Τι μας διδάσκει η ανείπωτη εθνική τραγωδία στα Τέμπη; Τίποτα. Ούτε σε αυτούς τους οποίους όλοι βρίζουν σήμερα και είναι υπεύθυνοι για τα χάλια που έχει το σιδηροδρομικό δίκτυο της χώρας, οι υποδομές και γενικότερα το κράτος, ούτε σε εκείνους που θέλουν να ονομάζονται κοινωνία και αναθεματίζουν τους πάντες σε κάθε ευκαιρία, συνεχίζοντας τη ζωή τους λίγο μετά σαν να μην τρέχει τίποτα.
Τι μάθαμε από το δυστύχημα στα Τέμπη; Να μην απαντήσω. Την απάντηση τη δίνουν άλλες ρητορικές ερωτήσεις. Τι μάθαμε από το Σάμινα; Τι μάθαμε από το Μάτι; Τι μάθαμε από το Γιάκοβλεφ; Τι μάθαμε ακόμη ακόμη κι από το δυστύχημα με την νεκρή ποδηλάτη στο κέντρο της Θεσσαλονίκης ή από την πυρκαγιά του 1997 στο Σέιχ Σου και τον πρόσφατο σεισμό στην Τουρκία;
Ίσως πειστικότερη απάντηση δίνει το ερώτημα: Τι μάθαμε από τον εκτροχιασμό του τρένου στο Άδενδρο, εδώ δίπλα μας, λίγο έξω από τη Θεσσαλονίκη τον Μάιο του 2017; Πέρασαν έξι χρόνια, εκτροχιάστηκε ένα τρένο, ένα Intercity, στον ίδιο άξονα Θεσσαλονίκης – Αθήνας, λόγω υπερβολικής ταχύτητας. Έπεσε πάνω σε σπίτι, έχασαν τη ζωή τους τέσσερις άνθρωποι. Έγινε έρευνα, διαπιστώθηκε ότι το τρένο έτρεχε με υπερβολική ταχύτητα (144 χλμ./ώρα, όταν το όριο ήταν 60). Οι τοπικοί ελεγκτές δεν έφταιγαν. Είχαν ακολουθήσει τις διαδικασίες. Ο μηχανοδηγός (που επέζησε του δυστυχήματος) αθωώθηκε μόλις τον προηγούμενο Οκτώβριο. Τότε οι εμπειρογνώμονες έγραφαν για την ανάγκη να ληφθούν μέτρα μείωσης της ταχύτητας, ακόμη κι αν ο μηχανοδηγός θέλει να το τρέξει. Έγραφαν για τις ράγες, που δεν ήταν και στην καλύτερη κατάσταση λειτουργικά. Έγραφαν για τη μη λειτουργία της ηλεκτροκίνησης. Τότε δημοσιεύτηκαν όσα κατήγγειλαν οι σιδηροδρομικοί περί μη λειτουργίας τηλεδιοίκησης και φωτοσημάτων, περί σταθμαρχών και τηλεγραφημάτων, περί απουσίας συστημάτων προστασίας έναντι του ανθρώπινου λάθους και επικοινωνίας, περί αναγκαστικής εισόδου σε παρακαμπτηρίους, περί φωτισμού στις σήραγγες, περί ελλείψεων προσωπικού. Έξι χρόνια μετά κάτι θυμίζουν. Κυρίως όμως θυμίζουν τι ξεχάσαμε. Το μάθημα από τον άδικο χαμό τεσσάρων συνανθρώπων μας.
Τα παθήματα
Τα παθήματα στην Ελλάδα γίνονται δύσκολα μαθήματα. Σε ελάχιστες περιπτώσεις διορθώνονται κακώς κείμενα και λαμβάνονται κάποια μέτρα για να μην επαναληφθεί στο μέλλον κάτι παρόμοιο. Το εξοργιστικό είναι ότι οι όποιες διορθώσεις γίνονται μόνον έπειτα από ένα ακραίο συμβάν, που συνήθως κοστίζει ζωές συνανθρώπων μας. Και αυτό το σενάριο είναι το καλό. Το κακό είναι να μη γίνεται απολύτως τίποτα, ακόμη και μετά μια τέτοιου μεγέθους τραγωδία, όπως των Τεμπών.
Στο πεδίο της πρόληψης είμαστε πολύ πίσω ως χώρα. Οι ελλείψεις και οι παθογένειες είναι γνωστές σε όλους. Και το κακό, είτε θέλει κάποιος να το βάλει στο μυαλό του, είτε όχι, παραμονεύει παντού. Το ζην επικινδύνως κατάντησε εθνικό σπορ, με ευθύνη όλων μας.
