην ουσία κυνηγημένοι ανά την υφήλιο μέχρι το 1948, όταν δημιουργήθηκε το κράτος του Ισραήλ που αποτελεί τη βάση τους επί της Γης, δεν έχουν αποβάλλει το αίσθημα ανασφάλειας και προσωρινότητας στη Μέση Ανατολή. Με δεδομένο, μάλιστα, ότι περιστοιχίζονται από εχθρούς -τον αραβικό κόσμο και το Ιράν- έχουν πάντα κατά νου ότι η Θεσσαλονίκη είναι μία ευρωπαϊκή πόλη που μπορεί να τους φιλοξενήσει, αφού στην ουσία θα είναι σα να επιστρέφουν. Γι’ αυτό το ενδιαφέρον τους παραμένει μεγάλο. Άλλωστε δεν είναι τυχαίο ότι κάποιοι την ονομάζουν -ενδεχομένως καθ’ υπερβολήν- μικρή Ιερουσαλήμ, αφού πέραν του εβραϊκού στοιχείου η πόλη έχει έντονα θρησκευτικό χαρακτήρα, που οφείλεται στους δεκάδες -βυζαντινούς κυρίως- χριστιανικούς ναούς που υπάρχουν, ενώ σημαντικά είναι και τα αποτυπώματα από το Οθωμανικό και άρα μουσουλμανικό της παρελθόν.
Τα χρόνια που ακολούθησαν οι πληροφορίες του δημοσιογράφου επιβεβαιώθηκαν και οι εκτιμήσεις του φάνηκε ότι έχουν βάση. Το 2006 κυκλοφόρησε το βιβλίο του Μαζάουερ «Θεσσαλονίκη, πόλη των φαντασμάτων», που εξετάζει την ιστορία της πόλης από το 1430, όταν η βυζαντινή πόλη περιήλθε, επί σουλτάνου Μουράτ Β΄, στην οθωμανική εξουσία, μέχρι το 1950, δηλαδή την απελευθέρωση από τους Ναζί και το τέλος του εμφυλίου πολέμου. Μέχρι σήμερα το συγκεκριμένο βιβλίο παραμένει το δημοφιλέστερο για τη Θεσσαλονίκη. Κατά τον Μαζάουερ, ο οποίος τον επόμενο μήνα, τον Νοέμβριο του 2023, θα βρεθεί στη Θεσσαλονίκη, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Κινηματογράφου, με την ιδιότητα του διευθυντή της Πρωτοβουλίας για τις Δημόσιες Ανθρωπιστικές Επιστήμες Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (SNFPHI) του Πανεπιστημίου Κολούμπια, αυτό που κάνει την ιστορία της τόσο ξεχωριστή είναι η ποικιλία των θρησκευτικών ομάδων που άνθισαν στο εσωτερικό της. Πρώτοι ήρθαν οι χριστιανοί: με αφετηρία τον μάρτυρα του 3ου αιώνα Δημήτριο, η Θεσσαλονίκη εξελίχθηκε σε ισχυρό κέντρο της ανατολικής Ορθοδοξίας. Με τη σειρά τους, οι μουσουλμάνοι επέβαλαν το Ισλάμ, αντικαθιστώντας τις εκκλησίες με τζαμιά, μέχρι την αποπομπή τους το 1922, στο πλαίσιο της ανταλλαγής πληθυσμών. Ήδη από το τέλος του Μεσαίωνα, η Θεσσαλονίκη περιλάμβανε επίσης έναν εβραϊκό πληθυσμό Σεφαραδιτών εξόριστων από τη δυτική Ευρώπη, που την ανέδειξε σταδιακά σε κέντρο όχι μόνο του ανατολικού εμπορίου αλλά και του ιουδαϊκού μυστικισμού και μεσσιανισμού, για να γνωρίσει αργότερα τον εξανδραποδισμό και την εξόντωση στο στρατόπεδο του Άουσβιτς. Γι’ αυτό άλλωστε τα τελευταία δέκα χρόνια, με πρωτοβουλία του Γιάννη Μπουτάρη, ο οποίος διετέλεσε δήμαρχος Θεσσαλονίκης από 2011 μέχρι το 2019, προωθήθηκαν στην πόλη σημαντικά έργα εβραϊκής μνήμης, με κυριότερο το Μουσείο Ολοκαυτώματος, που θα ανεγερθεί στην περιοχή του Σιδηροδρομικού Σταθμού, και εξίσου συμβολικό την ανάπλαση της Πλατείας Ελευθερίας σε Πάρκο Μνήμης για την εξόντωση των Εβραίων, αφού σε αυτό το σημείο συγκέντρωσαν το 1943 οι Ναζί τον εβραϊκό πληθυσμό για να τον οδηγήσουν στα τρένα του θανάτου, που είχαν ως προορισμό τα στρατόπεδα συγκεντρώσεως στην Κεντρική Ευρώπη.
