Τι συνδέει τον πρώην πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής Τζο Μπάιντεν με τον επίσης πρώην πρόεδρο της Βουλής των Ελλήνων Κωνσταντίνο Τασούλα; Και οι δύο λίγο πριν αποχωρήσουν από τις θέσεις τους -κυριολεκτικά λίγες ώρες πριν παραδώσουν το αξίωμα τους- φρόντισαν να τακτοποιήσουν τα ρουσφέτια τους. Ο πρώτος έδωσε προκαταβολικά χάρη σε μέλη της οικογένειας του για το… μέλλον, ώστε να μη διωχθούν στην περίοδο Τραμπ, ακόμη κι αν κατηγορηθούν για βαριά αδικήματα του κοινού ποινικού δικαίου. Κάτι που δείχνει πρωτίστως ότι δεν εμπιστεύεται τους θεσμούς. Ο δεύτερος υπέγραψε σειρά χρηματοδοτήσεων της Βουλής, που συμπωματικά κατευθύνθηκαν στο σύνολό τους στην ιδιαίτερη εκλογική του περιφέρεια, τον νομό Ιωαννίνων. Κίνηση που αποδεικνύει ότι δεν είχε εμπιστοσύνη ότι ο διάδοχός του θα ολοκλήρωνε τις διαδικασίες.
Τι χωρίζει τους δύο πρώην προέδρους; Ο μεν Αμερικανός πήγε -έστω και με ελικόπτερο- στο σπίτι του, στο Ντέλαγουερ. Ο δικός μας «μετακομίζει» από τη Βουλή στο Προεδρικό Μέγαρο. Έτσι ο μεν Μπάιντεν δεν θα μπορέσει να κάνει άλλο ρουσφέτι, τουλάχιστον απευθείας. Αντίθετα ο Τασούλας όλο και κάτι θα σκαρφιστεί τα επόμενα χρόνια για να ενισχύσει τα Ιωάννινα από τη θέση του πρώτου πολίτη της χώρας. Που μπορεί να μην έχει εκτελεστικές αρμοδιότητες, αλλά και κάποιον προϋπολογισμό διαχειρίζεται, ενώ εξακολουθεί να ασκεί επιρροή στο πολιτικό σύστημα και στην εκάστοτε εκτελεστική εξουσία.
Τα δύο παραδείγματα -αν και ασύμμετρα- έχουν αναλογίες σε ό,τι αφορά τη νοοτροπία των φορέων της πολιτικής εξουσίας, που παραμένει διαχρονικά ίδια ανεξαρτήτως αν πρόκειται για την Ανατολή ή τη Δύση, τον Βορρά ή τον Νότο, τον παλιότερο ή το νεότερο κόσμο. Επίσης, το ίδιο ισχύει ανεξάρτητα από τον αν κάποιος πολιτικός ανήκει σε συστημικό κόμμα ή συμπεριφέρεται αντισυστημικά. Για παράδειγμα ο νέος -και παλαιότερος- πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος την πρώτη ημέρα ανάληψης των καθηκόντων του έδωσε χάρη στους καταδικασμένους τραμπούκους οπαδούς του, οι οποίοι τον Ιανουάριο του 2021 είχαν εισβάλει στο Καπιτώλιο, βανδάλισαν τον χώρο και στην ερασιτεχνική τους προσπάθεια να καταλύσουν ουσιαστικά τη Δημοκρατία, κτύπησαν και τραυμάτισαν αστυνομικούς και πολίτες. Συνελήφθησαν και καταδικάστηκαν από τη Δικαιοσύνη, την οποία την πρώτη ώρα της θητείας του ο Τραμπ ακύρωσε.