Χωρίς κανένα νόημα όλοι ψάχνουν τη δικαίωση. Όλοι ψάχνουν να πουν το περίφημο "τα έλεγα εγώ". Και; Με το συμπάθιο και που τα έλεγες τι έγινε; Αισθανθείτε όλοι δικαιωμένοι, γιατί όλοι έχουμε δίκιο και "τα λέγαμε".
Αναλωνόμαστε όλοι μας σε μια συμπεριφορά εγωκεντρική, η οποία καλύπτεται πίσω από κάποιες συμμετοχές στο συλλογικό, επειδή κι εκεί κάτι βρίσκουμε να μας συμφέρει ατομικά. Κλείνουμε όλοι τα αυτιά μας σε ό,τι δεν μας αρέσει. Κι από αυτοκριτική μηδέν. Ε, δεν το λες και κοινωνία όλο αυτό. Μετά απορούν ορισμένοι γιατί δεν υπάρχει μαζική συμμετοχή ακόμη και σε αυτονόητες διεκδικήσεις για το συλλογικό συμφέρον. Έλα μου ντε...
Κάηκε το μισό και βάλε Σέιχ Σου το 1997. Πιστεύει κάποιος ότι σήμερα το Σέιχ Σου είναι επαρκώς προστατευμένο από μια ενδεχόμενη πυρκαγιά, ας πούμε από δόλο; Δηλαδή από έναν εμπρησμό με πολλαπλές ταυτόχρονες εστίες.
Έχασε τη ζωή της μια γυναίκα με το ποδήλατο στο κέντρο της Θεσσαλονίκης και συγκλονίστηκε η τοπική κοινωνία εκείνες τις μέρες. Και; Έγινε ασφαλέστερη η μετακίνηση με ποδήλατο στην πόλη;
Γνωρίζουμε όλοι ότι η Θεσσαλονίκη είναι σε σεισμογενή ζώνη. Έγινε ένας καταστροφικός σεισμός το 1978. Τον θυμούνται όλοι. Έγινε ο πρόσφατος σεισμός στην Τουρκία και επανήλθε και στην Ελλάδα η κουβέντα για την αντισεισμική θωράκιση των κτηρίων. Μένω μόνο σε μια διαπίστωση: "Στην Ελλάδα τα κτήρια είναι ασφαλέστερα, ειδικά όσα χτίστηκαν μετά τον νέο αντισεισμικό κανονισμό". Πόσους πείθει αυτή η δήλωση; Και τι ακριβώς εννοεί ο... ποιητής; Ότι θα πέσουν λιγότερα κτήρια στη Θεσσαλονίκη στον επόμενο μεγάλο σεισμό, που κάποια στιγμή θα γίνει; Πόσα λιγότερα; Και το ακόμη χειρότερο: Τα κτήρια που φιλοξενούν υπηρεσίες του Δημοσίου είναι αντισεισμικά προστατευμένα; Τα κτήρια που έχουν μεγάλη προσέλευση κοινού; Ελέγχθηκαν όλα αυτά; Ναι κάποια ελέγχθηκαν. Νοσοκομεία, σχολεία και κάποια άλλα δημόσια κτήρια. Και; Όλα καλά; Μήπως φταίνε οι δημοσιογράφοι που δεν ανέδειξαν το ζήτημα ή τις καταγγελίες; Googlάρετε. Θα βρείτε πολλά που έγραψαν οι κακοί, συμβιβασμένοι και συστημικοί δημοσιογράφοι... Και;
Ελέγχθηκαν μετά το Μάτι όλοι οι αντίστοιχοι οικισμοί της χώρας για να υπάρχει πυροπροστασία, να υπάρχουν έξοδοι και σχέδιο διαφυγής σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης; Ελέγχθηκαν τα αυθαίρετα ή απλώς νομιμοποιήθηκαν; Να μην πω πόσοι τέτοιοι οικισμοί υπάρχουν στη μικρή μας γειτονιά, μέσα σε δάση και παραλίες, μέσα σε ρέματα και πάνω από γκρεμούς... Θα τους θυμηθούμε στην επόμενη φωτιά, πλημμύρα, κατολίσθηση...
Μοιραίοι
Ο πολίτης όσο συνειδητός ή ασυνείδητος κι αν είναι, όσο κι αν με ευκολία του αποδίδουν ότι αυτός αποφασίζει για εκείνους που τον διοικούν, είναι το ξεκάθαρο θύμα. Έχει ευθύνες και μάλιστα μεγάλες. Όλοι ως κοινωνία έχουμε. Αυτό όμως δεν μπορεί να χρησιμοποιείται για να ξεπλύνει τις ευθύνες που έχουν όσοι φαρδιά πλατιά βάζουν τις υπογραφές τους εκεί που δεν πρέπει. Τις ευθύνες που αναλαμβάνουν όσοι αποφασίζουν. Κανένας τους δεν πιέζεται για να αναλάβει ευθύνη διοίκησης. Αν δεν μπορεί να μην το κάνει.