Πέρα, όμως, από το θεωρητικό πλαίσιο για τη Θεσσαλονίκη ως πόλη με έντονο εβραϊκό χρώμα και ανάλογη ιστορία, τα τελευταία 10 – 15 χρόνια συμβαίνουν σε πρακτικό επίπεδο και τα ακόλουθα:
Πρώτον, έχει αυξηθεί σημαντικά ο αριθμός των επισκεπτών της Θεσσαλονίκης από το Ισραήλ. Στον πυρήνα των επισκέψεων βρίσκεται το εβραϊκό παρελθόν της πόλης.
Δεύτερον, αυξάνονται διαρκώς στη Θεσσαλονίκη οι ισραηλινές επενδύσεις σε ακίνητα. Τόσο σε μεγάλα επαγγελματικά ακίνητα για επενδυτικούς λόγους, όπως-για παράδειγμα- η δημιουργία ξενοδοχείων στον αστικό ιστό της Θεσσαλονίκης, όσο και σε ιδιωτικές ιδιοκτησίες, κυρίως κατοικίες, που προορίζονται είτε για ενοικίαση είτε για ιδιοκατοίκηση εάν και όποτε χρειαστεί. Παράλληλα με τη Θεσσαλονίκη ανάλογες κινήσεις πραγματοποιούν Ισραηλινοί και στην Αθήνα, όπου η δραστηριοποίησή τους στην αγορά ακινήτων είναι σημαντική, αφού η άποψή τους γενικά για την Ελλάδα είναι θετική.
Στην παρούσα συγκυρία και αν επιβεβαιωθεί η εκτίμηση Ισραηλινών, Παλαιστινίων, αλλά και άλλων διεθνών παρατηρητών ότι η κρίση που πυροδοτήθηκε το περασμένο Σάββατο θα λάβει μείζονες διαστάσεις, κάτι σαν αγώνας μέχρι τελικής πτώσεως, και άρα θα διαρκέσει μεγάλο διάστημα, ίσως κάποιοι -λίγοι ή περισσότεροι- να θελήσουν να φύγουν από τη χώρα. Η επίθεση της Χαμάς κατά του Ισραήλ, που προκάλεσε λουτρό αίματος και δεκάδες ομηρίες πολιτών, είναι δεδομένο ότι θα επιφέρει συντριπτικά αντίποινα και μοιραία μια γενίκευση των εχθροπραξιών. Σε αυτήν την ατμόσφαιρα ενδεχομένως είναι δύσκολο να μεγαλώνεις τα παιδιά σου. Πολύ περισσότερο που οι νεότεροι Ισραηλινοί δεν έχουν μάθει να ζουν μέσα στον πόλεμο και τον καθημερινό φόβο του θανάτου, όπως οι γονείς και οι παππούδες τους. Και μάλλον δεν ενδιαφέρονται για κάτι τέτοιο. Η Ελλάδα, λοιπόν, και ειδικότερα η Θεσσαλονίκη, αποτελούν δυνητικά διέξοδο γι’ αυτούς τους ανθρώπους, ειδικά εάν έχουν αναπτύξει κάποιου τύπου σχέσεις με τη χώρα μας. Οι ίδιοι, άλλωστε, δεν θέλουν να ζουν σε σκηνικό πολεμικής σύρραξης με τις σειρήνες να ουρλιάζουν κάθε τρεις και λίγο και τα παιδιά να κρύβονται στα καταφύγια, ενώ ταυτόχρονα οι ίδιοι δεν θα μπορούν να αναπτυχθούν οικονομικά και κοινωνικά, αλλά ούτε να κάνουν κάτι για να αλλάξουν την κατάσταση. Παράλληλα δεν γίνεται να μη σκεφτούν την προοπτική να εμπλακεί το Ισραήλ σε έναν ολοκληρωτικό και καταστροφικό πόλεμο με τους εχθρούς του στην περιοχή, οπότε η μετεγκατάσταση να αποτελεί «μια κάποια λύση».
ΥΓ. Εννοείται πως η καλύτερη λύση για όλους στο Ισραήλ είναι η ομαλοποίηση της κατάστασης και η εμπέδωση του αισθήματος ασφαλείας. Ίσως γι’ αυτό η απολύτως απαραίτητη συνθήκη να είναι η ίδρυση παλαιστινιακού κράτους, ώστε να αποκατασταθεί μια αδικία της ιστορίας. Διότι, όπως λέει και ο Μπρους Σπρίνγκστιν, όπου δεν υπάρχει δικαιοσύνη, υπάρχει πόλεμος:
«Ο πόλεμος είναι κάτι που περιφρονώ /
γιατί σημαίνει την καταστροφή αθώων ζωών /
και χιλιάδες λέξεις στην κραυγή των μητέρων /
όταν οι γιοι τους βγαίνουν να πολεμήσουν για να δώσουν τη ζωή τους./
Ειρήνη, αγάπη και κατανόηση για όλα /
πρέπει να υπάρχει κάποια θέση για αυτά τα πράγματα σήμερα /
λένε ότι πρέπει να παλέψουμε για να διατηρήσουμε την ελευθερία μας /
αλλά Κύριε, πρέπει να υπάρχει ένας άλλος τρόπος που είναι καλύτερος από τον πόλεμο».