«Η Ελλάδα είναι μια από τις δεκάδες χώρες που αντιμετωπίζει δημογραφικό πρόβλημα» σχολίασε πριν από λίγες ημέρες ο Έλον Μασκ σε ανάρτησή του στο X. Επίσημη εξήγηση για τον λόγο που ένας από τους πλουσιότερους και πιο δραστήριους ανθρώπους του πλανήτη αναφέρθηκε στην Ελλάδα σε σχέση με το δημογραφικό δεν υπάρχει, αλλά το πιθανότερο είναι ότι ο Μασκ χρησιμοποίησε τη χώρα μας ως παράδειγμα για να κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου σε ολόκληρο τον δυτικό κόσμο, οι χώρες του οποίου σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό αντιμετωπίζουν δημογραφικό πρόβλημα. Στην ανάρτηση του παρέθεσε, μάλιστα, και άρθρο άγνωστης προέλευσης με τίτλο «Πληθυσμιακή κατάρρευση στην Ελλάδα», στο οποίο η προοπτικής της πληθυσμιακής κατάρρευσης στη χώρα μας αποδίδεται τόσο στους ξαφνικούς θανάτους, όσο και στην υπογεννητικότητα. «Η καρδιακή ανεπάρκεια, τα εγκεφαλικά, οι θρόμβοι αίματος και ο καρκίνος μεταξύ και νέων αύξησαν τα ποσοστά θνησιμότητας στην Ελλάδα, ενώ τα επίπεδα γονιμότητας σε νεαρούς άνδρες και γυναίκες καταγράφουν το χαμηλότερο ποσοστό σε σχεδόν έναν αιώνα», αναφέρεται στην ανάρτηση που εμπεριέχει η παρέμβαση του Ελον Μασκ. Ο ίδιος υπογραμμίζει ότι η προοπτική της πληθυσμιακής κατάρρευσης στην Ελλάδα έχει χαρακτηριστεί από τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη ως «ωρολογιακή βόμβα» και «εθνική απειλή».
Ο mr. 10,5 τρισ. δολ.
Τις ίδιες πάνω κάτω ημέρες με την παρέμβαση του Mr. Tesla ένας άλλος πάμπλουτος Αμερικανός, ο επικεφαλής της BlackRock Λάρι Φινκ στην ετήσια επιστολή του προς τους μετόχους της εταιρείας προειδοποίησε για την επερχόμενη παγκόσμια συνταξιοδοτική κρίση. Όπως αναφέρει ο ηγέτης του μεγαλύτερου διαχειριστή κεφαλαίων στον κόσμο με περιουσιακά στοιχεία 10,5 τρισ. δολ., περισσότερα από τα μισά από τα οποία προέρχονται από συνταξιοδοτικά ταμεία, οι ΗΠΑ και ο υπόλοιπος κόσμος αντιμετωπίζουν μια «συνταξιοδοτική κρίση», καθώς τα εθνικά ασφαλιστικά δίχτυα λυγίζουν κάτω από την πίεση της γήρανσης του πληθυσμού, την ώρα που ιατρικές ανακαλύψεις όπως τα νέα φάρμακα απώλειας βάρους, επεκτείνουν περαιτέρω τη ζωή των ανθρώπων. Όπως εξήγησε «το πρόγραμμα Κοινωνικής Ασφάλισης στις ΗΠΑ (η ιδέα προέρχεται από τη Γερμανία πριν από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο) και τα άλλα προγράμματα «ασφάλισης γήρατος» του 20ου αιώνα λειτουργούσαν καλά όταν τα δημογραφικά στοιχεία ήταν διαφορετικά. Περισσότεροι από τους μισούς ανθρώπους που εργάζονταν και πλήρωναν στο σύστημα στις ΗΠΑ δεν έζησαν ποτέ για να συνταξιοδοτηθούν και να πληρωθούν από το σύστημα. Σήμερα, αυτά τα δημογραφικά στοιχεία αλλάζουν. Θα πρέπει να θέλουμε περισσότερους ανθρώπους να ζήσουν περισσότερα χρόνια. Αλλά δεν μπορούμε να παραβλέψουμε τον τεράστιο αντίκτυπο στο συνταξιοδοτικό σύστημα της χώρας». Ο ίδιος υπογράμμισε ακόμη: «Η παχυσαρκία, για παράδειγμα, μπορεί να αφαιρέσει περισσότερα από 10 χρόνια από το προσδόκιμο ζωής κάποιου, γι' αυτό ορισμένοι ερευνητές πιστεύουν ότι νέα φαρμακευτικά προϊόντα όπως το Ozempic και το Wegovy μπορεί να είναι φάρμακα που παρατείνουν τη ζωή, όχι μόνο φάρμακα για την απώλεια βάρους. «Αυτά τα φάρμακα είναι καινοτόμες ανακαλύψεις. Αλλά υπογραμμίζουν μια απογοητευτική ειρωνεία: Ως κοινωνία, σπαταλάμε μια τεράστια ποσότητα ενέργειας για να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να ζήσουν περισσότερα χρόνια. Αλλά ούτε ένα κλάσμα αυτής της προσπάθειας δεν δαπανάται για να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να αντέξουν οικονομικά αυτά τα παραπάνω χρόνια». Για τον Φινκ μία από τις λύσεις του προβλήματος είναι η μεγαλύτερη χρήση των κεφαλαιαγορών για να βοηθήσει τους ανθρώπους να αποταμιεύουν για τη συνταξιοδότηση. «Οι άνθρωποι ζουν περισσότερο. Θα χρειαστούν περισσότερα χρήματα. Οι κεφαλαιαγορές μπορούν να το προσφέρουν -εφόσον οι κυβερνήσεις και οι εταιρείες βοηθούν τους ανθρώπους να επενδύσουν» αναφέρει χαρακτηριστικά.
