Στο πένθος είναι βυθισμένη αυτές τις ημέρες η Βόρεια Μακεδονία. Σήμερα στην Κότσανη, περίπου 100 χιλιόμετρα από τα Σκόπια, γίνονται οι κηδείες των 59 νέων ανθρώπων που έχασαν τη ζωή τους τα ξημερώματα της Κυριακής στη φωτιά που ξέσπασε στην αποθήκη, η οποία παράτυπα και παράνομα λειτουργούσε ως νυχτερινό κλαμπ. Η τοπική κοινωνία βιώνει πρωτοφανή συναισθήματα, αφού όταν σε μια πόλη 25.000 κατοίκων χάνουν ταυτόχρονα τη ζωή τους 60 νέοι άνθρωποι κάθε οικογένεια θρηνεί τον δικό της νεκρό. Αγωνία υπάρχει και για τους 195 τραυματίες, ορισμένοι από τους οποίους νοσηλεύονται σε κρίσιμη κατάσταση. Κι επειδή η υγειονομική υποδομή της χώρας δεν αρκεί ούτε ποσοτικά, ούτε ποιοτικά, αρκετοί από τους 195 νοσηλεύονται σε γειτονικές, αλλά και πιο απομακρυσμένες χώρες – και στην Ελλάδα.
Η συγκλονιστική αυτή τραγωδία έχει κινητοποιήσει τους πολίτες της Β. Μακεδονίας, οι οποίοι βγήκαν στους δρόμους για να ζητήσουν την παραδειγματική τιμωρία των φυσικών και ηθικών αυτουργών, αλλά και να διαδηλώσουν «φτάνει πιά». Παράλληλα, έχει συγκινήσει τους πολίτες όλων των γειτονικών κρατών της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Στην Ελλάδα η ευαισθητοποίηση είναι μεγάλη επειδή υπάρχουν αναλογίες με την τραγωδία των Τεμπών. Αλλά και σε άλλες χώρες της περιοχής το δυστύχημα στην Κότσανη επανάφερε στο προσκήνιο παρόμοιες τραγωδίες, που συνέβησαν τα τελευταία χρόνια. Στη Σερβία -όπου μάλιστα η κυβέρνηση παραιτήθηκε χθες στον απόηχο των ιστορικών διαδηλώσεων-, στη Βουλγαρία, στην Τουρκία, σε όλες τις χώρες της περιοχής. Διότι στα Βαλκάνια οι τραγωδίες είναι συχνές και τα θύματα πολλά. Στη ρίζα τους όλες έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό. Την απουσία σοβαρού και αξιόπιστου κράτους, αλλά και την ύπαρξη επίορκων ιθυνόντων και ανεύθυνων εργαζομένων, οι οποίοι είτε από ανικανότητα, είτε από δόλο ως αποτέλεσμα διαφθοράς δεν κάνουν σωστά τη δουλειά τους. Δεν επιτελούν το καθήκον τους, ούτε εκπληρώνουν την αποστολή τους. Αντιθέτως, αμελούν πρωτόκολλα και κλείνουν τα μάτια και τα αφτιά σε καταστάσεις, που τελικά κάποια στιγμή οδηγούν στην καταστροφή. Όπως λένε παραφράζοντας τον ποιητή «Εδώ είναι Βαλκάνια / δεν είναι παίξε γέλασε». Στο πρόσφατο βιβλίο του δημοσιογράφου Στέλιου Βραδέλη «Ο λάθος άνθρωπος, στο λάθος μέρος, τη λάθος στιγμή», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαζήση, εξετάζονται 35 υποθέσεις στην Ελλάδα και στον υπόλοιπο κόσμο, στις οποίες το ανθρώπινο λάθος καθόρισε με τον πιο τραγικό τρόπο τις ζωές χιλιάδων ανθρώπων. Περιπτώσεις στις οποίες η ανθρώπινη βλακεία έγινε δολοφονική.
Οι παράγοντες της τραγωδίας
Διότι πάντα σε μια τραγωδία υπάρχει ο ανθρώπινος παράγοντας. Μαζί με πολλά -πάρα πολλά- άλλα ασφαλώς. Γι’ αυτό δεν είναι τυχαίο ότι οι πολίτες στα Βαλκάνια αυτές τις ημέρες, με αφορμή πρόσφατα περιστατικά - τη σύγκρουση των αμαξοστοιχιών στα Τέμπη, την κατάρρευση του στέγαστρου στον σιδηροδρομικό σταθμό στο Νόβισαντ, το ολοκαύτωμα στην Κότσανη - ζητούν την αυτονόητη τιμωρία των υπευθύνων, ενώ εξίσου επίμονα αιτούνται πραγματικά την οικοδόμηση σοβαρού κράτους. Ενός κράτους με δομές, διαδικασίες και δικλίδες ασφαλείας, που θα περιορίζει στο ελάχιστο τον αυτοσχεδιασμό και τη χαλαρότητα όσων υπηρετούν σε κρίσιμες θέσεις. Στην Ελλάδα είναι η περίφημη σύμβαση 717 του ΟΣΕ, που δεν ολοκληρώθηκε επί χρόνια, παρά την εξασφαλισμένη χρηματοδότηση. Στη Σερβία είναι οι… εύκολες υπογραφές για την ανάθεση και στο τέλος την παραλαβή ενός έργου δημοσίου συμφέροντος. Στη Βόρεια Μακεδονία είναι η άνεση που κάποιοι έδωσαν άδεια για τη μετατροπή μιας αποθήκης, που κατασκευάστηκε για να φιλοξενεί κοντέινερς και άλλα εμπορεύματα, σε νυχτερινό κέντρο. Σε αυτές οι περιπτώσεις -και σε πολύ περισσότερες ακόμη- προφανώς υπάρχουν φυσικοί υπεύθυνοι, που σχεδόν πάντα εντοπίζονται και λογοδοτούν, αλλά οι κινήσεις τους ευνοούνται και από τη διαμόρφωση χαλαρών συστημάτων δημόσιας διοίκησης, που συχνά λειτουργούν ακόμη και… ημιεπίσημα με βάση τις προσωπικές επιλογές και το ατομικό συμφέρον κάθε εμπλεκόμενου σε αυτά.