Το μήνυμα, λοιπόν, που εκπέμπει παντού στον κόσμο το πολιτικό σύστημα είναι ίδιο. Ενδεχομένως, μάλιστα, ένα ποσοστό των… πνευματικών δικαιωμάτων αυτού του μηνύματος κατοχυρώνεται στην Ελλάδα, όπου ισχύει το «στη ζωή καλό είναι να έχεις μπάρμπα στην Κορώνη. Tο ίδιο μήνυμα μεταφράζεται επίσης και ως εξής: η αξιοκρατία είναι σχετική έννοια, που δεν ισχύει για όλους. Καλό είναι, βέβαια, να ακούγεται στον αέρα και να εφαρμόζεται, κυρίως όπου δεν υπάρχουν ενδιαφέροντα συμφέροντα. Και είναι ακόμη καλύτερο να υπάρχουν οι δήθεν εξαιρέσεις της αναξιοκρατίας, που επιβεβαιώνουν τον κανόνα. Άλλωστε συνήθως οι εξαιρέσεις είναι εκείνες που δίνουν σχήμα και χρώμα στα πράγματα, αφού έχουν τον πρώτο και τελευταίο λόγο.
Ασφαλώς δεν είναι παντού στον κόσμο ίδιες οι καταστάσεις. Διότι το ρουσφέτι και η ευνοιοκρατία επικρατούν σε διαφορετικό βαθμό σε κάθε κοινωνία, ενώ τα πράγματα εξελίσσονται. Για παράδειγμα στην Ελλάδα πριν από 100 χρόνια κάθε κυβέρνηση απέλυε τους δημοσίους υπαλλήλους που είχε διορίσει η προηγούμενη για να προσλάβει στη θέση τους δικούς της. Κάτι που σε κάποιο βαθμό συμβαίνει σήμερα στις ΗΠΑ. Ακόμη και στη Μεταπολίτευση στην Ελλάδα οι κομματικές φιλίες ήταν -και σε κάποιο βαθμό παραμένουν- ισχυρότερες απ’ οτιδήποτε άλλο. Σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και από τη Δικαιοσύνη.
Δυστυχώς τα παραδείγματα είναι πολλά, είναι και… καραμπινάτα. Σε συνδυασμό, άλλωστε, με τη λογική «άλλα σκέφτομαι, άλλα θέλω, άλλα λέω κι άλλα πράττω» που διέπει πολλούς πολιτικούς εγκεφάλους ανεξαρτήτως προσανατολισμού και χρώματος οδηγούν σε συγκεκριμένα, χειροπιαστά αποτελέσματα. Η απομάκρυνση μεγάλου ποσοστού της κοινωνίας από τα κοινά και τις δημοκρατικές διαδικασίες έχει τη ρίζα της σε αυτή τη νοοτροπία, που καλλιεργεί κι συντηρεί καταστάσεις αναξιοκρατίας. Διότι όλοι γνωρίζουμε σε αυτή τη ζωή ότι η καλύτερη εκπαίδευση γίνεται δια του παραδείγματος.
Άρα τα κακά παραδείγματα «γεννούν» αρνητικές συμπεριφορές. Κι επειδή τα πολιτικά πρόσωπα είναι αυτά που κρατούν το μαχαίρι και το πεπόνι είναι και αυτά που δίνουν το παράδειγμα, εν προκειμένω το κακό παράδειγμα στους πολίτες και στην κοινωνία. Με αυτά τα δεδομένα προφανώς η εκπεφρασμένη αγωνία του πολιτικού συστήματος για τις αξίες και τις διαδικασίες μπορεί να χαρακτηριστεί υποκριτική. Και τα δάκρυα που χύνει το πολιτικό προσωπικό κροκοδείλια. Εκτός από τις περιπτώσεις που αφορούν το δικό τους μέλλον και τη δική τους επιβίωση, οπότε -ναι!- μπορεί οι πολιτικοί να εννοούν όσα λένε για τα προβλήματα και τους κινδύνους της δημοκρατίας, την οποία, πάντως, οι ίδιοι υπονομεύουν ηθικά με τις πρακτικές τους.