Τρεις λόγοι
Αυτές οι δύο παρεμβάσεις, που αφορούν και την Ελλάδα, έχουν ιδιαίτερη αξία για τους ακόλουθους λόγους:
Πρώτον, διότι έγιναν από δύο ανθρώπους της αγοράς, οι οποίοι κοιμούνται και ξυπνούν έχοντας στο μυαλό τους την παράμετρο της οικονομίας. Δεν το παίζουν… ανθρωπιστές από την τυπική οδό του δικαιωματισμού, ούτε πολιτικοί για να έχουν ανάγκη από την ψήφο του λαού και να τον οποίο κολακεύουν.
Δεύτερον, διότι μπορεί να οδηγούν στη ρίζα του ίδιου προβλήματος, αλλά εντούτοις οι παρεμβάσεις αυτές δεν έγιναν συντονισμένες, ούτε σε συνεννόηση. Άρα στο μυαλό αυτών των ανθρώπων τα θέματα της υπογεννητικότητας, της γήρανσης και της οικονομικής κάλυψης της τρίτης ηλικίας είναι απολύτου προτεραιότητας.
Τρίτον, διότι με την εμβέλεια τους οι δύο επιδραστικοί παγκόσμιοι παράγοντες βάζουν το μέτρο για ένα πολύ σοβαρό ζήτημα, το οποίο επειδή συνιστά δυσεπίλυτο πρόβλημα, αποφεύγουν να ασχοληθούν μαζί του τόσο οι κοινωνικοί εταίροι, όσο και τα πολιτικά συστήματα. Για να μιλήσουμε για την Ελλάδα: Είναι χαρακτηριστικό ότι μετά τις τελευταίες εκλογές του περασμένου Ιουνίου η ελληνική κυβέρνηση ίδρυσε υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας, αλλά έκτοτε -και πέραν του αρχικού συμβολισμού- αγνοούνται ο ρόλος, οι στόχοι και οι δράσεις του. Εξίσου χαρακτηριστικό είναι ότι ανάμεσα στα αιτήματα της Γενικής Συνομοσπονδίας Εργατών Ελλάδος κατά τη χθεσινή γενική απεργία δεν υπάρχει ούτε μία λέξη για το δημογραφικό της χώρας, παρά το γεγονός ότι η ΓΣΕΕ είναι ο μοναδικός κοινωνικός εταίρος που εκπροσωπεί τον κόσμο τη εργασίας.