Η κεντρική, δυτική και βόρεια Ευρώπη πήγε μπροστά κοινωνικά και οικονομικά διότι οι χώρες της πρωτίστως δημιούργησαν πολιτικούς, οικονομικούς και κοινωνικούς θεσμούς. Με δύο λόγια οικοδόμησαν κράτος. Το οποίο -προφανώς- δεν καλύπτει τα πάντα, ούτε μπορεί να προλάβει τα πάντα, αλλά λειτουργεί οργανωμένα τόσο προληπτικά, όσο και μετά από κάθε τραγικό και δυσάρεστο γεγονός. Όπως αποδείχθηκε στα Τέμπη, στην Ελλάδα δεν υπάρχει κανένα πλάνο και καμία πρόνοια για την αντιμετώπιση μιας μεγάλης καταστροφής. Εκείνο το βράδυ της 28ης Φεβρουαρίου 2023, αλλά και τις επόμενες ημέρες, το μόνο βέβαιο είναι ότι οι υπηρεσίες του κράτους λειτούργησαν ασυντόνιστα, αφού δεν υπάρχει κανένα πρωτόκολλο. Όπως ακριβώς στην αποθήκη στην Κότσανη, η όποια άδεια δόθηκε εξ’ αποστάσεως και στο στέγαστρο του Νόβισαντ κανείς δεν έλεγξε υπεύθυνα το έργο που παρέδωσε ο εργολάβος.
Η θεωρία και η πράξη
Από τη θεωρία στην πράξη η απόσταση είναι πάντα μεγάλη. Τα Βαλκάνια, αν και γεωγραφικά αποτελούν μέρος της Ευρώπης και οι πολιτικές επιλογές των κρατών (υποτίθεται ότι) κοιτούν προς την Ευρωπαϊκή Ένωση, λειτουργούν σε σημαντικό βαθμό όπως οι κλειστές κοινωνίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με την πρωτόγονη οργάνωση. Άγονται και φέρονται από την προχειρότητα, το ρουσφέτι και τη διαφθορά που ζουν και βασιλεύουν, ενώ ο προσωπικός πλουτισμός με κάθε μέσον -και συνήθως με καθόλου στιλ- δεν αποτελεί σπάνια συνθήκη. Οι πολίτες των χωρών της περιοχής ξέρουν ακριβώς τι συμβαίνει, αλλά το αποδέχονται, διότι και οι ίδιοι ενίοτε αισθάνονται μέρος του συστήματος. Επειδή είναι γεννημένοι μέσα στο συγκεκριμένο σύστημα και το υπηρετούν. Μόνο που κάποια στιγμή γίνεται κάτι σοβαρό, συνήθως τραγικό και θανατηφόρο, που λειτουργεί ως θρυαλλίδα. Δεδομένου ότι το εκπαιδευτικό σύστημα σε αυτές τις χώρες έχει βελτιωθεί τα τελευταία 30 χρόνια, ενώ με το άνοιγμα των συνόρων πολλοί Βαλκάνιοι περιπλανήθηκαν, έζησαν και ζουν στην ανεπτυγμένη Ευρώπη, αποκτούν βιώματα, παραστάσεις κι εμπειρίες και αρχίζουν να αντιλαμβάνονται σιγά σιγά, αλλά και με καθαρότητα, τις διαφορές ανάμεσα στις πατρίδες τους και την υπόλοιπη Ευρώπη. Και τότε ξεσπούν, ξεπερνώντας τον θρήνο και ζητώντας την καλύτερη οργάνωση της κοινωνίας στην οποία ζουν. Το πόσο κρατάει κάθε φορά αυτό το ξέσπασμα είναι μια άλλη ιστορία. Αν δεχθούμε την άποψη που επιμένει ότι ο ιστορικός χρόνος δεν εκβιάζεται τότε θα καταλάβουμε γιατί η επιρροή των 400 χρόνων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αντέχει και στον 21ο αιώνα. Επίσης, αξίζει να παρατηρήσουμε ότι κάθε λαϊκό ξέσπασμα έχει κάποιο αποτέλεσμα, αφού η πολιτική και η εκτελεστική εξουσία παίρνει το μήνυμα και υποχρεώνεται να συντονιστεί -έστω σε περιορισμένο εύρος και βραχύ χρόνο-, ώστε να μην καταλήξει έκπτωτη. Βοηθούσης, μάλιστα, της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τόσο για τις χώρες μέλη, όσο και για τις υποψήφιες, γίνονται βήματα εκλογίκευσης, ορθολογισμού και εκσυγχρονισμού στη λειτουργία του κάθε κράτους, τα οποία, όμως, έχουν χαμηλή απόδοση λόγω της κόντρα νοοτροπίας των ανθρώπων. Παράγουν, πάντως, κάποιο -έστω μικρό- θετικό αποτέλεσμα, ώστε αυτά τα ξεσπάσματα να μην πάνε τελείως χαμένα.