Η ατομική και κοινωνική ευθύνη δεν μπορεί να λειτουργεί ως άλλοθι για εκείνους που έχουν την αντικειμενική ευθύνη και με έπαρση και κομπασμό συνήθως την αναλαμβάνουν, όσο βαριά κι αν είναι, αλλά όταν έρθει η ώρα η κακιά την κάνουν μπαλάκι και την πετούν όπου αλλού βρουν.
Γράφω για τις ευθύνες μας ως άτομα και ως κοινωνία, με ίσως μηδενιστική διάθεση σήμερα, επειδή πρέπει κι αυτό να ειπωθεί στο πλαίσιο της ντροπής που πρέπει να νιώσουμε όλοι μας για τον αδιανόητο και άδικο χαμό τόσων συνανθρώπων μας. Φτάνω στο σημείο να αναρωτιέμαι αν όντως είμαστε κοινωνία, δομημένη, με συνείδηση, με έστω λίγη συναίσθηση της συλλογικότητας.
Αλλά αυτό δεν μπορεί να αποτελέσει δικαιολογία για όλους εκείνους που μας εμπαίζουν επί τόσα και τόσα χρόνια, που η ανεπάρκειά τους ξεγυμνώνεται κάθε τόσο, που απλώνουν τα πόδια τους έξω από το πάπλωμα, που η ανευθυνότητά τους είναι πιο φαντεζί κι από το κοστούμι τους, που η ευθιξία τους καλύφθηκε από τη χοντροπετσιά τους και που κάθε τόσο προσπαθούν να μας πείσουν ότι είναι διαφορετικοί από τους συναδέλφους τους, οι οποίοι ατύχησαν και κάθισε η στραβή στη βάρδια τους.
Δεν είναι όλοι ίδιοι. Αλήθεια είναι αυτό. Κάποιοι ξεχωρίζουν. Κάποιοι φροντίζουν να επιτελέσουν τον ρόλο που τους ανατίθεται με υπευθυνότητα, σοβαρότητα και με τα λιγότερα δυνατά λάθη. Ξεχωρίζουν σαν τη μύγα μέσα στο γάλα, ενώ θα έπρεπε αυτοί να αποτελούν τον κανόνα. Λάθη γίνονται και θα συνεχίσουν να γίνονται. Το θέμα είναι να προσπαθείς και να πετυχαίνεις να τα περιορίσεις. Κι όταν η ευθύνη σε πλακώσει να χαμηλώνεις το κεφάλι, να αντιλαμβάνεσαι το βάρος της ευθύνης που ανέλαβες και να παραιτείσαι. Το έκανε ο κ. Καραμανλής ως όφειλε. Τουλάχιστον αυτό του πιστώνεται ως καλό παράδειγμα, το οποίο δεν έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε στη χώρα μας, όπου πάντα φταίνε οι άλλοι, χωρίς να σημαίνει ότι οι πολιτικές ευθύνες και οι ευθύνες του ως επικεφαλής της πολιτικής διοίκησης του σιδηροδρόμου ξεπλένονται με την παραίτηση.
Μια μεταρρύθμιση που δεν γίνεται
Μια μεταρρύθμιση ουσιαστική γι' αυτό το κράτος οπερέτα θα ήταν να αναλάβει η Πολιτεία τον ρόλο που πραγματικά θα έπρεπε να έχει ως κύριο. Κι αυτός ο ρόλος είναι πρωτίστως ο ελεγκτικός.
Η Πολιτεία δεν θα έπρεπε να έχει ως κύρια απασχόληση ούτε το μοίρασμα δουλειών, ούτε το μοίρασμα πόρων, ούτε το μοίρασμα θέσεων, ούτε τα βολέματα, ούτε τις εργολαβίες και τους διαγωνισμούς, ούτε τις επιχειρήσεις και τις μπίζνες. Έλεγχος. Κάποιος να ελέγχει. Αυτή είναι διαχρονική ανάγκη, διαχρονική έλλειψη, διαχρονική πληγή, με επιπτώσεις που κλείνουν σπίτια, που αφαιρούν ζωές. Είναι έγκλημα πολυεπίπεδο, έγκλημα διαρκείας, με πολλούς θύτες μέχρι σήμερα.