Σε αυτό το σκηνικό υπάρχουν -και τα τελευταία χρόνια πληθύνονται- κάποιοι καφενόβιοι πολιτικοί, πολιτικάντηδες και δημοσιολογούντες που όντως ψαρεύουν στα θολά νερά της αντισυστημικότητας. Τα οποία όμως φρόντισαν να θολώσουν οι… συστημικοί. Φαύλος κύκλος! Ως αποτέλεσμα βλέπουμε να εξελίσσεται ο κατακερματισμός της κοινωνίας και εν συνεχεία του πολιτικού συστήματος. Να ακυρώνεται οποιασδήποτε ατμόσφαιρα εμπιστοσύνης και να επικρατεί ο νόμος της ζούγκλας, δηλαδή του ισχυρότερου, ακόμη και σε επίπεδο… πολυκατοικίας. Μια εξελισσόμενη κατάσταση που σε μια χώρα με μηδενικά θεσμικά αντίβαρα και ένδεια προσωπικοτήτων ευρύτερου κύρους, που υπήρχαν σε παλαιότερες δεκαετίες κι έβαζαν με το λόγο και τις πράξεις τους ένα κάποιο μέτρο στη δημόσια σφαίρα και τις δημόσιες συμπεριφορές, είναι καταστροφική. Και ως τέτοια γεννάει ήδη -και θα γεννήσει και στο μέλλον- τέρατα.
Το Νόμπελ Οικονομίας
Σε αυτό το διεθνές περιβάλλον έχει ιδιαίτερη αξία η απονομή πριν από λίγους μήνες του Νόμπελ Οικονομίας για το 2024, το οποίο με τον τρόπο του δίνει εξηγήσεις και απαντήσεις για όσα συμβαίνουν. Σύμφωνα με τη Βασιλική Σουηδική Ακαδημία Επιστημών, προϋπόθεση για την οικονομική ανάπτυξη είναι να εφαρμόζονται «οι κανόνες του παιχνιδιού», δηλαδή να λειτουργούν με διαφάνεια και αποτελεσματικότητα οι δημοκρατικοί θεσμοί. Σε αυτούς τους «κανόνες του παιχνιδιού» εστιάζει η κοινή έρευνα των τριών επιστημόνων, που δραστηριοποιούνται στις ΗΠΑ και τιμήθηκαν πέρσι με το Βραβείο Νομπέλ Οικονομίας. Πρόκειται για τους Νταρόν Ατζέμογλου και Σάιμον Τζόνσον, που διδάσκουν στο ΜΙΤ της Βοστώνης, καθώς και τον Τζέιμς Ρόμπινσον, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου. Και οι τρεις έχουν εντρυφήσει στον ρόλο των θεσμών, παραθέτοντας συγκεκριμένα παραδείγματα για να επιβεβαιώσουν τη θεωρία τους. «Είναι σημαντική μία γνήσια, ειλικρινής και συμπεριληπτική Δημοκρατία» τονίζει ο Σάιμον Τζόνσον. Η αλήθεια είναι ότι ακόμη και οι Ατζέμογλου, Τζόνσον και Ρόμπινσον δεν διαθέτουν μία μαγική συνταγή, ούτε καταθέτουν συγκεκριμένες προτάσεις. Παρά ταύτα, εκτιμά η Σουηδική Ακαδημία στο σκεπτικό της βράβευσης, το έργο τους έχει τεράστια σημασία, γιατί «μας δείχνει ότι η ενίσχυση της Δημοκρατίας και των θεσμών αποτελεί μοχλό για την οικονομική ανάπτυξη και τη μείωση των ανισοτήτων που παρατηρούνται στην κατανομή του εισοδήματος παγκοσμίως». Οι τρεις οικονομολόγοι, πάντως, θεωρούν ότι υπάρχουν δύο διαφορετικά ήδη θεσμών: Από τη μία πλευρά εκείνοι που προωθούν τη συμπερίληψη και τη συναπόφαση, συμβάλλοντας μακροπρόθεσμα τόσο στην εδραίωση της Δημοκρατίας, όσο και στη δρομολόγηση της οικονομικής ανάπτυξης. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν και θεσμοί που ωφελούν μόνο μία ελίτ ή μία μειοψηφία, χωρίς να υπηρετούν το ευρύτερο κοινωνικό συμφέρον.