Με αφορμή την παράταση των εργασιών ανάπλασης του πρώην στρατοπέδου Παύλου Μελά και μετατροπής του (σταδιακά) σε Μητροπολιτικό Πάρκο, καλό είναι να γνωρίζουμε τι γίνεται με αυτή την πονεμένη και πολυχρονεμένη ιστορία των ανενεργών στρατοπέδων της Θεσσαλονίκης.
Μια ιστορία που πηγαίνει πολλές δεκαετίες πίσω και θα πάει και πολλές δεκαετίες μπροστά, όσο κι αν τα τελευταία όχι πολλά χρόνια μπήκε σε μια ρότα το θέμα για ορισμένους από αυτούς τους πολύτιμους για τον αστικό ιστό της Θεσσαλονίκης χώρους.
Τα κυριότερα στρατόπεδα, που παίζουν και σημαντικό ρόλο στην πορεία του πολεοδομικού συγκροτήματος, είναι αρκετά. Το Παύλου Μελά πήρε το δρόμο του, έπειτα από πολυετείς αγώνες και προσπάθειες. Έχει ολοκληρωθεί η παραχώρηση και υπάρχει συγκεκριμένο σχέδιο μετατροπής του σε Μητροπολιτικό Πάρκο. Η πρώτη φάση γι' αυτή τη μετατροπή εξελίσσεται και θα εξελίσσεται μέχρι το επόμενο φθινόπωρο (περίπου...) κι έτσι θα έχουμε ένα πρώτο δείγμα ενός ελεύθερου δημόσιου χώρου, που θα μπορούν να τον χαίρονται όλοι οι πολίτες. Τελειώνουμε με αυτό; Όχι. Το σχέδιο δεν έχει μόνο μια φάση. Και σε περίπου ένα χρόνο από σήμερα θα πρέπει να προχωρήσουμε στη δεύτερη φάση. Λεφτά για να προχωρήσουμε υπάρχουν; Θα το δούμε τότε, αν και θυμίζω ότι η Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας, που εξασφάλισε τους πόρους για την πρώτη φάση, είχε προειδοποιήσει από τότε ότι πρέπει να αναζητηθούν τα χρήματα για την ολοκλήρωση του Μητροπολιτικού Πάρκου Παύλου Μελά. Πολύ αμφιβάλω εάν κάποιος άλλος φορέας ενδιαφέρθηκε στο μεσοδιάστημα για την επόμενη μέρα. Κι αυτό θα μας απασχολήσει πολύ το επόμενο διάστημα, διότι για να το θέσω κομψά, έγινε η αρχή, αλλά το πρότζεκτ κινδυνεύει να μείνει ημιτελές. Και δεν ξεχνώ βέβαια και την παράμετρο της λειτουργίας και συντήρησης του χώρου και των υποδομών, που επίσης χρειάζονται κονδύλια, τα οποία δεν έχω ενημέρωση εάν έχουν προϋπολογιστεί...
Γιατί τα αναφέρω αυτά; Επειδή το πάνδημο αίτημα περί μετατροπής όλων των ανενεργών στρατοπέδων του πολεοδομικού συγκροτήματος Θεσσαλονίκης σε πράσινους, ελεύθερους, δημόσιους χώρους ηχεί τέλεια στα αυτιά όλων και είναι μια ευκταία προοπτική, που θα διασφαλίσει ένα πιο βιώσιμο μέλλον για τη Θεσσαλονίκη, αλλά είναι και ένα αίτημα, που για να ικανοποιηθεί με σοβαρό τρόπο απαιτεί κονδύλια, τα οποία δεν είναι διόλου ευκαταφρόνητα και δεν είναι καν διασφαλισμένα...
