Δεν αποτελεί είδηση, όπως λέμε στη δημοσιογραφία, το ότι παγκοσμίως οι πλουσιότεροι γίνονται ακόμη περισσότερο πλούσιοι και οι φτωχοί ολοένα και φτωχότεροι. Δεν είναι καν νέο. Όταν όμως αυτό που συζητούν οι λαοί έρχεται να πιστοποιηθεί και με δεδομένα, τότε πονάει ακόμη περισσότερο η αλήθεια. Έτσι ακριβώς συμβαίνει όταν φτάνουν στη δημοσιότητα τα επίσημα στοιχεία της Έκθεσης Παγκόσμιας Ανισότητας 2026 (World Inequality Report 2026). Οι ερευνητές για το 2026 αναφέρουν πως λιγότεροι από 60.000 άνθρωποι, δηλ. αυτό που αντιστοιχεί στο 0,001% του παγκόσμιου πληθυσμού, ελέγχουν – κατέχουν περισσότερο πλούτο, τριπλάσιο για την ακρίβεια, από ό,τι το φτωχότερο 50% της ανθρωπότητας. Κι εάν κάπου όλα αυτά λίγο πολύ δεν εκπλήσσουν, μάλλον πρέπει να ξαναδιαβάσουμε τα στοιχεία, αφού αυτά χτυπούν βαριές καμπάνες ότι η κλίμακα συγκέντρωσης του πλούτου μάλλον έχει πιάσει… ταβάνι. Πιο ευγενικά, είναι σε οριακό επίπεδο και πλέον απαιτούνται δράσεις και μάλιστα, σύμφωνα πάντα με τους ερευνητές, άμεσες.
Ας κάνουμε ένα ακόμη μεγαλύτερο ζουμ στους αριθμούς, που ως γνωστόν, είναι πολύ κοντά στην αλήθεια. Έτσι σύμφωνα με τα δεδομένα 200 και πλέον ερευνητών της -καθ’όλα έγκυρης- Έκθεσης Παγκόσμιας Ανισότητας 2026, το πλουσιότερο 10% των ανθρώπων παγκοσμίως κερδίζει - κατέχει περισσότερα από το υπόλοιπο 90% συνολικά, ενώ το φτωχότερο μισό λαμβάνει λιγότερο από 10% του παγκόσμιου εισοδήματος. Κι εάν θέλουμε αυτά να τα προσεγγίσουμε με όρους πλούτου, δηλ. ποια είναι η αξία αυτών των στοιχείων περιουσίας, προκύπτει πως το πλουσιότερο 10% κατέχει το 75% του συνολικού πλούτου, ενώ το φτωχότερο 50% μόλις το 2%. Σε αυτήν τη διαπίστωση ας προσθέσουμε και πως σχεδόν σε κάθε περιοχή του κόσμου, το ανώτερο 1% διαθέτει περισσότερο πλούτο από όλο μαζί το υπόλοιπο 90%. Η ανισότητα επιπλέον αυξάνεται με γοργούς ρυθμούς.
Ο Ρικάρντο Γκόμεθ-Καρέρα από το Paris School of Economics και ο διεθνούς φήμης οικονομολόγος Τομά Πικετί -που συμμετείχαν στην έρευνα- σημειώνουν με bold στοιχεία στην έκθεση πως μπορεί η ανισότητα να ήταν ανέκαθεν χαρακτηριστικό της παγκόσμιας οικονομίας, αλλά τώρα πλέον έχει φτάσει σε επίπεδα που απαιτούν προσοχή και μάλιστα κατεπείγουσα.