Η Πολιτεία πρέπει να βάζει τους κανόνες και να φροντίζει να τηρούνται. Η νομοθετική και ελεγκτική εξουσία είναι το κύριο καθήκον της. Κι αν νομοθετικά κατορθώνουν να κρύβονται πίσω από χιλιάδες διατάξεις, πολλάκις αλληλοαναιρούμενες, ελεγκτικά δεν μπορεί να κρυφτεί η απόλυτη γύμνια. Γύμνια από ανικανότητα, γύμνια από ελλείψεις, γύμνια από συμφέροντα, γύμνια από διαχρονικές αδυναμίες, οι οποίες είτε δεν αντιμετωπίστηκαν (με ευθύνη κάποιων), είτε κουκουλώθηκαν και κουκουλώνονται, είτε κρύβονται επιδέξια πίσω από νούμερα, στατιστικές, ποσοστά...
Ανασφάλεια και φόβος
Μετά και το τελευταίο δυστύχημα στα Τέμπη το πέπλο της ανασφάλειας έπεσε ξανά βαρύ στη χώρα.
Και ανασφάλεια είναι να διστάζεις να στείλεις το παιδί σου με το σχολικό στο μάθημα, επειδή δεν ξέρεις εάν ελέγχθηκε το συγκεκριμένο λεωφορείο επαρκώς και αν συντηρείται, αν είναι σε όλη τη διάρκεια του έτους κατάλληλο ή απλώς πέρασε έναν πρώτο έλεγχο και μετά έχει ο Θεός. Ανασφάλεια είναι να βγαίνεις στο δρόμο, με αυτοκίνητο, με μοτοσικλέτα, με ποδήλατο, πεζός και να μην είσαι σίγουρος αν από κάποιο στενό θα πεταχτεί ο χάρος να σου κόψει το νήμα της ζωής, επειδή κάποιος δεν ελέγχει την κίνηση στους δρόμους και δεν τιμωρεί τους παραβάτες. Ανασφάλεια είναι να μπαίνεις σε ένα πλοίο και λίγο προτού πατήσεις λιμάνι, αυτό να κάνει αγώνα ταχύτητας για να μπει νωρίτερα από ένα άλλο που ελλιμενίζεται την ίδια στιγμή, επειδή κανείς δεν ελέγχει τους καπετάνιους. Ανασφάλεια είναι να πίνεις νερό από τη βρύση και να μην ξέρεις αν είναι κατάλληλο εκατό τοις εκατό, επειδή γίνονται μόνον κάποιοι περιοδικοί έλεγχοι σε πολλούς δήμους, που είναι αρμόδιοι για το νερό της βρύσης. Ανασφάλεια είναι να έχεις πρόβλημα υγείας και να πηγαίνεις στα επείγοντα του εφημερεύοντος νοσοκομείου και να περιμένεις σε μια καρέκλα υπομονετικά με τις ώρες, με την κατάστασή σου να επιδεινώνεται, επειδή κανείς δεν ελέγχει για ποιο λόγο στις εφημερίες εργάζονται μόνον οι απολύτως απαραίτητοι εργαζόμενοι κι επειδή ξέρουμε τους λόγους, αλλά δεν φροντίζουμε να πράξουμε τα δέοντα. Ανασφάλεια είναι να κάνεις το σταυρό σου να μην πιάσει φωτιά το οικόπεδο του γείτονα, που είναι μέσα στο ξερόχορτο στην καρδιά του καλοκαιριού, αλλά κανείς δεν τον τιμωρεί που δεν καθαρίζει. Ανασφάλεια είναι να αναρωτιέσαι αν μπαίνοντας στο τρένο αυτό θα κινείται με ταχύτητα εκατοντάδων χιλιομέτρων για να σε πάει γρήγορα στον προορισμό σου, σε ένα δίκτυο που δεν αντέχει τέτοιες ταχύτητες, σε μια διάβαση που ένα τρακτέρ έμεινε πάνω στη γραμμή, σε ένα δίκτυο που κάποιος μπορεί να ξέχασε να πατήσει ένα κουμπί...
Αυτό είναι το κράτος που χτίσαμε. Ένα κράτος που λειτουργεί με ανασφάλεια και φόβο. Οπότε ας μην απορούν οι πολιτικοί και οι έχοντες αποφασιστικές αρμοδιότητες σε οποιοδήποτε επίπεδο διοίκησης, που οι πολίτες τους βρίζουν και τους απαξιώνουν, που τους τσουβαλιάζουν και τους δείχνουν με το δάχτυλο. Κανείς δεν είναι αναμάρτητος, αλλά κάποιοι αναλαμβάνουν ευθύνες. Ας αισθανθούν κι αυτοί την ανασφάλεια και το φόβο με τον οποίο ζούμε επικινδύνως καθημερινά όλοι μας. Ίσως αυτή η ανασφάλεια κι αυτός ο φόβος μας δέσει περισσότερο, μας κάνει κάποια στιγμή κανονική κοινωνία και μας κάνει να λειτουργούμε κανονικά, όχι με «αν», όχι με «πάμε κι όπου βγει»...