Το αίτημα για παραχώρηση των στρατοπέδων στις τοπικές κοινωνίες άρχισε στα μέσα της δεκαετίας του 1980. Το 1985 ο αλήστου μνήμης ΟΡΘ, ο νόμος του ρυθμιστικού σχεδίου Θεσσαλονίκης, αναγνώριζε αυτή την ανάγκη, αυτή την προοπτική για τα ανενεργά στρατόπεδα. Το 1997 το περίφημο σχέδιο του «Δυτικού Τόξου» αποτέλεσε την πρώτη οργανωμένη προσπάθεια προς αυτό το στόχο, όμως πάντα το ιδιοκτησιακό ήταν το κεντρικό ζήτημα προς αντιμετώπιση. Επειδή ακριβώς ο στόχος ήταν πρωτίστως η παραχώρηση των στρατοπέδων στους οικείους δήμους. Και μπορεί οι στρατιωτικές μονάδες να μεταφέρθηκαν (παρέμειναν ελάχιστες απολύτως απαραίτητες με τα κριτήρια των Ενόπλων Δυνάμεων), πλην όμως η παραχώρηση των στρατοπέδων αποδείχτηκε ιστορία – αμαρτία.
Το θέμα πήγε στη λογική του real estate (όχι που δεν θα πήγαινε...) και το ιδιοκτησιακό παραμένει ζήτημα προς επίλυση σε πολλές άλλες περιπτώσεις, πέραν του Παύλου Μελά. Κάπως έτσι, βλέποντας μόνο το ιδιοκτησιακό και τη λύση του, έγιναν κάποια βήματα προόδου και πλέον βλέπουμε και το οικονομικό ζήτημα. Δηλαδή, πέρα από τις οικονομικές απαιτήσεις και τα ανταλλάγματα που θέλουν οι ιδιοκτήτες των χώρων για να τα παραχωρήσουν στις τοπικές κοινωνίες, αρχίσαμε να βλέπουμε και την καρδιά του προβλήματος, δηλαδή με τι χρήμα και από πού θα γίνουν πράξη τα σχέδια επί χάρτου για την αξιοποίηση των στρατοπέδων προς όφελος των τοπικών κοινωνιών και της βιωσιμότητας της Θεσσαλονίκης. Και επιπρόσθετα τους πόρους με τους οποίους θα συντηρηθούν τα πάρκα και όλοι οι χώροι αυτοί εάν και εφόσον τα σχέδια υλοποιηθούν.
Οι δήμοι, που με μια λογική πλειοδοσίας έως και λαϊκισμού, πρωτοστάτησαν στην παραχώρηση των στρατοπέδων για να γίνουν πράσινοι, αδόμητοι χώροι, ελεύθεροι και με χρήσεις ήπιες και δίχως τσιμέντο αποδείχτηκε ότι είχαν μόνον αιτήματα και καμιά προετοιμασία, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, για τη συντήρηση των συγκεκριμένων χώρων. Στη λογική ας μας τα δώσουν, ας μας κάνουν τις υποδομές και μετά θα τους πείσουμε να πληρώνουν και τη διαρκή συντήρηση...
Έλα που δεν πάει έτσι...
Το στρατόπεδο Παύλου Μελά είναι η πρώτη πρακτική εφαρμογή των σχεδιασμών περί μεγάλων χώρων κυρίως πρασίνου στα χαρτιά. Θα δούμε πώς θα πάει μόλις ολοκληρωθεί η πρώτη φάση ανάπλασης. Υπάρχουν όμως και άλλα στρατόπεδα και πρότζεκτ.
Ας αναφέρουμε τα πιο σημαντικά. Στον ίδιο δήμο (Παύλου Μελά) άλλο ένα πιο «ώριμο» σχέδιο είναι της αξιοποίησης του πρώην στρατοπέδου Καρατάσιου, όπου υπάρχει η παραχώρηση από το 2005 των 120 στρεμμάτων από τα συνολικά 750. Εκεί έχει ανακοινωθεί πια όχι το αρχικό σχέδιο της μετατροπής του σε «αστικό πάρκο υψηλού πρασίνου», αλλά της δημιουργίας του νέου Ογκολογικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης. Να δεχτώ ότι προχώρησε αυτό το σχέδιο, αν και ακόμα είμαστε στα διαδικαστικά...