Το καλό είναι πως οι ανισότητες μπορούν να μειωθούν κι αυτό μπορεί να γίνει μέσω επενδύσεων στην εκπαίδευση και την υγεία, με μια πιο προοδευτική φορολογία, αλλά και με αποτελεσματικά προγράμματα αναδιανομής. Το δυστύχημα είναι αυτό που δείχνει η ίδια η πραγματικότητα: σε πολλές χώρες οι υπερ-πλούσιοι ξεφεύγουν από τη φορολόγηση. Άρα, λείπει απλώς η πολιτική βούληση…
Με αυτά τα δεδομένα στο τραπέζι θα έλεγε κανείς με σχετική ευκολία πως αφού καταγράφονται τόσο ακραίες ανισότητες, είναι μαθηματικά βέβαιο ότι οδηγούμαστε σε κοινωνικές συγκρούσεις. Δεν χρειάζεται να έχει κανείς τη σοφία ενός Καντ ή να βλέπει μέσα σε μια γυάλινη σφαίρα για να το πει κανείς αυτό.
Όμως ακόμη κι οι αναλυτές δεν μπορούν να εξηγήσουν γιατί αυτή η οικονομική απόσταση, η έντονη δυσαρέσκεια σε άλλα μέρη του κόσμου φέρνει αντιδράσεις, ενώ σε άλλα περνάει στα ψιλά. Πολλοί κάνουν λόγο για τις γεωπολιτικές εντάσεις που αυξάνονται, όπως η «εξέγερση της Γενιάς Z» στην Ασία ή οι κοινωνικές αναταραχές στη Μέση Ανατολή, υποδεικνύοντάς μας τον παράγοντα που εκπυρσοκροτεί τις συγκρούσεις: το διαδίκτυο.
Πριν από λίγες ημέρες στην επιστημονική επιθεώρηση Scottich Journal of Political Economy δημοσιεύτηκε μία μελέτη που συμπερασματικά λέει πως η ανισότητα μόνη της σπάνια είναι αρκετή, για να φέρει και πολιτική αστάθεια. Όμως το κρίσιμο συμπέρασμα κατά τη γνώμη μου στην ίδια μελέτη είναι το εξής: ο επιταχυντής ο οποίος μπορεί να μετατρέπει την οικονομική δυσαρέσκεια σε πολιτική δράση-αντίδραση είναι και πάλι το διαδίκτυο. Και γιατί το λένε αυτό; Έχοντας μελετήσει πολλές μεταβλητές καταλήγουν στο ότι η πρόσβαση στο διαδίκτυο μπορεί να τροφοδοτήσει συγκρούσεις γιατί ακριβώς το διαδίκτυο καθιστά την ανισότητα εκρηκτική. Ουσιαστικοί μηχανισμοί εδώ είναι αφενός η πληροφόρηση κι αφετέρου ο συντονισμός.
Το ίντερνετ ρίχνει τα τείχη της απομόνωσης και, εάν λέγαμε πως η τηλεόραση είναι ένα παράθυρο στον κόσμο, σκεφτείτε πόσα παράθυρα ανοίγει το διαδίκτυο και βγάζει τις ζωές των πλουσιότερων σε κοινή θέα παγκοσμίως.
Κι εάν ορισμένα καθεστώτα φλερτάρουν με την ιδέα να κλείσουν το διαδίκτυο εν ονόματι της σταθερότητας, οι μελετητές λένε πως υπάρχουν κι άλλοι δρόμοι γι΄ αυτό. Αν πραγματικά επιθυμούν σταθερότητα και θέλουν να τη διατηρήσουν σε μια εποχή καθαρά ψηφιακή, τότε πρέπει να εξεταστούν πολιτικές που όπως λέγαμε νωρίτερα, οδηγούν στην αντιμετώπιση των οικονομικών ανισοτήτων, την καταπολέμηση της διαφθοράς και την πραγματική διάχυση της δημοκρατίας. Αυτά είναι άλλωστε αυτά που θέλουν οι κοινωνίες για να νιώθουν ασφαλείς, από τα πιο χαμηλά στα πιο ψηλά στρώματά τους. Για να νιώθουν ασφαλείς και να έχουν στρωμένο ένα στοιχειωδώς χριστουγεννιάτικο τραπέζι.
Καλά Χριστούγεννα!