Όταν αποφεύγουμε το πρόβλημα
Σε μια περίοδο κατά την οποία διευρύνεται η ανησυχία για την πορεία της παγκόσμιας οικονομίας -επομένως και της ευρωπαϊκής και της ελληνικής- εξαιτίας σημαντικών διεθνών γεγονότων, όπως είναι οι πόλεμοι στην Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή, αλλά και αναπόδραστων φυσικών φαινομένων, όπως είναι η αλλαγή του κλίματος και η αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη, κανένας ουσιαστικός προβληματισμός δεν υπάρχει για την εξέλιξη του δημογραφικού γενικά στην Ευρώπη και ειδικότερα στην χώρα μας. Μοιάζει σαν οι ανεπτυγμένες κοινωνίες να αποφεύγουν την απαραίτητη ενδοσκόπηση. Να μη κοιτούν στο εσωτερικό τους, ούτε να προσπαθούν να ρυθμίσουν τα της λειτουργίας τους. Διότι είναι σαφές ότι αργά ή γρήγορα -μάλλον γρήγορα- θα πρέπει να ληφθούν αποφάσεις επί του θέματος και στην Ελλάδα, αφού το προσδόκιμο ζωής των ανθρώπων αυξάνεται -και καλά κάνει- και θα εξακολουθήσει να μεγαλώνει. Κι επειδή κανείς δεν μπορεί να αναγκάσει τα ζευγάρια να κάνουν παιδιά, ώστε ως δια μαγείας σε λίγα χρόνια να αυξηθεί ο πληθυσμός δι’ αυτής της οδού -πολύ περισσότερο να κάνουν πολλά παιδιά- οι κατευθύνσεις για τις λύσεις λύσεων είναι δύο. Η χώρα, είτε θα φροντίσει να αυξήσει τον επαγγελματικά και κοινωνικά ενεργό πληθυσμό οργανώνοντας πολύ καλύτερα από σήμερα την υποδοχή μεταναστών από φτωχότερες χώρες, είτε θα ξανασυζητήσει τα όρια συνταξιοδότησης, με προοπτική την άνοδό τους. Το ιδανικό για την Ελλάδα είναι να συζητήσει σοβαρά και στα δύο αυτά επίπεδα, χωρίς φόβους και προκαταλήψεις, αλλά -αντίθετα- με την απαιτούμενη για τα δύσκολα κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα γείωση με την πραγματικότητα. Εξίσου σοβαρό -και ταυτόχρονα λεπτό, λόγω αμάθειας, δειλίας και κακής νοοτροπίας- θέμα είναι η εξεύρεση πρόσθετων πόρων για το κοινωνικό κράτος και το ασφαλιστικό ζήτημα της χώρας. Κάτι που απαιτεί σύγχρονη επαγγελματική διαχείριση των αποθεματικών που υπάρχουν και μέχρι στιγμής -με την εξαίρεση των Επαγγελματικών Ταμείων στα οποία κάτι αλλάζει- γίνεται με υπερσυντηρητική λογική και μεθόδους του περασμένου αιώνα. Γι’ αυτό τα αποτελέσματα είναι μηδαμινά και ως εκ τούτου εξαιρετικά δυσχερής και ακραία επίπονη η χρηματοδότηση του συστήματος.
Υ.Γ.1: Σε λιγότερο από δύο μήνες έχουμε ευρωεκλογές. Στην Ελλάδα θεωρούμε δεδομένο ότι στην προεκλογική περίοδο θα ακούσουμε από λίγα έως ελάχιστα πράγματα για τα ευρωπαϊκά θέματα. Αλλά και από τα εσωτερικά ζητήματα που θα αποτελέσουν αφορμές για να στηθεί πολιτικός καβγάς, τα περισσότερα θα συζητηθούν επιφανειακά. Η ακρίβεια, που υπάρχει. Οι μισθοί και οι συντάξεις, που πρέπει να αυξηθούν. Η φορολογία, που πρέπει να μειωθεί, κ.λ.π., κ.λ.π. Σε καμία περίπτωση η δημόσια συζήτηση δεν θα μπει στην ουσία των πραγμάτων, δηλαδή στο δεύτερο, τρίτο ή τέταρτο επίπεδό τους.
Υ.Γ.2: Στη δεκαετία του 1990 κάποιοι λίγοι δημοσιολογούντες -κυρίως ακαδημαϊκοί, οικονομολόγοι και δημοσιογράφοι, αλλά ένας ή δύο πολιτικοί- επιχείρησαν αναποτελεσματικά να φέρουν στην εγχώρια επικαιρότητα τόσο το δημογραφικό, όσο και το ασφαλιστικό. Κανείς δεν τους άκουσε σε μια εποχή, που προλάβαινε να γίνει κάτι. Τα όσα ακολούθησαν ήταν υποχρεωτικά, λόγω της χρεοκοπίας της χώρας. Οι όποιες επώδυνες αλλαγές έγιναν με το μαχαίρι στο λαιμό, με αποτέλεσμα να την πληρώσουν οι πάντες. Το πάθημα δεν έγινε μάθημα, δυστυχώς. Στην Ελλάδα ξεχνάμε, αλλά μάλλον δεν φτάνουν ούτε ένας Έλον Μασκ, ούτε ένας Λάρι Φινκ για να μας ξυπνήσουν. Άλλωστε ποια είναι αυτά τα… αμερικανάκια, μπροστά στους απόγονους του… πολυμήχανου Οδυσσέα;