Στον δήμο Αμπελοκήπων – Μενεμένης είχαμε μια αξιοποίηση, που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί και υποδειγματική ή σωστότερα ισορροπημένη και βιώσιμη οικονομικά. Κι αυτό επειδή ο σχεδιασμός ήταν προσγειωμένος και εφικτός. Κάτι που το πιστώνεται ο τοπικός δήμος. Εκεί υπάρχει το στρατόπεδο Μ. Αλεξάνδρου και το Παπακυριαζή και ήδη έχουν ολοκληρωθεί πολλές σημαντικές υποδομές και χρήσεις για την τοπική κοινωνία, ενώ οι στρατιωτικές υπηρεσίες περιορίστηκαν σε ένα κομμάτι μικρό και δεν ενοχλούν. Παράλληλα, η περαιτέρω αξιοποίηση των χώρων έχει δρομολογηθεί με αξιομνημόνευτο τρόπο, κοινωφελείς χρήσεις και οικονομικό προγραμματισμό. Όλα αυτά βέβαια δεν έγιναν άκοπα και με καλή βούληση όλων των εμπλεκομένων. Ειδικά όταν πέρασε στο Υπερταμείο μέρος του προς αξιοποίηση χώρου προέκυψαν προβλήματα, τα οποία ο δήμος φρόντισε και φροντίζει να ξεπεράσει.
Στον δήμο Κορδελιού – Ευόσμου, αφού η έκταση του στρατοπέδου Παπακυριαζή που ανήκει διοικητικά στον δήμο αποχαρακτηρίστηκε το 2005, αξιοποιήθηκε για τη διάνοιξη της Ιπποδρομίου και για την επέκταση αθλητικών εγκαταστάσεων. Αξιοποιήθηκε δηλαδή ο μικρός χώρος σε όφελος της τοπικής κοινωνίας. Ωστόσο, υπάρχει και το στρατόπεδο Ζιάκα, το οποίο δεν έχει παραχωρηθεί στον δήμο και τον προηγούμενο Φεβρουάριο, ενώ αίτημα της τοπικής κοινωνίας ήταν να μετατραπεί σε χώρο πρασίνου, υπήρξαν κυβερνητικές ανακοινώσεις για την αξιοποίηση του χώρου τόσο για πράσινο, όσο όμως και για την υλοποίηση του προγράμματος φτηνής στέγης και τη δημιουργία κάποιων εμπορικών χρήσεων. Ο Άκης Σκέρτσος ανακοίνωσε το σχέδιο αιφνιδιάζοντας τον τοπικό δήμο, όμως η νέα δημοτική αρχή αντιτίθεται στον σχεδιασμό και θέλει όλο το χώρο ελεύθερο και πράσινο. Κι εδώ συνεπώς ανακύπτουν τα ίδια ερωτήματα, ποιος θα πληρώσει την ανάπλαση και ανακατασκευή των εγκαταλειμμένων εγκαταστάσεων και κτιρίων και ποιος θα πληρώνει τη συντήρηση του χώρου. Ο δήμος; Αν κρίνουμε από την κατάσταση στην οποία βρίσκεται σήμερα το στρατόπεδο...
Ένα από τα στρατόπεδα, που δεν είναι η μοίρα του να γίνει πράσινο, είναι το Γκόνου, στον δήμο Δέλτα. Ιδιοκτησίας της ΓΑΙΑΟΣΕ, σχεδιάζεται να γίνει εμπορευματικό κέντρο, κέντρο logistics και άλλα σχετικά, τα οποία καθυστερούν επί πολλά χρόνια. Τώρα οι αρμόδιοι λένε ότι θα γίνει εκεί κέντρο logistics και ο διαγωνισμός θα προκηρυχθεί εντός του 2024. Αυτός ο διαγωνισμός που θα γινόταν το 2017 αν θυμάμαι καλά, που θυμάμαι...
Στην Καλαμαριά το ιδιοκτησιακό είναι το πρόβλημα με το στρατόπεδο Κόδρα, που είναι μια από τις «προχωρημένες» περιπτώσεις παραχώρησης. Το Κόδρα καθαρίστηκε από τον τοπικό δήμο, αξιοποιείται μερικώς εδώ και πολλά χρόνια για εκδηλώσεις, έχουν γίνει παρεμβάσεις, αλλά οι ιδιώτες δεν έχουν αποζημιωθεί και ο σχεδιασμός παραμένει εκεί που ήταν επί πολλά χρόνια. Στα 450 στρέμματά του υπάρχει μόνο η ενεργή μονάδα του ΝΑΤΟ (Παπάγου και Σοφούλη). Ακόμα κι όταν λυθεί το ιδιοκτησιακό, το κόστος υποδομών και συντήρησης δεν θα έχει λυθεί...
Το Νταλίπη από την άλλη δεν είναι ανενεργό. Και στην περίπτωσή του υπάρχει το αίτημα – σχέδιο να μετατραπεί σε χώρο αστικού πρασίνου και αθλητικών εγκαταστάσεων, αλλά δεν υπάρχει καμιά πρόθεση παραχώρησης, αφού αξιοποιείται από τις Ένοπλες Δυνάμεις (ανήκει εξ ολοκλήρου στο υπουργείο Εθνικής Άμυνας).
Στρατόπεδα όμως έχει και ο δήμος Θεσσαλονίκης και μάλιστα πέντε. Το Γ' Σώμα Στρατού εδώ και δεκαετίες σχεδιάζεται να γίνει χώρος πρασίνου, στο πλαίσιο μιας συνολικής ανάπλασης σε συνδυασμό με το πάρκο του Άρεως απέναντι από τη Λεωφόρο Στρατού, αλλά οι Ένοπλες Δυνάμεις δεν πρόκειται να το εγκαταλείψουν, παρά την επαναφορά του αιτήματος από τον νέο δήμαρχο προσφάτως. Άρα είμαστε σε επίπεδο διεκδίκησης ακόμα...
Ο χώρος του 424 Γενικού Στρατιωτικού Νοσοκομείου Ελλάδας απελευθερώθηκε, αφού δημιουργήθηκαν οι νέες εγκαταστάσεις του νοσηλευτικού ιδρύματος δίπλα στο Παπαγεωργίου, αλλά όλα τα σχέδια αξιοποίησης παραμένουν μόνο στα χαρτιά.
Το στρατόπεδο Μυστακίδη εντός της ζώνης του ΟΛΘ επρόκειτο να παραχωρηθεί στον δήμο, αλλά ακόμα κάτι τέτοιο εκκρεμεί.
Το στρατόπεδο Φαρμάκη πέρασε από ουκ ολίγους σχεδιασμούς, σε συνδυασμό με τον χώρο που καταλαμβάνει η πρώην Ναυτική Διοίκηση Βορείου Αιγαίου (το πέμπτο στρατόπεδο), αλλά επίσης δεν έγινε τίποτα τόσα και τόσα χρόνια.
Αυτή είναι μια συνολική εικόνα των στρατοπέδων της Θεσσαλονίκης και της αξιοποίησής τους. Τι θα προχωρήσει και που είναι ένα καλό ερώτημα. Εκείνο που διδάσκει το παρελθόν είναι ότι οι όποιοι σχεδιασμοί πρέπει να είναι εφικτοί και να λαμβάνουμε υπόψη και τα χρονικά όρια υλοποίησής τους, κυρίως όμως τα οικονομικά περιθώρια για την εφαρμογή των σχεδίων από τα χαρτιά και τις ιδέες στην πράξη.
Πράσινοι, ελεύθεροι, αδόμητοι, προσβάσιμοι από όλους χώροι. Φαντάζομαι κανείς δεν θέλει κάτι διαφορετικό. Άλλο τι θέλουμε όμως κι άλλο τι μπορούμε. Αν προσέχαμε και την τελευταία παράμετρο ίσως να πετυχαίναμε περισσότερα στην πόλη με το πιο τραγικό ποσοστό πρασίνου...